Դիտել Ցիանիդ էջի վիքիկոդը

[[Պատկեր:Hydrogen-cyanide-3D-balls.png|մինի|կապտաթթվի 3D մոդելը]]

'''Ցիանիդ''' (կապտաթթու), բարձր տոքսիկությամբ քիմիական միացություն՝ բաղկացած [[Ածխածին|ածխածնի]], [[ազոտ]]ի և [[Ջրածին|ջրածնի]] կամ այլ տարրի մեկական ատոմից<ref name=":1">{{Cite web |title=Ամուլսարի ոսկու ծրագիր |url=https://www.lydianarmenia.am/images/new_website/Cyanide_arm.pdf}}</ref>։ Այն կիրառվում է հանքարդյունաբերության մեջ<ref name=":2">{{Cite web |title=Схемы цианирования |url=https://studopedia.ru/1_103796_shemi-tsianirovaniya.html |accessdate=2018 թ․ փետրվարի 25 |website=Studopedia}}</ref>, [[Կաուչուկներ|կաուչուկի]], [[Օրգանական ապակի|օրգանական ապակու]], [[սինթետիկ ռետին]]ի և այլ միացությունների սինթեզում<ref name=":0">Ընդհանուր թունավոր ազդեցության թունավոր նյութեր։ ԵՊԲՀ։ Թունաբանություն։ 2015թ</ref>։ Կապտաթթուն  ներկայացված է երկու տաուտոմերներով՝ ցիանային (95.5%) <chem>H-C=N <=> H-N=C</chem> և իզոցիանային։

== Ֆիզիկական հատկություններ ==
[[Պատկեր:Kalium-cyanid.jpg|մինի|կալիումի ցիանիդ]]
Կապտաթթուն անգույն, թափանցիկ, դառը նշի հոտ ունեցող ցնդող հեղուկ է (տեսակարար կշիռը 0.7 գ/սմ³)<ref>{{Cite web |title=Ջրածնի ցիանիդ եւ այլ ցիանիդը։ ԿԼԻՆԻԿԱԿԱՆ ՊԱՏԿԵՐԸ բնորոշ դառը համ է բերանի, գլխապտույտ, |url=http://ar.uawsi.com/sinilnaya-kislota-drugie-48993.html |accessdate=2018 թ․ փետրվարի 25 |website=ar.uawsi.com}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>: Համարվում է անկայուն թույն (կայունությունը ≈ 20-30 րոպե), գոլորշացման աստիճանը 26&nbsp;°C-է, սառեցմանը՝ -14&nbsp;°C, 20&nbsp;°C, որի պայմաններում ցնդելիությունը կազմում է 873 մգ/լ։ Բարձր ցնդելիության պատճառով, սովորական ջերմաստիճանային պայմաններում կարճ ժամանակահատվածում կենդանի օրգանիզմի ոչնչացման համար անհրաժեշտ խտություն է ստանում։ Ջրի հետ խառնվում է ցանկացած հարաբերությամբ<ref name=":0" />։

== Քիմիական hատկություններ ==
[[Պատկեր:Cyanide-montage.png|մինի|ցիանիդի անյոնի 3D մոդել]]
Հիդրոլիզվում է սենյակային ջերմաստիճանում՝

<chem>HCN ->[H2O] HCOONH4</chem>

<chem>HCN ->[H2O] HCOOH + NH3</chem>:

Ինչպես բնորոշ է [[թթուներ]]ին առաջացնում է [[Աղեր (քիմիա)|աղեր]]՝ ցիանիդներ.

