Դիտել Տելուր էջի վիքիկոդը

{{Քիմիական տարր
| անվանում =Տելուր/ Tellurium (Te)
| համար = 52
| սիմվոլ = Te
| վերևից =[[Սելեն|Se]]
| ներքևից =[[Պոլոնիում|Po]]
| խումբ =
| պարբերություն = 
| բլոկ =
| արտաքին տեսք =[[Պատկեր:Tellurium crystal.jpg|200px]]<br /> Արծաթափայլ փայլուն ոչ մետաղ
| պատկեր =
| ատոմային զանգված = 127,60(3)<ref name="iupac atomic weights">{{ռուսերեն հոդված|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2013|том=85|номер=5|страницы=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02 |issn = 0033-4545 }}</ref>
| կոնֆիգուրացիա = [Kr] 4d<sup>10</sup> 5s<sup>2</sup> 5p<sup>4</sup>
| էլեկտրոնային թաղանթ =
| ատոմի շառավիղ =160
| կովալենտային շառավիղ =  136
| Վան-դեր-Վալսի շառավիղ = 
| իոնի շառավիղ = (+6e) 56 211 (−2e)
| էլեկտրաբացասականություն =  2,1<ref>{{cite web |url=http://www.webelements.com/tellurium/electronegativity.html |title=Tellurium: electronegativities |publisher=WebElements |lang=en |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 5}}</ref>
| էլեկտրոդային պոտենցիալ = 0
| օքսիդացման աստիճան = +6, '''+4''', +2, −2<ref>{{cite|title = The radiochemistry of tellurium|issue = 3038|series = Nuclear science series|publisher = Subcommittee on Radiochemistry, National Academy of Sciences-National Research Council|first = G. W.|last = Leddicotte|year = 1961|page = 5|url = http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?rc000049.pdf}}</ref>
| իոնիզացման էներգիա 1 =  869,0 (9,01)
| իոնիզացման էներգիա 2 =
| իոնիզացման էներգիա 3 =
| ֆազ =
| խտություն =6,24
| խտություն2 =
| խտություն3 =
| խտություն հջ =
| հալման ջերմաստիճան =722,7
| եռման ջերմաստիճան = 1263
| կրիտիկական կետ Կ =
| հալման ջերմունակություն =
| հալման ջերմունակություն2 =
| գոլորշիացման ջերմունակություն =
| ջերմունակություն = 25,8<ref name="ХЭ">{{ռուսերեն գիրք
|автор          = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.)
|часть          = 
|заглавие       = Химическая энциклопедия: в 5 т
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Советская энциклопедия
|год            = 1995
|том            = 4
|страницы       = 514
|страниц        = 639
|серия          = 
|isbn           = 5—85270—039—8
|тираж          = 20 000
}}
</ref>
| ջերմունակության =
| ջերմունակություն2 =
| մոլային ծավալ =20,5
| հագեցած գոլորշի =
| ճնշում հգ 1 =
| ճնշում հգ 10 =
| ճնշում հգ 100 =
| ճնշում հգ 1 k =
| ճնշում հգ 10 k =
| ճնշում հգ 100 k =
| բյուրեղացանցի կառուցվածք = վեցանկյուն
| բյուրեղացանցի տվյալներ ={{math|''a''}}=4,457 {{math|''c''}}=5,929<ref>[http://www.webelements.com/tellurium/crystal_structure.html WebElements Periodic Table of the Elements | Tellurium | crystal structures<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>
| c/a հարաբերություն = 1,330
| Դեբայի ջերմաստիճան = 
| մագնիսական կառուցվածք =
| տեսակարար դիմադրություն =
| ջերմահաղորդականություն = 14,3
| ջերմաստիճանահաղորդականություն =
| ջերմային ընդարձակում =
| ձայնի արագություն =
| Յունգի մոդուլ =
| cAS համար =
| արգելվող գոտի =
| իզոտոպներ =
| իզոտոպներ լրացումներ =
}}
{{Պարբերական համակարգի տարր|align=center|fontsize=100%|number=52}}
'''Տելուր''' ({{lang-lat|''Tellurium''}}) քիմիական տարր է, որի նշանն է ''Te'', [[պարբերական համակարգ]]ի 5-րդ պարբերության 6-րդ խմբի տարր, կարգահամարը՝ 52, ատոմական զանգվածը՝ 127,6։ ''p''-տարր է, հալկոգեն, [[ատոմ]]ի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթների կաոուցվածքն է 4s<sup>2</sup>4p<sup>6</sup> 4d<sup>10</sup>5s<sup>2</sup>5р<sup>4</sup>։ К, L և M թաղանթները լրացված են։

