Դիտել Ցեզիում էջի վիքիկոդը

{{Քիմիական տարր
| անվանում =Ցեզիում / Caesium (Cs)
| համար = 55
| սիմվոլ =Cs
| վերևից = [[Ռուբիդիում|Rb]]
| ներքևից = [[Ֆրանսիում|Fr]]
| խումբ = 
| պարբերություն = 
| բլոկ = 
| արտաքին տեսք =[[Պատկեր:Cesium.jpg|150px]]<br />Շատ փափուկ, թույլ ոսկեգույն երանգով, սպիտակ, արծաթափայլ մետաղ 
| պատկեր = Caesium spectrum visible.png
| ատոմային զանգված = 131,293(6)132,9054519(2)<ref name="iupac atomic weights">{{ռուսերեն հոդված|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2013|том=85|номер=5|страницы=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02 | issn = 0033-4545}}</ref>
| կոնֆիգուրացիա = [Xe] 6s<sup>1</sup>
| էլեկտրոնային թաղանթ = 
| ատոմի շառավիղ =  (108)<ref name="sizes">{{cite web|url=http://www.webelements.com/xenon/atom_sizes.html|title=Size of xenon in several environments|publisher=www.webelements.com|accessdate=2009 թ․ օգոստոսի 6|lang=en}}</ref>
| энергия ионизации 1 = 1&nbsp;170,0 (12,13)
| կովալենտային շառավիղ =235
| Վան-դեր-Վալսի շառավիղ = 
| իոնի շառավիղ =(+1e) 167
| էլեկտրաբացասականություն = 0,79
| էլեկտրոդային պոտենցիալ =  -2,923
| օքսիդացման աստիճան =  0; +1
| իոնիզացման էներգիա 1 = 
| իոնիզացման էներգիա 2 =375,5 (3,89)
| իոնիզացման էներգիա 3 = 
| ֆազ = 
| խտություն =1,873
| խտություն2 = 
| խտություն3 = 
| խտություն հջ = 
| հալման ջերմաստիճան =28,7&nbsp;°C<ref name="Лидин">{{ռուսերեն գիրք
|автор          = Лидин Р.А. и др.
|часть          = 
|заглавие       = Химические свойства неорганических веществ
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 3-е изд., испр
|место          = Москва
|издательство   = Химия
|год            = 2000
|том            = 
|страницы       = 
|страниц        = 480
|серия          = 
|isbn           = 5-7245-1163-0
|тираж          = 
}}</ref>
28,5°С<ref name="СпрХим1">{{ռուսերեն գիրք
|автор          = 
|часть          = 
|заглавие       = Справочник химика
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 3-е изд., испр
|место          = Л.
|издательство   = Химия
|год            = 1971
|том            = 2-й
|страницы       = 
|страниц        = 1168
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 
}}
</ref>
28,44°С
| եռման ջերմաստիճան = 667,6&nbsp;°C, 688&nbsp;°C, 669,2&nbsp;°C
| կրիտիկական կետ Կ = 
| հալման ջերմունակություն = 
| հալման ջերմունակություն2 = 
| գոլորշիացման ջերմունակություն = 
| ջերմունակություն = 32,21<ref name="ХЭ">{{ռուսերեն գիրք
|автор          = Редкол.: Зефиров Н. С. (гл. ред.)
|часть          = 
|заглавие       = Химическая энциклопедия: в 5 т
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Большая Российская энциклопедия
|год            = 1999
|том            = 5
|страницы       = 
|страниц        = 783
|серия          = 
|isbn           = 5-85270-310-9
|тираж          = 
}}
</ref>
| ջերմունակություն2 = 
| մոլային ծավալ = 70,0
| հագեցած գոլորշի = 
| ճնշում հգ 1 = 
| ճնշում հգ 10 = 
| ճնշում հգ 100 = 
| ճնշում հգ 1 k = 
| ճնշում հգ 10 k = 
| ճնշում հգ 100 k = 
| բյուրեղացանցի կառուցվածք =խորանարդ
| բյուրեղացանցի տվյալներ =6,140
| C/a հարաբերություն = 
| Դեբայի ջերմաստիճան = 39,2
| մագնիսական կառուցվածք = 
| տեսակարար դիմադրություն = 
| ջերմահաղորդականություն =  35,9
| ջերմաստիճանահաղորդականություն = 
| ջերմային ընդարձակում = 
| ձայնի արագություն = 
| Յունգի մոդուլ = 
| CAS համար = 
| արգելվող գոտի = 
| իզոտոպներ = 
| իզոտոպներ լրացումներ = 
}}
{{Պարբերական համակարգի տարր|align=center|fontsize=100%|number=55}}

