Դիտել Վճարային քարտ էջի վիքիկոդը

[[Պատկեր:I'm_loving_it_--_debit_card_at_the_Guantanamo_McDonalds.jpg|մինի|Գնումներ դեբետային քարտով]]

'''Վճարային քարտ''' (''{{lang-en|Payment cards}}''), նույնականացման քարտ, վճարային համակարգի մաս կազմող գործիք՝ թողարկված [[ֆինանսական հաստատություն]]ների կողմից, ինչպիսիք են [[բանկ]]երը։ Վճարային քարտը հաճախորդին (քարտապանին) հնարավորություն է տալիս մուտք գործել և ունենալ հասանելիություն իր բանկային հաշիվներին, կատարել էլեկտրոնային վճարումներ<ref>{{Citation |title=About-Payments.com – Card Payments |url=http://www.about-payments.com/knowledge-base/methods#cards |access-date=2014 թ․ մայիսի 30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151120054950/https://www.about-payments.com/knowledge-base/methods#cards |archive-date=2015 թ․ նոյեմբերի 20 |url-status=live}}</ref>, փոխանցումներ, [[բանկոմատ]]ից կանխիկացումներ։ Այս քարտը հայտնի է նաև տարբեր անուններով, այդ թվում՝ '''բանկային քարտ''', '''բանկոմատային քարտ''', '''հաճախորդի քարտ''' կամ '''կանխիկի քարտ'''։

Վճարային քարտը կարող է լինել նաև որպես  խելացի քարտ, որն ունի անհատական համար և պարունակում է անվտանգային որոշ տեղեկություններ, ինչպիսիք են վավերականության ժամկետը կամ հետևի մասում մագնիսական ժապավենը, որը թույլ է տալիս քարտի հասանելիություն՝ տարբեր ավտոմատացված մեքենաներով (բանկոմատներ, {{comment|POS|Point Of Sale - առևտրի կետ}} տերմինալներ)<ref>{{Cite book |last=Wonglimpiyara |first=Jarunee |title=Strategies of Competition in the Bank Card Business |date=2005 թ․ մարտի 1 |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1903900550 |page=vi}}</ref>։

Վճարային քարտերի առավել տարածված տեսակներն են՝ կրեդիտային և [[Դեբետային քարտ|դեբետային]] քարտերը։ Դրանք համապատասխանում են միջազգային չափանիշներին և իրենցից ներկայացնում են <math>85,60</math> ''մմ'' x <math>53,98</math> ''մմ'' x <math>0,76</math> ''մմ'' չափսի  պլաստիկ սմարթ-քարտեր՝ հիմնականում ռելիեֆային համարով։

== Պատմություն ==
Պատմականորեն բանկային քարտերը ծառայել են նաև որպես երաշխավորված [[չեկ]]-քարտեր։

Առաջին բանկային քարտերը եղել են ավտոմատացված բանկոմատային քարտերը՝ թողարկված [[Լոնդոն]]ի Բարկլեյս բանկի (Barclays) կողմից 1967 թվականին<ref name="JW">Jarunee Wonglimpiyara, and by Chemical Bank in Long Island, New York, in 1969.         ''Strategies of Competition in the Bank Card Business'' (2005), p. 1-3.</ref>, և [[Նյու Յորք]]ի Քեմիքալ բանկի (Chemical Bank) կողմից 1969 թվականին{{sfn|Wonglimpiyara|2007|p=1-3}}։

1972 թվականին Լլոյդս բանկը (Lloyds Bank) առաջին անգամ թողարկեց բանկային քարտ՝ մագնիսական ժապավենով, որը անվտանգությունից ելնելով պարունակում էր անձնական նույնականացման կոդ (PIN){{sfn|Wonglimpiyara|2007|p=5}}:

Աթալլա տեխնոլոգիական ընկերությունը (''Atalla Technovation'', ներկայումս՝ ''Utimaco Atalla'')՝ հիմնադրված 1972 թվականին Մուհամեդ Աթալլայի կողմից, 1973 թվականին օգտագործելով միկրոպրոցեսորային տեխնոլոգիա<ref name="Computerworld1976">{{Cite journal |date=1976 թ․ հունվարի 26 |title=Four Products for On-Line Transactions Unveiled |url=https://books.google.com/books?id=3u9H-xL4sZAC&pg=PA3 |url-status=live |journal=Computerworld |publisher=IDG Enterprise |volume=10 |issue=4 |page=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223225442/https://books.google.com/books?id=3u9H-xL4sZAC&pg=PA3 |archive-date=2019 թ․ դեկտեմբերի 23 |access-date=2020 թ․ ապրիլի 14}}</ref>՝ ներկայացրել է առաջին ապարատային անվտանգության մոդուլը (HSM)՝ քարտով վճարային գործարքների ապահովման համար<ref name="Langford">{{Cite web |last1=Langford |first1=Susan |year=2013 |title=ATM Cash-out Attacks |url=https://h41382.www4.hpe.com/gfs-shared/20140318153228.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190821033406/https://h41382.www4.hpe.com/gfs-shared/20140318153228.pdf |archive-date=2019 թ․ օգոստոսի 21 |access-date=2019 թ․ օգոստոսի 21 |website=Hewlett Packard Enterprise |publisher=Hewlett-Packard}}</ref>։ Աթալլա HSM մոդուլները ներկայումս էլ կիրառվում են վճարային քարտերի արտադրության ոլորտում<ref>{{Cite web |last1=Turajski |first1=Nathan |date=2018 թ․ հունվարի 17 |title=Stronger together – Voltage SecureData enabled with Atalla HSM protection |url=https://community.microfocus.com/t5/Security-Blog/Stronger-together-Voltage-SecureData-enabled-with-Atalla-HSM/ba-p/1629226 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191013143756/https://community.microfocus.com/t5/Security-Blog/Stronger-together-Voltage-SecureData-enabled-with-Atalla-HSM/ba-p/1629226 |archive-date=2019 թ․ հոկտեմբերի 13 |access-date=2019 թ․ հոկտեմբերի 13 |website=Micro Focus}}</ref>, և մինչև 2013 թվականը օրական ապահովել են 250 միլիոն քարտային գործարքներ (տարեկան ավելի քան 90 միլիարդ գործարք)<ref name="Langford" />։

== Վճարային քարտի տարրեր ==
[[Պատկեր:CCardFront.svg|մինի|Դեբետային քարտի դիմերեսի մեկ օրինակ.<br>1․ թողարկող բանկի լոգո<br>2․ EMV չիպ<br>3․ հոլոգրաֆիկ նշան<br>4․ քարտի համար<br>5․ վճարային համակարգի լոգո<br>6․ վավերականության ժամկետ<br>7․ քարտատիրոջ անուն]]
[[Պատկեր:CCardBack.svg|մինի|Դեբետային քարտի դարձերեսի մեկ օրինակ.<br>1. մագնիսական ժապավեն<br>2. ստորագրության ժապավեն<br>3. քարտի անվտանգության կոդ]]

Ընդհանուր առմամբ, վճարային քարտը բաղկացած է հետևյալ տարրերից.

# թողարկող բանկի լոգո ([[տարբերանշան]])
# EMV չիպ ([[Ինտեգրալ սխեմա|ինտեգրալ սխեմա)]]
# [[Հոլոգրաֆիա|հոլոգրաֆիկ նշան]]
# քարտի համար (բանկային համար, վճարային համար)
# [[Վճարահաշվարկային համակարգ|վճարային համակարգի]] լոգո ([[Անհպում վճարումներ|էլեկտրոնային վճարային]] ծառայություններ մատուցող)
# վավերականության ժամկետ
# քարտատիրոջ անուն (քարտը օգտագործողի անունը, օրենքով՝ քարտի սեփականատերը բանկն է)։

== Վճարային քարտի գործառույթներ ==
Վճարային քարտը գործիք է, որը հնարավորություն է տալիս՝
# ստանալ [[աշխատավարձ]] կամ այլ [[դրամական միջոց]]ներ, բանկի բաժանմունքներից և բանկոմատներից կանխիկացնել այնքան գումար, որքան անհրաժեշտ է այդ պահին,
# կատարել վճարումներ առևտրի և սպասարկման կետերում [[Ապրանք (տնտեսագիտություն)|ապրանքների]] կամ [[ծառայություններ]]ի դիմաց` առանց մեծ քանակությամբ [[Կանխիկ|կանխիկ փող]] դրամապանակում ունենալու
# [[Բանկոմատների օգտագործում|բանկոմատներից]] կամ առցանց հարթակների միջոցով կատարել կոմունալ և այլ տեսակի պարտադիր (տուրքեր, [[տուգանք]]ներ, [[հարկ]]եր) վճարումներ,
# իրականացնել [[Առցանց խանութ|ինտերնետային առևտուր]]
# կատարել և ստանալ քարտից քարտ փոխանցումներ
# պարբերաբար ստանալ հաշվի քաղվածքներ և հետևել ֆինանսական վարքագծին (ինչ [[ծախս]]եր է կատարվել, որոնք կարելի է կրճատել և այլն)
# քարտի կորստի կամ վնասվելու դեպքում (հրդեհից, ջրից և այլն) խուսափել դրամական միջոցների կորստից
# շահավետ պայմաններով օգտվել նաև այլ [[ֆինանսական ծառայություններ]]ից և այլն։