== Պատմություն ==
Տելուրը հայտնաբերել է հունգարացի հետազոտող Ֆ․ Մյուլլերը Ավստրո-Հունգարիայի տարածքում [[1782]] թվականին։ 1798 թվականին գերմանացի գիտնական Մ․ Կլապրոտը հաստատեց տարրի գոյությունը և ներկայացրել նրա կարևոր հատկությունները։

== Անվանում ==
Տելուրը {{lang-lat|tellur}}, սեռական հոլովում ''telluris'' - Երկիր։

== Բնության մեջ ==
Տլուրը հազվագյուտ տարր է․ պարունակությունը [[երկրակեղև]]ում 1•10<sup>−7</sup> % ըստ զանգվածի<ref>{{ռուսերեն գիրք|автор=Глинка Н. Л.|заглавие=Общая химия|место=М.|издательство=«Химия»|год=1977, переработанное|страницы=395|страниц=720}}</ref> (տարածվածությամբ 75-րդը)։ Ցրված է [[մագմա]]յին [[ապարներ]]ում և [[կենսոլորտ]]ում։

Հանդիպում է [[պիրիտ]]ում, [[Ծծումբ|ծծմբի]], [[արծաթ]]ի, [[Ոսկի|ոսկու]], [[կապար]]ի հանքանյութերում։ Առաջացնում է մոտ 40 [[միներալ]]՝
* կալավերիտ - AuTe<sub>2</sub>,
* ալտաիտ - PbTe
* տետրադիմիտ Bi<sub>2</sub>Te<sub>2</sub>S և այլն։

Տելուրը բուսական և կենդանդանական [[հյուսվածքներ]]ի մշտական բաղադրիչներից է։ Մարդու օրգանիզմ է ներմուծվում կերակրի և ջրի հետ (օրական 0,6 մգ), արտաթորվում է հիմնականում (80 %) [[մեզ]]ի հետ։ Տելուրը և նրա միացությունները խիստ թունավոր են․ կասեցնում են [[կաթնասուններ]]ի աճը, նպաստում մազաթափությանը<ref>{{Cite journal|url = http://ajplegacy.physiology.org/cgi/pdf_extract/211/1/6|pmid = 5911055|journal = AJP – Legacy|title = Comparative metabolism of selenium and tellurium in sheep and swine|volume = 211|issue = 1|pages = 6–10|author = Wright, PL|author2 = B|year = 1966}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/BF01726117|title = Tellurium-intoxication|year = 1989|last1 = Müller|first1 = R.|last2 = Zschiesche|first2 = W.|last3 = Steffen|first3 = H. M.|last4 = Schaller|first4 = K. H.|journal = Klinische Wochenschrift|volume = 67|pages = 1152–5|pmid = 2586020|issue = 22}}</ref><ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/BF02785282|title = Biochemistry of tellurium|first = Andrew|last = Taylor|journal =Biological Trace Element Research|volume = 55|issue = 3|year = 1996|pages =231–239|pmid = 9096851}}</ref>։

Արհեստային թունավորումն առաջացնում է գլխացավ, դող, թուլություն, ախորժակի կորուստ, շնչուղիների գրգռում, սրտի զարկերը հաճախանում են, մազերը թափվում, լեզուն մգանում է, բերանում զգացվում է մետաղական համ, արտաշնչած օդում՝ [[սխտոր]]ի ուժեղ և տհաճ հոտ։