<chem>HCN + KOH ->  KCN + H2O </chem>

<chem>HCN + NaOH -> NaCN + H2O </chem>:

Ցիանիդները օրգանական լուծիչներում դժվար լուծվող, ջրում հեշտ լուծվող, պինդ, բյուրեղային նյութեր են։ Ունեն հալման և եռման բարձր ջերմաստիճան։ Ցիանիդի գոլորշին ծանր է օդից. տեսակարար կշիռը կազմում է 1գ/սմ³:

Աղերը, ինչպիսիք են [[նատրիում]]ի, [[կալիում]]ի և այլ մետաղների ցիանիդները, երկար պահպանման ժամանակ առաջացնում են տոքսիկ կապտաթթու՝

<chem>NaCN + CO2 + H2O -> NaHCO3 + HCN </chem>

Յուրաքանչյուր 1 [[մոլ]] ցիանիդից առաջանում է 1 մոլ ցիանաթթու (կապտաթթու)։

Ծանր մետաղների ( [[Երկաթ|Fe]], [[Ոսկի|Au]], [[Կոբալտ|Co]], [[Քրոմ|Cr]]...) հետ փոխազդելիս առաջացնում է թունավոր, թույլ դիսոցվող կոմպլեկսային աղեր <chem>Na3[Fe(CN)6] , Na4[Au(CN)6],... </chem>

[[Հալոգեններ]]ի ([[Քլոր|Cl,]] [[Բրոմ|Br]], [[Ֆտոր|F]], [[Յոդ|I)]] հետ փոխազդելիս առաջացնում է ցիանո-հալոգենիդներ (պսևդո-հալոգեններ<ref>{{Cite journal |date=2019 թ․ ապրիլի 28 |title=Псевдогалогены |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%81%D0%B5%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8B&oldid=99477289 |language=ru}}</ref>)՝ ClCN, BrCN, FCN...  Ստացված ցիանո-հալոգենիդներից մի քանիսն օգտագործվում են ռազմարդյունաբերության մեջ՝ որպես զանգվածային խոցման քիմիական զենքի հիմնական բաղադրամաս։

== Ազդեցությունը մարդու վրա ==
[[Ցիանիդային թունավորում]]ը շատ վտանգավոր է մարդու օրգանիզմի համար<ref>{{Cite web |title=DocumentView |url=https://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=22707 |accessdate=2018 թ․ փետրվարի 25 |website=www.arlis.am}}</ref>։ Այն տեղի է ունենում հիմնականում ինհալացիոն ճանապարհով. ցիանիդի գոլորշիները օրգանիզմ են ներթափանցում շնչելիս։ Հայտնի են նաև թունավորման այլ ճանապարհներ՝ հպումային («տրանսդերմալ») և սննդային («ալիմենտար»)։ Վերջինս՝ թունավոր ջուր կամ սնունդ օգտագործելու հետևանքով։
{| class="wikitable"
|+Ցիանաթթվի թունավորության աստիճանը մարդու օրգանիզմի համար։
!HCN-ի  կոնցենտրացիան
!ներմուծման ուղին
!ժամանակը
!ազդեցությունը
|-
|0.04-0.05մգ/լ
|էքսպոզիցիոն
|1ժ
|թեթև վտանգավոր
|-
|0.1-0.12 մգ/լ
|էքսպոզիցիոն
|15-20ր
|վտանգավոր
|-
|0.12-0.15մգ/լ
|էքսպոզիցիոն
|30-60ր
|միջին վտանգավոր
|-
|0.2-0.3մգ/լ
|էքսպոզիցիոն
|5-10ր
|մահացու
|-
|1մգ/կգ
|սննդային
|միանվագ
|մահացու
|}

=== Կլինիկական պատկեր ===
Կապտաթթվով թունավորումը լինում է '''սուր''' կամ '''քրոնիկական'''։ Պայմանականորեն տարբերում են կապտաթթվով սուր թունավորման երկու ձև՝ '''կայծակնային''' և '''դանդաղեցված'''<ref>{{Cite web |title=Թունավոր ուժեղ ազդող նյութեր |url=https://www.doctors.am/symptoms/tunavor-uzhegh-azdogh-nyuter |accessdate=2019 թ․ օգոստոսի 22 |website=www.doctors.am |language=hy}}</ref>։