Քարտի գործածման ողջ ընթացքում դրա սեփականատերը քարտը թողարկող բանկն է<ref>{{Cite web |title=Քարտ |url=https://www.abcfinance.am/credit-card.html |website=abcfinance.am |access-date=2022-04-18 |archive-date=2022-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526020146/https://www.abcfinance.am/credit-card.html |url-status=dead }}</ref>։

== Վճարային քարտի տեսակներ ==
[[Պատկեր:Credit-cards.jpg|մինի|Վճարային քարտի 2 օրինակ]]

Գոյություն ունեն վճարային քարտերի մի շարք տեսակներ, որոնցից ամենատարածվածներն են վարկային քարտերը, [[դեբետային քարտ]]երը և կանխավճարային քարտերը։ Հաճախ վճարային քարտը էլեկտրոնային եղանակով կապված է քարտապանին պատկանող բանկային հաշվի կամ հաշիվների հետ։

Վճարային քարտերը կարելի է դասակարգել ըստ մի քանի չափանիշների.

=== Ըստ քարտապանների ===
# ֆիզիկական անձ
# իրավաբանական անձ կամ անհատ ձեռնարկատեր

=== Ըստ նպատակայնության ===
# [[Դեբետային քարտ]]. օգնում է առանց բանկ այցելելու կառավարել և օգտագործել ձեր բանկային հաշվին առկա սեփական միջոցները, այդ թվում՝ կանխիկացնել, գնումներ կատարել։ Հիմնականում տրամադրվում է այն ժամանակ, երբ ցանկանում եք օգտագործել ձեր աշխատավարձը կամ այլ սեփական միջոցները, որոնք մուտքագրվել են ձեր բանկային հաշվին։
# Վարկային քարտ (նաև կրեդիտային քարտ). նախատեսված է բանկի կողմից ձեզ վարկի ձևով տրամադրված դրամական միջոցները օգտագործելու՝ կանխիկացնելու, առևտուր կատարելու կամ ծառայությունների դիմաց վճարումներ կատարելու նպատակով։ 
# Հաշվարկային քարտ. միավորում է դեբետային և կրեդիտային քարտերի հատկանիշները։ Օրինակ՝ դեբետային քարտով հնարավորություն է ընձեռվում նաև ստանալ վարկային գիծ ([[օվերդրաֆտ]])։

=== Ըստ տեղեկատվության պահպանման (գրառման) ===
# Միկրոպրոցեսորային (չիպային) քարտ. այս քարտի հիմքում միկրոսխեմա է, որը թույլ է տալիս գրառել ավելի շատ տեղեկատվություն, քան մագնիսական ժապավենի վրա։ Տեղեկատվության տեսակները բազմաթիվ են, օրինակ՝ չիպի վրա միաժամանակ կարող է գրառվել տեղեկատվություն ձեր սոցիալական կարգավիճակի, ապահովագրական ծառայությունից օգտվելու իրավասության և անձին վերաբերող մի շարք այլ տվյալնեի մասին։ Սա առաջատար տեխնոլոգիայով քարտ է, որը կեղծելու և ապօրինի օգտագործելուց խուսափելու առումով ավելի անվտանգ է, քանի որ ավելի պաշտպանված է, քան մագնիսական ժապավենով քարտը։ Արդյունքում՝ ներկայումս բանկերն իրենց հաճախորդներին հիմնականում տրամադրում են չիպային և մագնիսական ժապավենով համատեղ հիբրիդ քարտեր։ 
# Մագնիսական քարտ. պատված է մագնիսական ժապավենով, և տեղեկատվությունը գրանցվում է մագնիսական եղանակով։ 
# Հիբրիդային քարտ. նախորդ երկուսի միավորումն է, երբ քարտի վրա առկա է և՛ միկրոսխեմա, և՛ մագնիսական ժապավեն։
# վիրտուալ։