Թունավորումը կանխարգելելու համար անհրաժեշտ է պահպանել աշխատանքի [[հիգիենա]]յի կանոնները և պարբերաբար ենթարկվել բժշկական քննության։
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|- class="hintergrundfarbe5"
! [[Տելուրիդներ]]
! Դիտելուրիդներ
!Հալկոգենիդ 
! Te(IV)-Միներալներ
|-
|| [[Պատկեր:Hessite-tmu68b.jpg|x100px]]<br />[[Հեսսիտ]]<br />Ag<sub>2</sub>Te<br />&nbsp;
|| [[Պատկեր:Calaverite-Fluorite-273367.jpg|x100px]]<br />[[Կալավերիտ]]<br />AuTe<sub>2</sub>&nbsp;
|| [[Պատկեր:Nagyagite-163939.jpg|x100px]]<br /><br />AuPb(Pb,Sb,Bi)Te<sub>2–3</sub>S<sub>6</sub><br />&nbsp;
|| [[Պատկեր:Tellurite-77800.jpg|x100px]]<br />[[Տելուրիտ]]<br />TeO<sub>2</sub>&nbsp;<br />&nbsp;
|-
|| [[Պատկեր:Altaite-170095.jpg|x100px]]<br />[[Ալտաիտ]]<br />PbTe<br />&nbsp;
|| [[Պատկեր:Sylvanite-105026.jpg|x100px]]<br />[[Սիլվանտիտ]] <br />(Au,Ag)Te<sub>2</sub><br />&nbsp;
|| [[Պատկեր:Tetradymite-220545.jpg|x100px]]<br />[[Տետրադիմիտ]] <br />Bi<sub>2</sub>Te<sub>2</sub>S<br />&nbsp;
|| [[Պատկեր:Zemannite-77637.jpg|x100px]]<br />Mg<sub>0,5</sub>ZnFe[TeO<sub>3</sub>]<sub>3</sub>•4,5&nbsp;H<sub>2</sub>O<br />&nbsp;
|-
|}

== Ստացում և արտադրություն ==
[[Պատկեր:World Tellurium Production 2006.svg|մինի|340px|2006 թվականին տելւրի արդյունաբերությունը ամբողջ աշխարհում]]
{| class="wikitable sortable float-right" style="text-align:center;"
|+ Տելուրի համաշխարհային տարեկան արտադրություն, տոննա<ref>[http://www.bgs.ac.uk/downloads/start.cfm?id=2701 British Geological Survey: ''World Mineral Production 2007–2011''. 2013, S.&nbsp;68. (pdf)]</ref>
|- class="hintergrundfarbe5"
! Land || 2007 || 2008 || 2009 || 2010 || 2011 || ∅
|-
| align="left" |{{դրոշ|ԱՄՆ}} [[ԱՄՆ]] || 50 || 50 || 50 || 50 || 50 || 50
|-
| align="left" | {{դրոշ|Ճապոնիա}} [[Ճապոնիա]] || 41 || 47 || 49 || 47 || 40 || 44,8
|-
| align="left" |{{դրոշ|Պերու}} [[Պերու]] || 35 || 28 || 7 || – || – || 14
|-
| align="left" | {{դրոշ|Կանադա}} [[Կանադա]] || 14 || 20 || 16 || 8 || 6 || 12,8
|- class="sortbottom"
! align="left"|Գումար || 140 || 145 || 122 || 105 || 96 || 121,6
|-
|}
Տելուրի արտադրության հիմնական աղբյուրը [[Պղինձ|պղնձի]], [[նիկել]]ի և [[կապար]]ի սուլֆիդային հանքերն են։ Էլեկտրոլիզային շլամներում կուտակվում է 0,5-2 % տելուր։

:: <math>\mathsf{6Te + 2Al + 8NaOH \rightarrow 3Na_2Te_2 + 2Na[Al(OH)_4]}</math>

Շլամից նախ անջատում են [[սելեն]]ը և պղնձի մնացորդը, ապա ոսկին և [[արծաթ]]ը (միահալելով)։ Տելուրը սոդատելուրային խարամից (20–35 %) լուծահանում են ջրով, ապա նստեցնում [[էլեկտրոլիզ]]ով։

