Դիտել Փիլիսոփայություն էջի վիքիկոդը

{{Աուդիո հոդված|Hy-Փիլիսոփայություն (Philosophy).ogg|հունիսի 20, 2019|6373207}}

[[Պատկեր:Philly Thinker.JPG|thumb|200px|[[Օգյուստ Ռոդեն]]ի «[[Մտածողը]]» ({{lang-fr|Le Penseur}}) քանդակը, որ հաճախ համարվում է փիլիսոփայության խորհրդանիշը<ref>D. Bob Gowin, Marino C. Alvarez The Art of Educating with V Diagrams. - Cambridge University Press, 2005, էջ 52: ISBN 052184343X</ref>]]
[[Պատկեր:Huike thinking.jpg|190px|մինի|[[Բուդդայական փիլիսոփայություն|Բուդդայական փիլիսոփա]] Հուիկեն՝ մտորումների մեջ։ Չինացի արվեստագետ Շի Քեի փորագրություն, 10-րդ դար]]
[[Պատկեր:Almeida Júnior - Moça com Livro.jpg|190px|մինի|«Յուրաքանչյուր մարդ երբեմն զբաղվում է փիլիսոփայությամբ» <br />[[Ժոզե Ֆեռաս դե Ալմեյդա Ժունիոր|Ալմեյդա Ժունիոր]]ի «Գրքով աղջիկը» նկար, 19-րդ դար]]

'''Փիլիսոփայություն''', գիտություն իմացության և կեցության ընդհանուր սկզբունքների և օրինաչափությունների մասին։ Ձգտում է պարզաբանել ամբողջ կեցության ընդհանուր կապը և միավորել մարդկային գիտելիքի բոլոր ոլորտները։ Փիլիսոփայությունը կարելի է համարել որոշակի [[աշխարհայացք]] և աշխարհըմբռնում, որն ունի նաև մեթոդաբանական գործառնություններ։

«Փիլիսոփայություն» ({{lang-grc|φιλοσοφία}}) բառն ունի հունական ծագում։ Այն առաջացել է հունարեն «սիրել» և «իմաստություն» բառերից։ Այսինքն՝ փիլիսոփայություն թարգմանաբար նշանակում է «իմաստության հանդեպ սեր»<ref>[https://www.etymonline.com/word/Philosophy philosophy | Etymology, origin and meaning of philosophy by etymonline]</ref><ref>[http://www.answers.com/main/ntquery?s=Philosophy Philosophy // Philosophy Dictionary; Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102190916/http://www.answers.com/main/ntquery?s=Philosophy |date=2014-11-02 }} // Columbia Encyclopedia</ref>։ Հայ մատենագրության մեջ «փիլիսոփայություն» եզրույթին զուգահեռ գործածվել է նաև «իմաստասիրություն» բառը։
 
Փիլիսոփայությունը սկիզբ է առել մ.թ.ա. 7-րդ դարում։ Դա կարելի էր համարել աշխարհը ռացիոնալ կերպով իմաստավորելու փորձ, որը գալիս էր փոխարինելու աշխարհի մասին նախկին դիցաբանական պատկերացումներին։ Փիլիսոփայություն բառն առաջին անգամ գործածել է [[Պյութագորաս]]ը, որը գտնում էր, որ իմաստությունը միայն աստվածներին է բնորոշ, իսկ մարդը կարող է միայն ձգտել իմաստության և սիրել այն։
 
Սկզբնական շրջանում փիլիսոփայության ոլորտն ընդգրկում էր ուսմունքներ [[տիեզերք]]ի առաջացման և կառուցվածքի մասին ([[կոսմոգոնիա]], [[տիեզերագիտություն]]), աստվածների մասին ([[թեոգոնիա]])։ Այնուհետև փիլիսոփայությունը սկսեց ներառել ուսմունքներ կեցության հիմնական հասկացությունների մասին ([[գոյաբանություն]]), ճանաչողության ակունքների և սահմանների մասին ([[իմացաբանություն]]), մտածողության ձևերի և մեթոդների մասին ([[տրամաբանություն]]), մարդկային հոգու մասին ([[հոգեբանություն]]), բարոյականության էության ([[էթիկա]]) և գեղեցիկի մասին ([[էսթետիկա]])։ Վերոհիշյալ ուղղությունները հետագայում վերածվեցին առանձին գիտությունների։

Փիլիսոփայության պատմության ընթացքում նրա խնդիրների թվում են եղել երկրի և հասարակության զարգացումը, [[Ճանաչողություն|ճանաչողության]] և [[Մտածողություն|մտածողության]] գործընթացների, նաև բարոյական արժեքների ուսումնասիրությունը։ Փիլիսոփայական հարցերի թվին են դասվում՝ «Կճանաչե՞նք աշխարհը», «Գոյություն ունի՞ Աստված», «Ի՞նչ է բարին», «Ո՞վ է մարդը», «Ի՞նչն է առաջնային. մատերիա՞ն, թե՞ գիտակցությունը» և այլ հարցեր{{sfn|Moore, Gruber|2005|pp=2—6}}{{sfn|Спиркин|1977}}։

Երբեմն փիլիսոփայությունը սահմանում են ավելի նեղ՝ որպես որոշակի ուսումնասիրման առարկա ունեցող գիտություն{{sfn|Спиркин|1977}}, սակայն այդպիսի մոտեցումն առարկության է արժանանում ժամանակակից փիլիսոփաների շրջանում, որոնք պնդում են, որ փիլիսոփայությունն ավելի շատ իրենից ներկայացնում է [[աշխարհայացք]], գոյություն ունեցող ամեն ինչին ընդհանուր քննադատական մոտեցում, որը կիրառելի է յուրաքանչյուր օբյեկտի ու հայեցակարգի համար{{sfn|Craig|2005}}{{sfn|Audi|2006}}։ Այդ իմաստով, յուրաքանչյուր մարդ երբեմն զբաղվում է փիլիսոփայությամբ{{sfn|Craig|2005}}։

Փիլիսոփայությունը, փաստորեն, գոյություն ունի տարբեր փիլիսոփայական ուսմունքների տեսքով, որոնք կարող են հակասել, բայց դրա հետ մեկտեղ՝ լրացնել միմյանց<ref>''Ойзерман Т. И.'' Философия как история философии.: Алетейя, 1999. — ISBN 5-89329-067-4</ref>։