'''Կայծակնային ձևը''' տեղի է ունենում մեծ քանակությամբ թույնի արագ ներթափանցման (ներմուծման, ներշնչման) հետևանքով։ Թունավորվածի մոտ նկատվում են տոնիկ-կլոնիկ ցնցումներ<ref>{{Cite web |title=Ցնցումային համախտանիշ |url=https://www.doctors.am/diseases/tsntsumayin-hamakhtanish |accessdate=2019 թ․ օգոստոսի 22 |website=www.doctors.am |language=hy}}</ref>, մկանային թուլություն, [[գիտակցության կորուստ]], [[ռեֆլեքս]]ների կորուստ, [[միդրիազ]], [[Էկզովէալմ|էկզօֆթալմ]], մաշկը վարդագույն երանգ է ստանում, [[անոթազարկ]]ը թուլանում է և դառնում թելանման, նվազում է զարկերակային ճնշումը, առաջանում է [[դանդաղասրտություն]] (երբեմն [[առիթմիա]]) և նկատվում է սրտի տոնի թուլացում։ Շնչառությունը ընդհատվում է [[կոկորդի կարկամում]]ով զուգակցված (մի քանի «օդ կուլ տվող» ներշնչումից հետո), ապա կանգ է առնում սիրտը, ինչը մի քանի րոպեի ընթացքում հանգեցնում է մահվան։

'''Դանդաղ ձևը''' բաժանվում է երեք աստիճանի.

* '''Թեթև աստիճան –''' Դառը նշի համ բերանում, քերծվածքի զգացում քթում, մկանային թուլություն, գլխապտույտ, հևոց, սրտխառնոց, խոսքի աղավաղում
* '''Միջին աստիճան''' – Վերոնշյալ ախտանիշերին ավելանում են բերանի լորձաթաղանթների անզգայացումը, ծոծրակի շրջանում ցավը, մաշկային ծածկույթի վառ կարմիր գունավորումը, դանդաղած և լարված անոթազարկը, սրտի շրջանում ցավերը, զարկերակային ճնշման բարձրացումը և տատանվող քայլվածքը։ Ախտանիշները վերանում են 4-6 օրվա ընթացքում։
* '''Ծանր աստիճանը''' զարգանում է 4 փուլով։

# Սկզբնական փուլը նման է միջին աստիճանի ախտահարմանը
#[[Հևոց]]ի փուլում ավելի են հարաճում [[Թթվածնաքաղց|շնչառական խանգարումները]] (ռիթմի և խորության նվազում), [[Հեղուկ|հեղձո]][[Հեղուկ|ւկը]], հևոցը, նկատվում է վախ [[մահ]]վան հանդեպ, ծամիչ մկանների տրեմոր։ Փուլն ավարտվում է՝ ապնոէիկ շնչառությամբ։
# Ցնցումային փուլում կորում է գիտակցությունը, նկատվում են ցնցումներ, սուր սիրտ-անոթային անբավարարություն, հաճախ տեղի է ունենում նաև (ակամա) միզարձակում և [[դեֆեկացիա]]
# Պարալիտիկ (կաթվածային) փուլում թույնը ազդում է [[կենտրոնական նյարդային համակարգ]][[կենտրոնական նյարդային համակարգ|ի]] վրա և զարգանում է խորը կոմա։ Ապա ընդհատվում է շնչառությունը, կանգ է առնում սիրտը, կաթվածահար են լինում շնչառական օրգանները, ինչը մի քանի րոպե անց հանգեցնում է մահվան։

== Օգտագործումը արդյունաբերությունում ==
Աշխարհում տարեկան արտադրվում է 1.1 մլն տոննա ցիանիդ, որի 6%-ն օգտագործվում է [[Հանքարդյունաբերություն|հանքարդյունաբերության]] մեջ, իսկ մնացածը՝ պլաստմասսայի, սոսնձի, հրակայուն նյութերի, դեղագործության, միջատասպանների (ինսեկտիցիդների), հավերի կերի արտադրության համար և այլ ոլորտներում<ref name=":1" />։