:: <math>\mathsf{2Na_2Te_2 + 2H_2O + O_2 \rightarrow 4Te + 4NaOH}</math>

Ստացված խտանյութը լուծում են ալկալիում՝ [[ալյումին]]ի փոշու առկայությամբ․ ծանր մետաղները (Pb, Sb և այլն) մնում են նստվածքում, ստացված տելուրիդներն անցնում են լուծույթ, որտեղից տելուրը (99% մաքրության) նստեցնում են օդ ներփչելով։

:: <math>\mathsf{Te + 2Cl_2 \rightarrow TeCl_4}</math>

:: <math>\mathsf{TeCl_4 + 2H_2O \rightarrow TeO_2 + 4HCl}</math>

Մաքուր (99,9999 %) տելուրը ստանում են թորելով (սուբլիմացիայով) կամ զոնային հալումով։

:: <math>\mathsf{TeO_2 + 2H_2 \rightarrow Te + 2H_2O}</math>

== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Տելուրը ունի մետաղական թայլ, արտաքին տեսքով նման է [[ծարիր]]ին․ սպիտակ է, մոխրագույն երանգով։ Հալման ջերմաստիճանը 449,5&nbsp;°C, եռմանը՝ 990±1&nbsp;°C, [[խտություն]]ը 6250 կգ/մ<sup>3</sup>։

Կիսահաղորդիչ է, արգելված գոտու լայնությունը 0,34 էվ։ Մաքուր Տելուրը p-տեսակի կիսահաղորդիչ է (-100&nbsp;°C-ից ցածր՝ ո)<ref name="bse">''Теллур'' — статья из [[Большая советская энциклопедия|Большой советской энциклопедии]]</ref>։

Քիմիմիական հատկություններով նման է ծծմբին և [[սելեն]]ին (ունի ավելի լավ արտահայտված մետաղական հատկություններ)։
<center>
{| class="wikitable sortable float-right" style="text-align:center;"
|+ Տելուրի բյուրեղացանցի կառուցվածքը
|| [[Պատկեր:Te chains.png|x100px]]
|| [[Պատկեր:Te struct c.png|x100px]]
||[[Պատկեր:Te struct.png|x100px]]
||[[Պատկեր:Octatellurdikation.png|x100px]]<br /> Te<sub>8</sub><sup>2+</sup>, Te<sub>8</sub>[U<sub>2</sub>Br<sub>10</sub>]
||[[Պատկեր:Heptatellurdikation.png|x100px]]<br /> Te<sub>7</sub><sup>2+</sup>, Te<sub>7</sub>[Be<sub>2</sub>Cl<sub>6</sub>]
|}
</center>
== Քիմիական հատկություններ ==
Սովորական պայմաններում քիմիապես կայուն է։ Միացություններում ցուցաբերում է -2, +4, +6, հազվադեպ +2 [[օքսիդացման աստիճան]]։
Տաքացնելիս օքսիդանում է օդում։

Թթվածնում այրվում է և առաջացնում TeO<sub>2</sub> (ջրում վատ լուծվող, սպիտակ բյուրեղական նյութ է, լուծվում է ալկալիներում և [[թթուներ]]ում)։
:: <math>\mathsf{Te + O_2 \rightarrow TeO_2}</math>
Տելուրային թթուն (Н<sub>2</sub>ТеO<sub>3</sub>) թույլ թթու է։ Տելուրի (VI) օքսիդը՝ ТеО<sub>3</sub> թթվային է, տաքացնելիս (400 °С) քայքայվում է։ Տելուրի (II) օքսիդը՝ ТеО գոյություն ունի 1000&nbsp;°C-ից բարձր ջերմաստիճաններում (գազ է)։

Տելուրը ջրածնի հետ առաջացնում է անկայուն տելուրաջրածին՝ Н<sub>2</sub>Те, որն անգույն, տհաճ հոտով, խիստ թունավոր գազ է։ Տելուրաջրածնական թթվի աղերը՝ տելուրիդները ջրում չեն լուծվում (բացառությամբ Na-ի, К-ի, NH<sup>4+</sup>-ի աղերի)։