Փիլիսոփայությունը ներառում է մի շարք ոլորտներ, սկսած՝ [[մետաֆիզիկա]]յից, [[իմացաբանություն]]ից, [[բարոյագիտություն]]ից, [[էսթետիկա]]յից, [[քաղաքական փիլիսոփայություն|քաղաքական]] ու [[գիտության փիլիսոփայություն]]ից մինչև՝ [[դիզայնի փիլիսոփայություն|դիզայնի]] և [[կինոյի փիլիսոփայություն]]։

Ճանաչողության այն ոլորտները, որոնց համար ստացվում է մշակել պարզ և աշխատող մեթոդաբանություն, առանձնանում են փիլիսոփայությունից՝ որպես առանձին դիսցիպլիններ, օրինակ՝ ժամանակին փիլիսոփայությունից առանձնացել է [[ֆիզիկա]]ն, [[կենսաբանություն]]ը, [[հոգեբանություն]]ը{{sfn|Craig|2005}}{{sfn|Губский и др.|2005}}։

== Փիլիսոփայության էություն ==
Սոցիալալական էակը, նորմայում ունի համակարգված կենսական-պրակտիկ աշխարհընկալում<ref>См., например: ''Данильян О. Г., Тараненко Е. М.'' [http://www.maphilosophie.ru/bachelors/taranenko_-_filosofiya.pdf ФИЛОСОФИЯ]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot}}. — М.: ЭКСМО, 2005. — С. 12—14. — ISBN 5-699-08775-3.</ref>։ Որպես կանոն, դա ձևավորվում է տարերայնորեն, հիմնվելով [[Ավանդույթ|նախորդ սերունդների փորձի]] վրա։ Սակայն մարդն իր կյանքի ընթացքում կարող է հանդիպել խնդիրների, որնք իր աշխարհայացքը չի կարող հաղթահարել։ Դրանց լուծման համար, ինչպես՝ առանձին մարդու, այնպես էլ հասարակության մակարդակում, կարող է պահանջվել աշխարհին վերաբերվելու ավելի բարձր քննադատական-ռեֆլեկտիվ մակարդակ<ref>[http://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH8a5332a5622574015c348a Философия в Новой философской энциклопедии]</ref>։ Այդ մակարդակում է գտնվում փիլիսոփայությունը։

Փիլիսոփայության կոնկրետ սահմանումը արդեն հանդիսանում է փիլիսոփայական բաց հարց{{sfn|Audi|2006}}։ Դա կապված է նրա հետ, որ փիլիսոփայության ուսումնասիրման առարկան կոնկրետացված չէ՝ փիլիսոփայություն ուսումնասիրում է ամեն ինչ, այդ թվում նաև իմացության մեթոդոլոգիան ([[իմացաբանություն|իմացաբանության]] սահմաններում)։ Փիլիսոփայական տարբեր դպրոցներ, որոնք կազմավորվել են փիլիսոփայության գոյության ընթացքում, հաճախ տարբերվել են իրարից իմացության մեթոդոլոգիայով, և այդ կերպ, այդ դպրոցներից յուրաքանչյուրի ներսում կարելի է տալ փիլիսոփայության ինքնության յուրովի սահմանումը։ Այդ պատճառով փիլիսոփայության սահմանումը որոշակի իմաստով փոփոխվել է ժամանակի ընթացքում{{sfn|Oxford|2005|p=702}}։
 
Մյուս կողմից, փիլիսոփայության մեջ կա մի կարևոր համախմբող սկզբունք՝ ցանկացած փիլիսոփայական դատողություն, ինչքան էլ անսպասելի լինեն դրա հետևանքները, կառուցվում է [[ռացիոնալ եղանակ]]ով՝ [[իմաստ]]ավորված, որոշակի մտածողական սկզբունքներով, օրինակ՝ [[տրամաբանություն]]ը։ Դատողության ռացիոնալությունը տարբերում է փիլիսոփայական [[մտածողություն]]ը [[դիցաբանություն|դիցաբանական]] և [[կրոն]]ական մտածողությունից, որոնք ենթադրում են [[սուպրանատուռալիզմ]]ն ու [[գերբնական]]ը, այսինքն՝ [[Իռացիոնալիզմ|իռացիոնալը]]{{nobr|{{sfn|Алексеев, Панин|2005|loc=Глава I}}{{sfn|Росенко|1999|loc=§ 4}}{{sfn|Russell, т.1|1993|с=7}}}}։ Այնուամենայնիվ, սա չի նշանակում, որ փիլիսոփայությունը չի կարող գոյություն ունենալ, օրինակ, կրոնի հետ զուգահեռ։ Ընդհակառակը, հանդիպել են իրավիճակներ, երբ որևէ կրոն ընդունվել է ինչ-որ փիլիսոփայական համակարգի նախադրյալ, և փիլիսոփայական ռացիոնալ գաղափարախոսությունը կիրառվել է գիտության այն ոլորտների զարգացման համար, որոնք չէին տարածվում այդ կրոնի [[Կանոն (եկեղեցական)|կանոն]]ների վրա{{sfn|Moore, Gruber|2005|pp=394—395}}։ Օրինակ՝ հին [[հնդկաստան|հնդկական]] փիլիսոփայությունը մեկնաբանել է [[Վեդաներ]]ը, իսկ միջնադարյան [[եվրոպա]]կան փիլիսոփաները ([[Օգոստինոս Երանելի]], [[Թովմա Աքվինացի]] և ուրիշներ) մեկնաբանեցին [[Աստվածաշունչ]]ը։ Տարածված են նաև այն դեպքերը, երբ փիլիսոփայական մտածողությունը կիրառվել է որևէ կրոնի արդարությունը, կամ ավելի ընդհանրացված՝ Աստծո գոյությունը ապացուցելու նպատկով։ Օրինակ՝ [[քրիստոնեություն|քրիստոնեության]] ջատագովները փորձում էին ռացիոնալ կերպով հիմնավորել այս կրոնը։
 
Տրամաբանությունից բացի՝ փիլիսոփայական մտածողության ևս մեկ վարվելաձև ապահովում է դրա ամբողջականությունը։ Փիլիսոփայական ցանկացած նոր ուղղություն, ցանկացած նոր գաղափար կամ փիլիսոփայական դպրոց իրեն համեմատում է իրեն նախորդող փիլիսոփայական համակարգերի հետ, ներկայացնելով դրանց քննադատական վերլուծություն՝ իր իսկ նոր համակարգի սահմաններում{{sfn|Gasché|2006|pp=12—13}}։ Օրինակ՝ [[Իմանուիլ Կանտ]]ի հայտնի աշխատությունը՝ «[[Զուտ բանականության քննադատություն]]»-ը, պարունակում է ռացիոնալիզմի ու էմպիրիզմի քննադատական վերլուծությունը։ Այս կերպ՝ տրամաբանությունն ու քննադատական վերլուծությունը հանդիսանում են փիլիսոփայական մտածողության հիմքն ու ապահովում են դրա ամբողջականությունը։
 