Ցիանիդի միջոցով ազնիվ մետաղների կորզումը՝ [[ցիանացում]]ը<ref name=":2" /> լայն կիրառում ունի հանքարդյունաբերության մեջ։ Ցիանիդի օզոնացումը (օզոնի միջոցով ցիանային մնացորդների անջատումը) բնապահպանական տեսանկյունից հետաքրքիր և շատ կարևոր գործընթաց է, սակայն ծախսատար և ժամանակատար է, ինչի պատճառով ոսկու կորզումը հաճախ իրականացվում է առանց դրա<ref>{{Cite web |title=Добыча золота |url=http://wedeco.su/primenenie/dobycha-zolota.html |accessdate=2018 թ․ փետրվարի 25 |website=wedeco.su |language=ru}}</ref>։

Ցիանիդները լայն կիրառում ունեն անցյալ դարից։ Դրանց թունավորությունը, վտանգավորությունը (վտանգավոր հետևանքներն ու ազդեցությունները) հայտնի են բազմաթիվ աղետներից ու աղետալի իդադարձություններից.

* [[Ցիանիդի արտահոսք Բայա Մարեում|Բայա Մարեում ցիանիդի արտահոսքը]]։
* Չինաստանի Տյանցզի նավահանգստի աղետը, որի ժամանակ շուրջ 100 հեկտար տարածություն է աղտոտվել նատրիումի ցիանիդով և զոհվել է առնվազն 114 մարդ<ref>{{Cite news |title=Չինական Տյանցզինում 700 տոննա նատրիումի ցիանիդ է տարածվել 100 հազար քմ տարածքում |url=https://armenpress.am/arm/news/815467 |access-date=2018 թ․ փետրվարի 26 |newspaper=armenpress.am}}</ref>
* Ճապոնիայի հյուսիսում՝ Հանամակի քաղաքի քիմիական գործարանից ցիանիդի արտահոսքը, որի պատճառով շրջակա միջավայր է արտանետվել առնվազն 5 տոննա (125000 մարդ սպանելու չափաքանակին համարժեք) նատրիումի ցիանիդ պարունակող հեղուկ մնացորդ<ref>{{Cite web |title=Ճապոնիայում քիմիական գործարանից 5 տոննա նատրիումի ցիանիդ է արտահոսել |url=http://lurer.com/?p=80616&l=am |accessdate=2018 թ․ փետրվարի 26 |website=lurer.com}}</ref>։

Ցիանիդը (կապտաթթուն) օգտագործվում է նաև ռազմարդյունաբերության մեջ ցիանո-հալոգեններ (պսևդո-հալոգեններ) ստանալու համար, օրինակ՝ քլորցիան (ClCN): Պսևդո-հալոգենները օգտագործվում են՝ որպես զանգվածային խոցման քիմիական զենքի հիմնական բաղադրամաս։

== Մահվան հովիտը և ցիանիդը ==
Կամչատկայի Կիխլինիչ հրաբխի ստորոտում գտնվող հովիտը 1970-ականներից ուշադրության կենտրոնում է։ Այնտեղ հայտնաբերել են բազմաթիվ սատկած կենդանիներ՝ մանր կրծողներից մինչև հսկա արջեր։ Գիտահետազոտական ուսումնասիրությունները պարզել են, որ պատճառն այդ տարածքում կուտակված գազային խառնուրդներն են, որոնք բաղկացած են ցիանիդից, սնդիկից, ծծմբաջրածնային և ածխաթթու գազերից<ref>{{Cite web |title=Կամչատկայի «մահվան հովիտը» (ֆոտո) - Life Panorama |url=https://life.panorama.am/hy/news/2014/11/01/dead-valley-kamcatka/247823 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170714001614/http://life.panorama.am/hy/news/2014/11/01/dead-valley-kamcatka/247823 |archive-date=2017 թ․ հուլիսի 14 |accessdate=2018 թ․ փետրվարի 26 |website=life.panorama.am |language=en}}</ref>։ Այս հովտով անցնելիս վատթարանում է նաև մարդկանց ընդհանուր ինքնազգացողությունը։

== Ծանոթագրություններ ==
{{Ծանցանկ}}

[[Կատեգորիա:Թունաբանություն]]