Տելուրը հեշտությամբ միանում է [[հալոգեններ]]ի հետ, առաջացնելով հալոգենիդներ (TeX<sub>2</sub>, TeX<sub>4</sub>, TeF<sub>6</sub>)։

:: <math>\mathsf{Te + X_2 + 2X^- \rightarrow TeX_4^{-2}}</math>

Տաքացնելիս միանում է [[մետաղներ]]ի (ստացվում են տելուրիդներ) և որոշ [[ոչ մետաղներ]]ի հետ։ Լուծվում է խիտ [[Ծծմբական թթու|ծծմբական]] և [[ազոտական թթու]]ներում։

::<math>\mathrm{4\ Te\ +\ 3\ H_2SO_4 \longrightarrow\ Te_4^{2+}\ +\ 2\ H_2O +\ SO_2\uparrow\ +\ 2\ HSO_4^-}</math>

== Իզոտոպներ ==
Բնական տելուրը բաղկացած է 120, 122-126, 128 և 130 զանգվածի թվերով 8 կայուն [[իզոտոպներ]]ից, որոնցից առավել տարածված են <sup>126</sup>Te (18,7%), <sup>128</sup>Те (31,79%) և <sup>130</sup>Те (34,48%)։

Ստացվել են 107-135 զանգվածի թվերով 16 ռադիոակտիվ իզոտոպները, որոնցից կարևոր են <sup>127</sup>Te (T<sub>1/2</sub>= 105 օր) և <sup>129</sup>Te (T<sub>1/2</sub>=33,5 օր)։

== Կիրառություն ==
Տելուրը օգտագործում են [[մետալուրգիա]]յում, որպես լեգիրացնող խառնուրդ կապարը, չուգունը և [[պողպատ]]ը դյուրամշակելի դարձնելու և նրանց կարևոր մեխանիկական հատկություններ հաղորդելու, [[Ապակի|ապակու]] արտադրության մեջ՝ կարմիր և շագանակագույն ապակի, հախճապակի և արծններ ստանալու համար։

Տելուրիի միացությունները կիրառվում են [[կիսահաղորդիչներ]]ի արդյունաբերության, լուսանկարչության մեջ։ Տելուրի թույլատրելի պարունակությունը օդում 0,01 մգ/մ<sup>3</sup> է։

== Տես նաև ==
* [[Պարբերական աղյուսակ]]

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==
* G. Jander, E. Blasius: ''Lehrbuch der analytischen und präparativen anorganischen Chemie.'' 16. Auflage. Hirzel, Stuttgart 2006, ISBN 3-7776-1388-6, S.&nbsp;315–317.
* ''Te. Tellur. Tellurium (System-Nr. 11).'' Gmelin Handbook of Inorganic and Organometallic Chemistry. 8. Auflage. Springer, Heidelberg, bislang 6 Bände. <small>(Stand: 01/2007)</small>

;Հայտնագործություն և պատմություն
* Montanhistorischer Verein für Österreich (Hrsg.)։ ''Sonderheft zum 250. Geburtstag von Franz Joseph Müller von Reichenstein und der Entdeckung des Elements Tellur.'' In: ''res montanarum.'' Band 5, 1992.
* E. Diemann, A. Müller, H. Barbu: ''Die spannende Entdeckungsgeschichte des Tellurs (1782–1798). Bedeutung und Komplexität von Elemententdeckungen.'' In: ''[[Chemie in unserer Zeit]].'' Band 36, Nr. 5, 2002, S.&nbsp;334–337.

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Te/key.html Տելուրը Webelements-ում]
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb052.htm Տելուրը քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում]

{{Փոքր պարբերական աղյուսակ}}

[[Կատեգորիա:Կիսամետաղներ]]
[[Կատեգորիա:Խալկոգեններ]]
[[Կատեգորիա:Ծայրահեղ վնասակար նյութեր]]
[[Կատեգորիա:Տելուր]]