Դրա հետ մեկտեղ փիլիսոփայության հասկացության աղոտությունը հանդիսանում է դրա բնորոշ գիծը և առանձնացնում այն գիտություններից։ Եթե փիլիսոփաներին հաջողվում է նոր արդյունավետ իմացության մեթոդոլոգիայի մշակման շնորհիվ առաջընթաց ապրել, ապա այդ ոլորտը առանձնացվում է փիլիսոփայությունից և դառնում ինքնուրույն գիտական ճյուղ։ Այդպես, իմացության գիտական մեթոդոլոգիայի հաջողակ կիրառումը տարբեր կարգերի բնական օբյեկտներին փիլիսոփայությունից վերջնականապես առանձնացրեց բնական փիլիսոփայության ճյուղը, որը հետագայում բաժանվեց մի շարք [[բնական գիտություններ]]ի{{sfn|Craig|2005}}{{sfn|Росенко|1999|loc=§ 3}}Օրինակ [[Իսահակ Նյուտոն]]ը՝ գրել է իր հիմանական «[[Բնական փիլիսոփայության մաթեմատիկական սկզբունքներ]]ը» աշխատությունը, իր սեփական պատկերացմամբ լինելով փիլիսոփա, իսկ ներկայումս նա հայտնի է որպես ֆիզիկոս ու մաթեմատիկոս։ Անգլալեզու ամբողջ գիտությունը առ այսօր փիլիսոփայության հետ «բարեկամական» կապեր է պահպանում, օրինակ՝ դրա բոլոր ճյուղերում բարձրագույն գիտական աստիճանը կրում է «[[Փիլիսոփայության դոկտոր]]» անվանումը ([[անգլ.]] Ph. D){{sfn|Moore, Gruber|2005|p=2}}։
 
=== Փիլիսոփայության բաժիններ ===
[[Պատկեր:Systematic Philosophy (hy).svg|541x541px|մինի|Փիլիսոփայության դասական բաժանումն առարկաների՝ լրացված ժամանակակից բաժիններով]]
Փիլիսոփայության հասկացության հետագա կոնկրետացումն անցնում է դրա տարբեր բաժինների նկարագրմանը{{sfn|Audi|2006}}։ Փիլիսոփայությունը ստորաբաժանվում է երկու հիմնական չափումներով. ըստ ուսումնասիրման առարկայի և ըստ «տեսակների», այսինքն՝ բազմաթիվ դպրոցների ու հայեցակարգերի։
 
Առաջին եղանակն ընդգծում է փիլիսոփայության կիրառման ոլորտները։ Բնական է, որ այդպիսի բաժանումը կարելի է կատարել տարբեր ձևերով{{sfn|Moore, Gruber|2005|pp=10—11}}։ Այդպիսի սեգմենտացիայից ամենախոշորը հանդիսանում է փիլիսոփայության բաժանումն ըստ [[մետաֆիզիկա]]յի (գոյության հարցերը), [[Իմացաբանություն|էպիսփեմոլոգիայի]] (իմացության հարցերը) և [[աքսիոլոգիա]]յի (բարոյականության ու արժեքների հարցերը){{sfn|Oxford|2005|p=702}}։ Այլ, ավելի դասական ձևով, բացի վերը նշված 3 ոլորտներից՝ որպես առանձին առարկաներ ընդունվում են նաև [[տրամաբանություն]]ը (փիլիսոփայական կանգուն գաղափարախոսության կատարելագործումը) ու [[փիլիսոփայության պատմություն]]ը (անցյալի փիլիսոփայական դրույթների քննադատական վերլուծությունը){{sfn|Audi|2006}}։ Արիստոտելի ժամանակ ի հայտ է գալիս փիլիսոփայության բաժանումը՝ տեսականի, պրակտիկի և բանաստեղծականի (ստեղծագործական)<ref>Метафизика (Аристотель)|''Метафизика'' 1025 b25</ref>։
 
Երկրորդ եղանակը ընդգծում է փիլիսոփայական բազմաթիվ դպրոցներն ու մեթոդոլոգիաները։ Այդպիսի ամենախոշոր բաժանումը հանդիսանում է, մի սեգմենտի մեջ օրինակ ամբողջ արևմտյան փիլիսոփայության, այսինքն անտիկ փիլիսոփայության ու Արևմտյան [[Եվրոպա]]յում ու [[ԱՄՆ]]-ում հետագայում ձևավորված բոլոր փիլիսոփայական դպրոցների ու ուղղությունների, ինչպիսիք են [[գերմանիա|գերմանական]] կամ [[ֆրանսիա]]կան փիլիսոփայությունը, ներառումը։ Պատմականորեն, լեզվական ու տարածական արգելքների հետևանքով, բազմաթիվ փիլիսոփայական դպրոցներ հայտնվում էին կոնկրետ երկրների ու ժողովուրդների սահմաններում, ինչպիսիք են օրինակ՝ հին հունական, չինական կամ գերմանական փիլիսոփայությունը։ 17-րդ դարից սկսած, գլոբալիզացման աստիճանական զարգացման հետ զուգընթաց, ազգային ու աշխարհագրական տարբերությունները կորցրին իրենց կարևորությունը, և փիլիսոփայական տարբեր ուղղություններ, դառնալով միջազգային, ստանում էին աշխարհագրությանը և մշակույթին չամրագրված անվանումներ, ինչպիսիք են օրինակ՝ [[մարքսիզմ]]ը, [[էկզիստենցիալիզմ]]ը և ուրիշներ։ Դրա հետ միասին այսօր դեռ պահպանվում են որոշակի մշակութային-լեզվական տարբերություններ, որոնք ձևավորում են տարբեր փիլիսոփայական ուղղություններ։ Այդպիսի տարբերություններից կարևորագույնն է ժամանակակից փիլիսոփայության բաժանումը մայրցամաքային փիլիսոփայության, որը ներառում է հիմնականում ֆրանսիացի ու գերմանացի փիլիսոփաների աշխատությունները, և վերլուծական փիլիսոփայության, որը զարգանում է հիմնականում անգլիալեզու երկրներում{{sfn|Moore, Gruber|2005|pp=159—160}}։