'''Ցեզիում''' ({{lang-lat|''Caesium''}}), քիմիական տարր է, որի նշանն է ''Cs'', [[պարբերական համակարգ]]ի 6-րդ պարբերության, 1-ին խմբի [[քիմիական տարր]], կարգահամարը՝ 55, ատոմական զանգվածը՝ 132,9054։ s-տարր է, պատկանում է [[ալկալիական մետաղներ]]ի խմբին։

Ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է 4s<sup>2</sup> 4p<sup>6</sup> 4d<sup>10</sup> 5s<sup>2</sup> 5p<sup>6</sup> 6s<sup>1</sup>։ К, L և M թաղանթները լրացված են։ Ցեզիումը փափուկ, թույլ ոսկեգույն երանգով, սպիտակ, արծաթափայլ մետաղ է։

== Պատմություն ==
Ցեզիումը հայտնաբերել են Ռ․ Բունզենը և Գ․ Կիրխհոֆը ([[1860]]), Դյուրկհեյմի ([[Գերմանիա]]) [[Հանքային ջուր|հանքային ջրում]]՝ սպեկտրոսկոպիական եղանակով։ Անվանումն ստացել է սպեկտրի կապույտ մարզում երկու պայծառ գծերի առկայության պատճառով ({{lang-lat|''caesius''}} - երկնագույն)։ Մետաղական ցեզիումը առաջինն անջատել է շվեդ քիմիկոս Կ․ Սետտերբերգը ([[1882]])։

== Բնության մեջ ==
[[Պատկեր:Pollucite-RoyalOntarioMuseum-Jan18-09.jpg|մինի|ձախից|Պոլլուցիտ]]
Հազվագյուտ ցրված տարր է։ Պարունակությունը [[երկրակեղև]]ում՝ 6,5•10-<sup>4</sup> % ըստ [[զանգված]]ի (տարածվածությամբ 45-րդ տարրն է)։ Ցեզիումի սեփական [[միներալներ]]ը՝ 
*պոլլուցիտ (մինչև 36% Cs<sub>2</sub>O) 
* ավոգադրիտ՝ (մինչև 7,5% Cs<sub>2</sub>O), 
չափազանց հազվադեպ են։ Ցեզիումը բուսական և կենդանական օրգանիզմներում մշտական պարունակվող [[Միկրոտարրեր|միկրոտարր]] է։ Նրա կենսաբանական դերը պարզված է մասամբ։

=== Հանքավայրեր ===
Ցեզիումի հանքաքարերը հիմնականում գտնվում են [[Կանադա]]յում։ Բերնիկ Լեյկի հանքավայրում ցեզիումի համաշխարհային պաշարները կազմում են մոտ 70 %։ Պոլլուցիտ հանքավայրեր կան նաև [[Նամիբիա]]յում և [[Զիմբաբվե]]ում։ Պոլլուցիտի հանքավայրեր կան նաև [[Ղազախստան]]ում, [[Մոնղոլիա]]յում և [[Իտալիա]]յում։

Տարեկան արտադրվում է մոտ 20 տոննա ցեզիում։

== Ստացում ==
Ցեզիումի և նրա միացությունների ստացման հիմնական աղբյուրը պոլլուցիտն է։

:<math>\mathrm{2\ CsCl + Ca \longrightarrow 2\ Cs \uparrow + CaCl_2}</math>

Մետաղական ցեզիումը ստանում են վակուումային ջերմային վերականգնմամբ (Ca, Mg, M և այլն) կամ [[էլեկտրոլիզ]]ով։

:<math>\mathrm{Cs_2Cr_2O_7 + 2\ Zr \longrightarrow 2\ Cs + 2\ ZrO_2 + Cr_2O_3}</math>

Ցեզիումը պահում են [[արգոն]]ի [[մթնոլորտ]]ում ապակյա («պիրեքս») սրվակներում կամ ջրազրկված [[վազելին]]ային, [[պարաֆին]]ային յուղի տակ պողպատե հերմետիկ անոթներում։

== Իզոտոպներ ==
Բնական ցեզիումը բաղկացած է միայն <sup>133</sup>Cs կայուն իզոտոպից։ Ստացվել են 123-142 զանգվածի թվերով 22 ռադիոակտիվ իզոտոպներ, որոնցից ամենաերկարակյացը <sup>137</sup>Cs (T<sub>1/2</sub> = 33 տարի) է։ Ցեզիումը հայտնաբերել են Ռ․ Բունզենը և Գ․ Կիրխհոֆը (1860), Դյուրկհեյմի (Գերմանիա) հանքային ջրում՝ սպեկտրոսկոպիական եղանակով։

:<math>\mathrm{^{235}_{\ 92}U +\ ^{1}_{0}n \longrightarrow\ ^{236}_{\ 92}U \longrightarrow\ ^{137}_{\ 55}Cs +\ ^{96}_{37}Rb + 3\ ^{1}_{0}n}</math>