=== Ըստ վճարային համակարգի ===
# «[[ԱրՔա (Արմենիան Քարդ)|ԱրՔա]]» (ArCa) քարտ, որը կիրառելի է միայն Հայաստանի տարածքում
# «ՄաստերՔարտ» (MasterCard)
# «Վիզա» (Visa) քարտ
# «Ամերիքան Էքսպրեսս» (American Express) քարտ

ՀՀ տարածքում շրջանառվող վերոնշյալ վճարային քարտերը թողարկվում և սպասարկվում են ՀՀ բանկերի կողմից, և նշված վերջին երեք քարտերը կարող եք օգտագործել արտասահմանում, ինչպես նաև արտասահմանյան կայքերից գնումներ կատարելիս։

=== Ըստ կիրառման միջավայրի ===
# Իրական միջավայրում կիրառվող
# վիրտուալ (ինտերնետ) միջավայրում կիրառվող, օգտագործվում է միայն էլեկտրոնային գնումներ կատարելու համար, որի դեպքում բանկը տրամադրում է առցանց հաշիվ ու քարտային տվյալներ։ Անհրաժեշտ է միայն դրանք գրանցել առցանց հարթակում և կատարել գնումներ։

=== Այլ տեսակներ ===
Հանդիպում են նաև բանկերի կողմից տրամադրվող այլ քարտեր՝ «Կանխավճարային նվեր քարտ», «Ուսանողական» և այլն։ Դրանք գործում են վերոնշյալ «ԱրՔա», «Վիզա» և «ՄաստերՔարտ» համակարգերում և, ըստ էության, դրանց ենթատեսակն են և սպառողին տալիս են այդ վճարային քարտի օգտագործման սահմանափակ հնարավորություններ։

Սակայն առանձին բանկերի կողմից կարող են սպասարկվել նաև այլ վճարային համակարգերի պատկանող քարտեր, օրինակ` American Express: Հայաստանում այլ վճարային քարտերի սպասարկումը շատ քիչ է տարածված։

== PIN կոդ և գաղտնաբառ ==
[[Պատկեր:Visa-pay-wave.png|մինի]]
[[Պատկեր:Mastercard Contactless.png|մինի]]

PIN կոդը վճարային քարտի անվտանգության և նույնականացման գործիք է, որն անհրաժեշտ է բանկոմատից և POS տերմինալից գումար կանխիկացնելու, իսկ չիպային քարտերի դեպքում՝ նաև POS տերմինալով վճարումներ կատարելու ժամանակ։ Գաղտնաբառը ընտրվում է քարտային պայմանագիրը կնքելիս։

== Գնումներ և կանխիկացում ==
Վճարային քարտերով այս տեսակի գործառնություններ կարելի է իրականացնել POS տերմինալների, բանկոմատների ու համակարգիչների միջոցով։

POS տերմինալները հնարավորություն են տալիս առևտրի և սպասարկման կետերում վճարումներ կատարելու, ինչպես նաև բանկերում դրամ կանխիկացնելու։

POS տերմինալը հնարավորություն է տալիս գնումներ կատարել նաև առանց քարտը սպասարկողին փոխանցելու և PIN կոդ հավաքելու՝ պարզապես  քարտը POS տերմինալին մոտեցնելով։ Այդ տեխնոլոգիան անվանվում է PayWave (Visa-ի քարտերի համար) և PayPass (MasterCard-ի քարտերի համար)։

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

{{Արտաքին հղումներ}}

[[Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ]]
[[Կատեգորիա:Անկանխիկ հաշվարկներ]]
[[Կատեգորիա:Առևտուր]]
[[Կատեգորիա:Բանկային գործ]]
[[Կատեգորիա:Բանկային համակարգ]]
[[Կատեգորիա:Դրամական միավորներ]]
[[Կատեգորիա:Ինֆորմացիոն կրիչներ]]
[[Կատեգորիա:Վճարումներ]]
[[Կատեգորիա:Փող]]
[[Կատեգորիա:Ֆինանսական ծառայություններ]]
[[Կատեգորիա:Ֆինանսական շուկաներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆինանսական տերմիններ]]
[[Կատեգորիա:Ֆինանսներ]]