== Փիլիսոփայության բաժանումն ըստ ուսումնասիրվող առարկայի ==
=== Տրամաբանություն ===
{{հիմնական|Տրամաբանություն}}
Քանի որ փիլիսոփայությունը կազմված է ռացիոնալ դատողություններից, տրամաբանությունը հանդիսանում է դրա առաջնային ատրիբուտը։ Փիլիսոփայական բազմաթիվ համակարգերի վերլուծության, դրանց՝ իրար հետ համեմատման համար անհրաժեշտ է կատարել փիլիսոփայական բազում պնդումների ու տեսությունների քննադատական վերլուծություն։ Այն պատճառով, որ մարդկային մտածողությունը ձևավորվում է բառացիորեն, տրամաբանությունը սերտ կապված է տեքստերի ու լեզուների վերլուծության հետ։ Այն ձևակերպում է բառային դատողությունները և որոշում դրա ձևերը, որոնք ընդունելի են վերլուծության համար։ Դատողության տրամաբանական ֆորմալացման առաջին քայլը դարձավ [[սիլլոգիզմ]]ների, կամ տեսակի դատողությունների ի հայտ գալը.
 
:: ''(1) Բոլոր կենդանիները մահկանացու են. (2) փիղը կենդանի է. հետևաբար՝ (3) փիղը մահկանացու է։''

[[Սիլլոգիզմ]]ների ճիշտ կիրառումը բացում է ապացուցական դատողությունների ճանապարհը փիլիսոփայության, մաթեմատիկայի, բնական գիտությունների կամ դեդուկտիվ մտածելակերպի ձևավորման մեջ{{sfn|Moore, Gruber|2005|pp=70—71}}։
 
Իր թվացյալ հեշտության հետ մեկտեղ, սիլլոգիզմների տարանջատումը մարդկային սովորական խոսքից տեղի է ունեցել ոչ մի անգամից և ոչ ամենուր։ Դրանց տարանջատումը, որպես ապացույցի տեսակի, խթանվել է փիլիսոփայության և մաթեմատիկայի կապակցումից, որը տարածված էր Հին [[Հունաստան]]ում։ Սիլլոգիզմի և տրամաբանական պարզագույն համակարգի հասկացության առաջին պաշտոնական շարադրանքը պատկանում է [[Արիստոտել]]ին։ Նրա տրամաբանությունը մնում էր անփոփոխ շուրջ 2 հզ. տարի, մինչև 20-րդ դարի սկիզբը, երբ մաթեմատիկայի և վերլուծական փիլիսոփայության հետազոտությունները ճանապարհ հարթեցին տրամաբանության զարգացման համար։ Ձևավորվեց «առաջին կարգի տրամաբանություն» կամ «պրեդիկատների տրամաբանություն», որը ներկա պահին լավ է ուսումնասիրված։ Սակայն, պարզվում է, որ փիլիսոփայության պնդումների, առավել ևս մարդկային բնական ամբողջական խոսքի վերլուծության համար անհրաժեշտ է ավելի բարձր դասերի տրամաբանությունների ու մոդալ տրամաբանության, մասնավորապես՝ երկրորդ կարգի տրամաբանության կիրառումը։ Բացի այդ, ֆորմալ նշանային լեզվի ու [[մարդ]]կային բնական լեզվի փոխկապակցվածությունը հետազոտում է տրամաբանական սեմանտիկան և սեմիոտիկան։ Այս գաղափարները՝ ավելի բարձր դասերի բարոյական տրամաբանության հետ միասին շարունակում են մնալ ակտիվ միջգաղափարային հետազոտությունների ոլորտ։ Ժամանակակից տրամաբանությունը կազմված է արդիական, խոր մաթեմատիկական համակարգերից, որոնք ուսումնասիրվում են [[փիլիսոփա]]ների, [[մաթեմատիկոս]]ների, [[լեզվաբան]]ների, վերջերս նաև՝ [[Ծրագրավորում|ծրագրավորողների]] և լուծման տեսության և [[Արհեստական բանականություն|արհեստական բանականության]] ոլորտի մասնագետների կողմից։ Այդպես՝ տրամաբանությունը հանդիսանում է ինչպես ամենահին, այդպես էլ ամենաժամանակակից գաղափարը{{sfn|Oxford|2005|pp=536—537}}{{sfn|Priest|2000|pp=xi—xii,94—101}}{{sfn|Бочаров|2010}}։

=== Մետաֆիզիկա ===
[[Պատկեր:Universum.jpg|thumb|200px|«Միջնադարյան փիլիսոփայություն, երկնքի վարագույրից այն կողմը նայողը», փորագրություն [[Կամիլ Ֆրամարիոն]]ի գրքից, 1888 թ.]]
{{հիմնական|Մետաֆիզիկա}}
Մետաֆիզիկան փիլիսոփայության ամենավերացական բաժինն է, որն ուսումնասիրում է առավել հիմնարար, «հավերժական» հարցեր՝ կապված իրականության հետ։ Այդ հիմնարար հարցերի թվում առանձնանում են կեցության հետ կապված հարցերը, մետաֆիզիկայի այդ բաժինը կոչվում է «[[օնտոլոգիա]]»։ Կեցության հետ կապված հարցերից են հետևյալները. «Ի՞նչն իրականում գոյություն ունի», «Ի՞նչ է նշանակում գոյություն», «Ի՞նչն է գոյությունը դարձնում հնարավոր»։ Ավելի գործնական հարցերից են՝ «Ինչու՞ գոյություն ունի աշխարհը», «Մեկ աշխա՞րհ գոյություն ունի», «Ի՞նչ է տարածությունը», «Ի՞նչ է ժամանակը» և այլն։ ''Օնտոլոգիա'' ու ''մետաֆիզիկա'' հասկացությունները երբեմն օգտագործվում են որպես հոմանիշներ, սակայն գոյություն ունեն մետաֆիզիկական հարցեր, որոնք ուղղակի կապ չունեն կեցության հետ։ Այդպիսի խնդիրներից են մասի ու ամբողջի փոխհարաբերությունների, պատճառի ու հետևանքի փոխկապվածության, ազատ կամքի վերաբերյալ հարցերը և այլն։ Այդ հարցերն ավելի շուտ վերաբերում են մետաֆիզիկային, ոչ թե օնտոլոգիային{{sfn|Inwagen|2008}}{{sfn|Oxford|2005|p=590}}։