== Ֆիզիկական հատկություններ ==
[[Պատկեր:CsCrystals1.JPG|thumb|Ցեզիումի բյուրեղները]]
Ցեզիումը փափուկ, թույլ ոսկեգույն երանգով, սպիտակ, արծաթափայլ մետաղ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 28,4&nbsp;°C, եռմանը՝ 667,6&nbsp;°C, [[խտություն]]ը՝ 1903,9 կգ/մ<sup>3</sup>։

Չափազանց էլեկտրադրական տարր է․ իոնացման էներգիան՝ 3,893 էվ, ստանդարտ էլեկտրոդային պոտենցիալը՝ -2,923 վ։ Լուսազգայուն է։

Քիմիապես խիստ ակտիվ է, միացություններում ունի +1 [[օքսիդացման աստիճան]]։ Ուժեղ վերականգնիչ է։

== Քիմիական հատկություններ ==
[[Օդ]]ում օքսիդանում է շաա արագ (ինքնաբոցավառվում է)՝ առաջացնելով գերօքսիդներ՝ Cs<sub>2</sub>Օ<sub>2</sub> և CsՕ<sub>2</sub><ref name=cotton >{{cite book|last = Cotton|first = F. Albert |author2=Wilkinson, G.|title =Advanced Inorganic Chemistry|url = https://archive.org/details/advancedinorgani0000cott_c9i9|date =1962 |publisher = John Wiley & Sons, Inc.|page = [https://archive.org/details/advancedinorgani0000cott_c9i9/page/n337 318]|isbn = 0-471-84997-9}}</ref>։ Հայտնի են նաև ցեզիումի օքսիդը՝ Cs<sub>2</sub>O, և օզոնիդը՝ CsO<sub>3</sub><ref>{{cite journal|doi =10.1007/BF00845494|title =Synthesis of cesium ozonide through cesium superoxide|date =1963|last1 =Vol'nov|first1 =I. I.|last2 =Matveev|first2 =V. V.|journal =Bulletin of the Academy of Sciences, USSR Division of Chemical Science|volume =12|pages =1040–1043|issue =6}}</ref><ref>{{cite journal|doi =10.1070/RC1971v040n02ABEH001903|title =Alkali and Alkaline Earth Metal Ozonides|date =1971|last1 =Tokareva|first1 =S. A.|journal =Russian Chemical Reviews|volume =40|pages =165–174|bibcode = 1971RuCRv..40..165T|issue =2}}</ref>։ [[Օքսիդներ]]ը խոնավածուծ են, լուծվում են [[Ջուր|ջրում]]։

:<math>\mathrm{Cs + O_2 \longrightarrow CsO_2}</math>

Հիդրօքսիդը՝ CsOH, ուժեղ ալկալի է։

:<math>\mathrm{2\ Cs + 2\ H_2O \longrightarrow 2\ CsOH + H_2 \uparrow}</math>

Ցեզիումը ջրածնի հետ առաջացնում է հիդրիդ՝ CsH։ Ցեզիումի հալոգենիդները (անգույն) և սուլֆիդը՝ Cs<sub>2</sub>S (մուգ կարմիր), լուծվում են ջրում։ Էլեկտրական պարպումների ազդեցությամբ ցեզիումը միանում է հեղուկ [[ազոտ]]ի հետ առաջացնում է նիտրիդ՝ Cs<sub>3</sub>N։

[[Ֆոսֆոր]]ի, [[Ածխածին|ածխածնի]] և [[սիլիցիում]]ի հետ ցեզիումը միանում է տաքացնելիս։ Ցեզիումի [[աղեր]]ը մեծ մասամբ ջրում լավ են լուծվում։ Քիչ լուծվող են CsMnO<sub>4</sub>-ը, CsClO<sub>4</sub>-ը և Cs<sub>2</sub>Cr<sub>2</sub>O<sub>7</sub>-ը<ref>{{cite journal|doi = 10.1021/jp036432o|title = Characterization of Oxides of Cesium|date = 2004|last1 = Band|first1 = A.|last2 = Albu-Yaron|first2 = A.|last3 = Livneh|first3 = T.|last4 = Cohen|first4 = H.|last5 = Feldman|first5 = Y.|last6 = Shimon|first6 = L.|last7 = Popovitz-Biro|first7 = R.|last8 = Lyahovitskaya|first8 = V.|last9 = Tenne|first9 = R.|journal = The Journal of Physical Chemistry B|volume = 108|pages = 12360–12367|issue = 33}}</ref><ref>{{cite journal|doi =10.1002/zaac.19472550110|title =Untersuchungen ber das System Csium-Sauerstoff|date =1947|last1 =Brauer|first1 =G.|journal =Zeitschrift fr anorganische Chemie|volume =255|page =101}}</ref> ։