Հաճախ փիլիսոփայական համակարգը կառուցվում է որոշակի դավանանքի շուրջ, որն այն փորձում է ռացիոնալացնել։ Օրինակ, [[Քրիստոնեական փիլիսոփայություն|քրիստոնեական]] և [[Իսլամական փիլիսոփայություն|իսլամական փիլիսոփայության]] սահմաններում կատարվել են [[Աստված|Աստծո]] գոյությունն ապացուցելու փորձեր։ Օնտոլոգիայի այն բաժինը, որը ձգտում է այդ ձևով ռացիոնալացնել [[կրոն]]ը, կոչվում է ռացիոնալ կամ բնական աստվածաբանություն։ Նմանապես, ռացիոնալ հոգեբանություն է կոչվում օնտոլոգիայի այն մասը, որը կառուցվում է հոգու՝ նյութական աշխարհից առանձին գոյություն ունենալու համոզմունքից։ Ավելի ընդհանուր առումով՝ ցանկացած կոսմոլոգիայի ռացիոնալիզացումը կոչվում է «ռացիոնալ կոսմոլոգիա»{{sfn|Inwagen|2008}}{{sfn|Oxford|2005|pp=593—597}}։

20-րդ դարի մի շարք փիլիսոփայական ուղղություններ կասկածի տակ դրեցին մաքուր մետաֆիզիկայով զբաղվելու անհրաժեշտության հարցը։ Օրինակ, [[Պոզիտիվիզմ|պոզիտիվիստների]], հատկապես՝ նեո- կամ [[տրամաբանական պոզիտիվիզմ|տրամաբանական պոզիտիվիստների]], ինչպես նաև այլ բնական գիտությունների բազմաթիվ մասնագետների կարծիքով, իմաստ ունի հետազոտել միայն այն հարցերը, որոնց համար իրական է վերիֆիկացման չափանիշը։ «Հավերժական հարցերի» մեծամասնությունը այսպիսի չափանիշներին չի բավարարում, ուստի մաքուր վիճակում դրանց քննարկումն անիմաստ է։ Մյուս կողմից՝ [[Պոստստրուկտուրալիզմ|պոստստրուկտուրալիստները]], որոնք ունեն գիտության ու վերիֆիկիցացիայի մասին հակառակ պատկերացում, նույնպես քննադատում են մետաֆիզիկայի իմաստավորությունը, շարունակելով [[Մարտին Հայդեգեր|Հայդեգերի]] և [[Նիցշե]]ի համոզմունքը՝ համարելով և՛ մետաֆիզիկան և՛ ընդհանրապես փիլիսոփայությունը, և՛ բնական գիտությունները միայն «արևմտյան գիտակցության ժամանակավոր խոտորում»{{sfn|Oxford|2005|p=593}}{{sfn|Доброхотов|2010}}{{sfn|Kritzman|2008|p=93}}։

Քննադատների կարծիքների այսպիսի ցրվածությունը թողնում է մետաֆիզիկային խուսավարման լայն տարածք, և ընդհանրապես վերջին հարյուր տարվա ընթացքում հետաքրքրությունը դեպի մետաֆիզիկան աճում է{{sfn|Oxford|2005|p=593}}{{sfn|Доброхотов|2010}}։ Մետաֆիզիկական հետազոտությունները կատարվում են փիլիսոփայական տարբեր ոլորտներում, օրինակ՝ գիտության, լեզվի, մշակույթի փիլիսոփայության մեջ։ Ժամանակակից մետաֆիզիկան իրենից ներկայացնում է մասնագիտացած գաղափարախոսություն, որտեղ կատարվում են որոշ պատասխանելի հարցերի՝ «հավերժական» հարցերից տարանջատման փորձեր{{sfn|Inwagen|2008}}{{sfn|Oxford|2005|p=590}}։

=== Բարոյական և քաղաքական փիլիսոփայություն ===
[[Էթիկա]]ն կամ բարոյական փիլիսոփայությունը առաջնապես վերաբերում է ապրելու լավագույն ուղին գտնելուն և երկրորդայինը՝ թե արդյոք այս հարցը կարող է ստանալ պատասխան։ Էթիկայի հիմնական ճյուղերն են՝ մետաֆիզիկան, նորմատիվ էթիկան և պրակտիկ էթիկան։ Մետաֆիզիկան վերաբերում է էթիկական մտքի բնությանը, ինչպիսիք են՝ լավ և վատ բառերի ծագումը և տարբեր էթիկական համակարգերում համեմատական բառերի ծագումները, արդյոք նրանք բացարձակ ճշմարտություն են և թե ինչպես այդ ճշմսրտությունները կարող են իմացվել։ Նորմատիվ էթիկան ավելի շատ վերաբերում է այն հարցերին, որոնք զբաղվում են այն հարցերով, թե ինչպես մարդ պետք է գործի և որն է գործելու ճիշտ եղանակը։ Այստեղ միահյուսվում են բազմաթիվ էթիկական տեսություններ։ Ամենավերջինը՝ պրակտիկ [[էթիկա]]ն ներխուժում է տեսություն խորքերը և մտնում էթիկական պրակտիկայի իրական աշխարհ, ինչպիսիք են՝ արդյոք ճիշտ է աբորտը՝ հղիության ընդհատումը։ Այն նաև փոխկապակցված է բարոյականության գաղափարի հետ, և այդ երկուսը շատ հաճախ անփոխարինելի են։

[[Պատկեր:Jeremy Bentham by Henry William Pickersgill detail.jpg|thumb|[[Ջերեմի Բենթհեմ]]]]
Ժամանակակից շրջանում մի բանավեճ էր սկսվել [[կոնսենկենտալիզմ]]ի (գործողությունները բարոյապես գնահատվում են միայն վերջնական արդյունքներից ելնելով) և [[դեոնտոլոգիա]]յի (գործողությունները բարոյապես գնահատվում են միայն ելնելով անհատների պարտականություններից և այն մարդու իրավունքներից, ում վերաբերում է տվյալ գործողությունը, կամ էլ երկուսը միասին)։ Բանավեճը գրավել էր էթիկան ուսումնասիրողների ուշադրությունը։ Զերեմի Բենթամը և Զոն [[Ջոն Ստյուարտ Միլ|Ստյուարտ Միլը]] հայտնի են ուտիլիտարիզմը պրոպագանդելով, որը մի գաղափար է այն մասին, որ մեծամասնության համար ամենամեծ երջանկության հասնելը հիմնական բարոյական օրենքն է։ Այնուամենայնիվ, միևնույն ժամանակ, ինչ նրանք առաջ էին մղում իրենց գաղափարը, նրանք նաև պրոպագանդում էին կոնսենկենտալիզմի ավելի լայն հասկացությունը՝ տեսությունը։ Կոնսենկենտալիզմին հակառակ դիրք ընդունելով՝ [[Էմանուել Կանտ]]ը համաձայն չէր, որ բարոյական սկզբունքները պարզապես բանականության արդյուքներն են։ Կանտը համոզված էր, որ արդյունքների միաձուլումը բարոյական մտածելակերպի մեծ սխալ էր, սկսած այն բանից, ինչ այն մերժում էր պրակտիկ ասացվածքների անհրաժեշտությունը կամքը կառավարելու գործում։ Ըստ նրա՝ մտածելակերպը պահանջում է, որ մենք համաձայնեցնենք մեր գործերը բնագավառային ցուցումներին, որը բացարձակապես պարտականություն է։ 20-րդ դարի ականավոր դեոնտոլոգիստ Ու. Դ. Ռոսսը վիճում էր պարտականության ավելի թեթև ձևերի համար, որոնք կոչվում էին prima facie պարտականություններ։

Արդեն կատարված աշխատանքները շեշտել են անհատականության դերն էթիկայում. մի շարժում, որը հայտնի է aretaic turn անունով։ Այս շարժման լարված մասը հաջորդեց [[Բեռնարդ Ուիլիամս]]ի աշխատանքներին։ Նա նկատեց, որ կոնսենկենտալիզմի և դեոնտոլոգիայի խիստ կանոնները պահանջում էին, որ մարդիկ գործեն արդար։ Ուիլիամսը վիճում էր, որ այն պահանջում է, որ մարդիկ թողնեն իրենց անձնական ծրագրերը, և այդուհետև իրենց սեփական ազնվությունն ի վիճակի է համարվել բարոյական։ G.E.M. Anscombe-ն, մի ազդեցիկ թերթ, «Ժամանակակից բարոյական փիլիսոփայություն»-ը ([[1958]] թվական) վերակենդանացրել են արժեքային էթիկան որպես ընտրում, որն ըմբռնվել է որպես [[Իմանուիլ Կանտ|Կանտիզմի]] և կոնսենկենտալիզմի ամրագրված դիրքեր։ Արեատիկ առաջընթացները ոգեշնչված էին մասնավորապես արժեքների հնագույն ըմբռնումների հետազոտություններից։ Օրինակ՝ Արիստոտելյան էթիկան պահանջում է, որ մարդիկ հետևեն Արիստոտելյան միջինին կամ պահպանեն երկու գործոնների հավասարակշռությունը. [[Կոնֆուցիոս]]ի [[էթիկա]]ն կողմ է, որ արժեքները մեծապես բաղկացած են այլ մարդկանց հետ ներդաշնակություն ապահովելու ձգտումից։ Արժեքային էթիկան, ընդհանրապես, մինչ այժմ հավաքել է բազմաթիվ աջակիցներ և ապացուցվել ու պաշտպանվել է այնպիսի փիլիսոփաների կողմից, ինչպիսիք են՝ [[Ֆիլիպպա Ռութ]]ը, Ալասդայր Մաքլնթայրը և [[Ռոսալինդ Հարսդոուս]]ը։

[[Պատկեր:Thomas Hobbes (portrait).jpg|մինի|[[Թոմաս Հոբս]]]]
Քաղաքական փիլիսոփայությունը կառավարության ուսումնասիրությունն է և անհատների, ինչպիսիք են՝ ցեղերը և ընտանիքները, և հասարակությունների միջև հարաբերությունները՝ ներառյալ պետությունը։ Այն ներառում է հարցեր, որոնք վերաբերում են արդարադատությանը, օրենքին, սեփականությանը և քաղաքացիների իրավունքներին ու պարտականություններին։ Քաղաքականությունը և էթիկան ավանդապես փոխներկապակցված են, քանզի երկուսն էլ առաջ են քաշում այն հարցը, թե որն է լավը, և թե ինչպես մարդիկ պետք է ապրեն։ Դեռ հին ժամանակներից, նույնիսկ դրանից բավականին առաջ արդարադատության արմատները քաղաքականության հեղինակության համար անխուսափելիորեն կապված են մարդու բնության վերաբերյալ հայացքներին։ «Հանրապետությունում» [[Պլատոն]]ը ներկայացրել է մի վարկած, որ կատարյալ հասարակությունը պետք է կառավարվի փիլիսոփա-արքաների դեսպանի կողմից, քանզի փիլիսփոաներից լավագույնները ամենալավն են տիրապետում լավը ճանաչելու կարողությանը։ Նույնիսկ [[Պլատոն]]ը, այնուամենայնիվ, պահանջում էր փիլիսոփաներից իրենց ճանապարհը հարթել աշխարհում իրենց կառավարման սկզբից շատ տարիներ առաջ՝ հիսուն տարեկան հասակում։

[[Արիստոտել]]ի համար մարդիկ քաղաքական էակներ են, այսինքն՝ հասարակական էակներ, և կառավարությունները ստեղծված են հասարակության համար լավը առաջնորդելու համար։ [[Արիստոտել]]ն առաջադրում էր, որ ինչ պետությունը հասարակության ամենաբարձր մասն էր, այն միտում ուներ ձգտելու դեպի ամենալավը։ [[Արիստոտել]]ը քաղաքական ուժը դիտարկում էր որպես արժանիքներում և փորձում բնական անհավասարությունների արդյունք։ Այս տարբերությունների պատճառով նա կողմ էր ունակության և արժեքայնության արիստոկրատիային։ Արիստոտելի համար անհատը չի կարող լինել ամբողջական, եթե չապրի հասարակությունում։ Նրա Նիկոմաշեանը և Քաղաքականությունը աշխատությունները գրված են հենց այդ նկատառումներով։ Առաջին գիրքը ուղղված է մարդկային արժեքներին (կամ հիասքանչություններին)՝ որպես քաղաքացի. Երկրորդը վերաբերում է կառավարության ճիշտ ձև ընտրելուն՝ ոգեշնչելու համար քաղաքացիներին լինել մարդկային արժեքներով հարուստ, իսկ այնուհետև՝ կատարյալ։ Երկու գրքերն էլ քաղաքական կյանքում արդարության կարևոր դեր են խաղում։