Տա քացնելիս (>300&nbsp;°C) ցեզիումը քայքայում է [[ապակի]]ն, [[քվարց]]ը և այլ նյութեր։ Ցեզիումի և նրա միացությունների ստացման հիմնական աղբյուրը պոլլուցիտն է։

== Կիրառություն ==
[[Պատկեր:Cesium water.theora.ogv|մինի]]
Ցեզիումը օգտագործում են ֆոտոկաթոդներ, ֆոտոէլեմենտներ, ֆոտոէլեկտրոնային բազմապատկիչներ, հաշվիչներ, տիեզերանավերը կողմնորոշող սարքեր, սպեկտրոսկոպներ և այլ սարքեր պատրաստելու համար։

<sup>133</sup>Cs-ն օգտագործվում է որպես հաճախականության քվանտային ստանդարտ, նրա էներգետիկ անցումների ռեզոնանսային հաճախականությունն ընկած է վրկ-ի ժամանակակից սահմանման հիմքում։

<sup>137</sup>Cs-ն օգտագործվում է [[ռադիոլոգիա]]յում։ Ամենից շատ կուտակվում է քաղցրահամ ջրերի [[ջրիմուռներ]]ում և արկտիկական [[քարաքոսեր]]ում, նաև հյուսիսային [[եղջերու]]ների և ջրային [[թռչուններ]]ի օրգանիզմում։

== Հետաքրքիր փաստեր ==
Ցեզիումը Սենյակայնի ջերմաստիճանում ամնեափափուկ մետաղն է հանդիսանում<ref>[http://www.chemister.ru/Chemie/records.htm Книга рекордов Гиннесса для химических веществ<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>։ Բացի այդ, ինչպես հելիումը, կարող է հալվել ջեռքի ափում։

== Տես նաև ==
* [[Պարբերական աղյուսակ]]

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ|2}}

== Գրականություն ==
* Перельман Ф. М. ''Рубидий и цезий.'' М., Изд-во АН УССР, 1960. 140 стр. с илл.
* Кульварская Б. С., Соболева Н. А., Татаринова Н. В. ''Композиционные соединения щелочных металлов — новые эффективные источники ионов и электронов.'' Изв. АН СССР. Сер. физич.; 1988. Т.52. № 8. С.1509-1512.
* Плющев В. Е., Степин Б. Д. ''Химия и технология соединений лития, рубидия и цезия.''- М.-Л.: Химия, 1970.- 407 с
* Солодов Н. А., ''Рубидий и цезий,'' М., 1971;
* Плющев В. Е., Степин Б. Д., ''Аналитическая химия рубидия и цезия,'' М., 1975
* Коган Б. И., Названова В. А., Солодов Н. А., ''Рубидий и цезий'', М., 1971;
* Моисеев А. А., Рамзаев П. В., ''Цезий-137 в биосфере'', М., 1975;
* Mattsson S., ''Radionuclides in lichen, reindeer and man'', Lund, 1972.

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cs/key.html Ցեզիումը Webelements-ում]
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb055.htm Ցեզիումը քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում]
* [http://ecoperestroika.ru/radioaktivny-griby-v-leningradskoi-oblasti Ռադիոակտիվ ցեզիումի կուտակումը սնկերում և նրա առավելագույն թույլատրելի արժեքները]
* {{cite web| author=Daniel A. Steck| title=Cesium D Line Data| url=http://george.ph.utexas.edu/~dsteck/alkalidata/cesiumnumbers.pdf| publisher=Los Alamos National Laboratory (technical report LA-UR-03-7943)| format=PDF| accessdate=2015 թ․ հունիսի 8| archive-date=2014 թ․ նոյեմբերի 26| archive-url=https://web.archive.org/web/20141126221703/http://george.ph.utexas.edu/~dsteck/alkalidata/cesiumnumbers.pdf| url-status=dead}}
* [http://www.periodicvideos.com/videos/055.htm Caesium or Cesium] at ''[[The Periodic Table of Videos]]'' (University of Nottingham)
* [http://www.richannel.org/the-modern-alchemist-reacting-fluorine-with-caesium View the reaction of Caesium (most reactive metal in the periodic table) with Fluorine (most reactive non-metal)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171104215850/http://richannel.org/the-modern-alchemist-reacting-fluorine-with-caesium |date=2017-11-04 }} courtesy of The Royal Institution.

{{ՀՍՀ}}

{{Փոքր պարբերական աղյուսակ}}

[[Կատեգորիա:Ալկալիական մետաղներ]]
[[Կատեգորիա:Ցեզիում]]