[[Նիկոլաս Կուզացի|Նիկոլաս Կուսանցին]] վաղ XV դարում վերակենդանացրեց Պլատոնյան մտքերը։ Նա առաջ մղեց դեմոկրատիայի գաղափարը [[Միջնադարյան Եվրոպա]]յում և իր գրություններում, և [[Ֆլորենցիա]]յի Խորհրդի կազմակերպությունում։ Չհետևելով Արիստոտելին և Հոբբեսյան ավանդույթին՝ Կուզանցին մարդկանց տեսնում էր հավասար և աստվածային (քանզի մարդը ստեղծվել է Աստծու պատկերով), այսպիսով դեմոկրատիան պետք է լիներ միակ ճիշտ կառավարման ձևը։ Կուզանցու հայացքները համարվում են Իտալական Ռենեսեանսի փայլատակումները, որոնց ջանքերով է աճել «Ազգ-Պետությունների» գաղափարը։

[[Պատկեր:G.W.F. Hegel (by Sichling, after Sebbers).jpg|մինի|[[Գեորգ Վիլհելմ Ֆրիդրիխ Հեգել]]]]
Ավելի ուշ [[Նիկոլո Մաքիավելի|Մաքիավելի]]ն ժխտեց [[Արիստոտել]]ի և [[Թովմա Աքվինացի|Թոմաս Աքվինացու]] տեսությունները և համարեց դրանք անիրական։ Կատարյալ միապետությունը բարոյական արժեքների միձուլումն է. բավական է, ինչ միապետն անում է այն, ինչ հաջողված է և անհրաժեշտ, ավելին է, թե ինչն է բարոյապես գովելի։ [[Թոմաս Հոբս]]ը նաև համաձայն չէր Արիստոտելի տեսության մի շարք տարրերի հետ։ Նրա համար մարդկային բնությունն իր էությամբ հակահասարակական է. մարդիկ իրենց էությամբ եսասեր են, և այս եսասիրությունը՝ [[էգոիզմ]]ը, ավելի է դժվարացնում կյանքը։ Ավելին՝ Հոբսը գտնում էր, որ չնայած մարդկանց միջև կան բնական անհավասարություններ, դրանք չնչին են, սկսած այն բանից, որ ոչ մի յուրահատուկ տաղանդ կամ մարդկային արժեք, որով կարող է օժտված լինել մարդ, չի կարող ապահովագրել անձին ուրիշներից հասցվող վնասներից։ Այս ամենից ելնելով՝ Հոբսը եզրակացրեց, որ պետությունն առաջանում են հասարակությունը պետական հատկություններից բարձրացնելու մասին հասարակ բանավեճից։ Սա կարող է կատարվել միապետության կառավարող մարմինների կողմից, որոնց կամ ում տրված են հասարակությունը կառավարելու ամբողջ ուժը, և որն ի վիճակի է խուճապ և տերորի վախ ներշնչել վերջինիս ենթակառուցվածքներում։

[[Պատկեր:Painting of David Hume.jpg|մինի|[[Դևիդ Հյում]]]]
[[Լուսավորչականություն|Լուսավորիչները]] դժգոհ էին քաղաքական փիլիսոփայության գոյություն ունեցող տեսություններով, որոնք թվում էր, թե մեկուսացնում կամ արհամարհում էին դեմոկրատական պետության հնարավոր գոյությունը։ [[Ժան Ժակ Ռուսո]]ն այն մարդկանց շարքերում էր, որոնք կողմ էին տեսությունների ժխտմանը. Նա աջակցում էր Հոբսին, պնդելով, որ մարդը բնությունից « ազնիվ դաժանության » մի տեսակ է, և որ հասարակությունն ու սոցիալ կապերը խեղաթյուրում են այդ բնությունը։ Մեկ այլ քննադատ էր [[Ջոն Լոկ]]ը։ Կառավարության մասին իր երկրորդ աշխատությունում նա համաձայնում է Հոբսի հետ, որ ազգ-պետությունն ազդեցիկ գործիք է մարդկությունը փրկելու համար պետության անհաջող գաղափարից, բայց նա կարծում էր, որ միապետը պետք է դառնա տհաճ հաստատություն՝ համեմատած համեմատականորեն ճշգրիտ, բայց չկառավարվող բնական վիճակի հետ։

Հետևելով փաստ-արժեքային տարբերության տեսությանը՝ շնորհիվ [[Հյում Դևիդ]]ի և իր աշակերտ [[Ադամ Սմիթ]]ի ազդեցության, հետաքրքրությունը մարդկային բնության նկատմամբ քաղաքական արդարացման համար թույլ էր։ Այնուամենայնիվ, շատ քաղաքական փիլիսոփաներ՝ հատկապես ռեալիստները, մինչ այժմ օգտագործում են մարդկային բնությունը որպես հիմք իրենց բանավեճերի համար։

[[Մարքսիզմ]]ն առաջացել է [[Կարլ Մարքս]]ի և [[Ֆրիդրիխ Էնգելս]]ի աշխատանքներից։ Նրանց այն գաղափարը, որ կապիտալիզմը հիմնված է աշխատողների շահագործման վրա և պատճառ է հանդիսանում մարդկանց՝ իրենց բնությունից օտարացման, պատմական մատերիալիզմի, նրանց հայացքների հասարակական դասերի մասին և այլն, ազդել են տեսության տարբեր բնագավառների վրա, ինչպիսիք են՝ սոցիոլոգիան, տնտեսագիտությունը և քաղաքականությունը։ [[Մարքսիզմ]]ը ներշնչել է [[կոմունիզմ]]ի մարքսիստական դպրոցին, որը մեծ ազդեցություն է ունեցել 20-րդ դարի պատմության վրա։

=== Բնության փիլիսոփայություն և իմացության տեսություն ===
{{Տես նաև|Բնափիլիսոփայություն|Իմացաբանություն|Գիտության փիլիսոփայություն}}

Տեսական փիլիսոփայությունը ներառում է բնության [[ճանաչողություն]]ը և հենց՝ ճանաչողությունը։ Առաջին տեսակին, ավանդաբար, պատկանում է [[բնափիլիսոփայություն]]ը, սակայն դրա զգալի մասը 17-18-րդ դարերում, գիտական մեթոդի ճյուղավորման հետևանքով, առանձնացավ փիլիսոփայությունից և միացավ բնական գիտություններին՝ [[ֆիզիկա]]յին, [[քիմիա]]յին, [[Աստղագիտություն|աստղագիտության]]ը, [[կենսաբանություն|կենսաբանությանը]]։ Այնուամենայնիվ, բնության մի մասը, որը կապված է մարդու բնույթի հետ շարունակում է մնալ փիլիսոփայական հետազոտությունների շրջանակներում, քանի որ արդի ժամանակներում այդ հարցերին մոտենալու ճանապարհներ դեռևս չկան։ Այդ պատճառով [[Մտքի փիլիսոփայություն|գիտակցության]], [[Վերլուծական փիլիսոփայություն|լեզվի փիլիսոփայությունը]] և [[նշանագիտություն]]ը՝ որպես փիլիսոփայության դիսցիպլիններ, շարունակում փնտրել են մարդու գլխում կատարվող և մարդու մտածողության հեր կապված գործընթացների, որոնք հիմնականում արտահայտվում են բնական լեզուների միջոցով, հասկանալու ճանապարհը{{sfn|Moore, Gruber|2005|p=10}}{{sfn|Росенко|1999|loc=§ 3}}։

Տեսական փիլիսոփայության երկրորդ կատեգորիան ուսումնասիրում է հենց իմացական գործընթացը։ Փիլիսոփայության այն հիմնական ոլորտը, որն իր առաջ դնում է «Ինչպե՞ս ենք մենք որևէ բան իմանում» և «Արդյո՞ք մենք դա գիտենք» հարցերը, հանդիսանում է [[իմացաբանություն]]ը (երբեմն կոչվում է «գնոսեոլոգիա»)։ Արդի ժամանակներում դրա հիմնական բաժինը, որը կենտրոնացրել է իր մեջ հետազոտական գործունեությունը, հանդիսանում է [[գիտության փիլիսոփայություն]]ը, որը վերլուծում է գիտական մեթոդի պրակտիկան և փորձում գտնել հետևյալ հարցերի պատասխանը. «Ինչպե՞ս է աշխատում գիտական մեթոդը», «Կարելի՞ է արդյոք ֆորմալացնել գիտական մեթոդը», «Արդյո՞ք գիտական մեթոդն իրոք աշխատում է»{{sfn|Oxford|2005|pp=260—265}}։ Գիտության փիլիսոփայության հիմնական դիրքը՝ [[մայրցամաքային փիլիսոփայություն|մայրցամաքային փիլիսոփայության]] սահմաններում, այսօր խիստ տարբերվում է համարժեք ոլորտի՝ [[վերլուծական փիլիսոփայություն|վերլուծական փիլիսոփայության]] սահմաններում ունեցած դիրքերից։ Գիտության փիլիսոփայությունն, իր հերթին, բաժանվում է [[Մաթեմատիկայի փիլիսոփայություն|մաթեմատիկական]], [[ֆիզիկայի փիլիսոփայություն|ֆիզիկական]], [[կենսաբանության փիլիսոփայություն|կենսաբանական]], [[տնտեսագիտության փիլիսոփայություն|տնտեսագիտական]] և այլ փիլիսոփայությունների{{sfn|Oxford|2005|p=990}}։

Իմացական գործընթացի հետազոտման մեջ ևս մեկ կարևոր կետ է ինքնին փիլիսոփայության ուսումնասիրությունը։ Փիլիսոփայության և տիպիկ գիտությունների տարբերությունը հանդիսանում է ինքն իրեն վերաբերող մետա-դիրքի անցման մեջ։ Մետափիլիսոփայությունը ուսումնասիրում է փիլիսոփայությունը կողքից։ Այդ տիպի ամենակարևոր և առավել մշակված ճյուղը համարվում է [[մետաէթիկա]]ն, որը զբաղեցնում է էթիկայից կողմնակի դիրք{{sfn|Oxford|2005|pp=589, 986}}։

=== Գործնական փիլիսոփայություն։ Աքսիոլոգիա ===
[[Պատկեր:Wat Tha Thanon 01.jpg|200px|մինի|Պարինիրվանա, [[բուդդայական փիլիսոփայություն|բուդդայական փիլիսոփայության]] տեսնակյունից բարձրագույն երջանկություն։ Ժամանակակից նկար՝ [[Թաիլանդ]]ի  Ուտերադիտի գավառի տաճարում]]
{{Տես նաև|Բարոյագիտություն|Էսթետիկա|Պատմության փիլիսոփայություն|Սոցիալական փիլիսոփայություն}}
Գործնական փիլիսոփայությունը փաստացիորեն իրենից ներկայացնում է [[բարոյագիտություն|բարոյագիտության]] տարբեր ասպեկտներ։ Բարոյագիտությունը, լայն իմաստով, առաջին հերթին ուսումնասիրում է մարդու դերն աշխարհում, փորձում է պատասխանել այն հարցերին, թե ինչ է [[երջանկություն]]ը։ Բարոյագիտությունն ուսումնասիրում է՝ [[Բարի|բարու]] և [[Բարին և չարը (փիլիսոփայություն)|չարի]] հրացերը, [[Արդարություն|արդարության]] գաղափարը, փնտրում է մարդու կյանքի իմաստ։ Այս ընդհանուր խնդրից առանձնանում են ավելի հստակ դիսցիպլիններ{{sfn|Oxford|2005|pp=622—631}}{{sfn|Moore, Gruber|2005|pp=250—251}}։

[[Քաղաքական փիլիսոփայություն]]ն ուսումնասիրում է գոյություն ունեցող տարբեր քաղաքական համակարգեր և ստեղծում է նորը։ [[Իրավունքի փիլիսոփայություն]]ն ուսումնասիրում է, լայն իմաստով, այս կամ այն օրենսդիր սկզբունքների հետևանքները։ [[Պատմության փիլիսոփայություն]]ն ուսումնասիրում է պատմությունը՝ նրանում որևէ ընդհանուր սկզբունքի բացահայտման նպատակով, որը հնարավոր կլիներ օգտագործել աշխարհը բարելավելու նպատակով։ Իսկ [[էսթետիկա]]ն ձգտում է հասկանալ, թե ինչ է «գեղեցիկը»։ Իր մեջ ավելի հստակ դիսցիպլիններ է ներառում [[Արժեքաբանություն|աքսիոլոգիան]], որը մշակում է առանցքային մարդկային արժեքներ։ [[Կրոնի փիլիսոփայություն]]ն ուսումնասիրում է կրոնի և մարդու հարաբերակցությունը։ [[Կրթության փիլիսոփայություն]]ն ուսումնասիրում է կրթության զարգացման և այլ հարցեր{{sfn|Oxford|2005|pp=986—989}}։

Երկրագնդի որոշ անկյուններում գործնական փիլիսոփայությունը զարգացել է ավելի շուտ, քան՝ տեսական փիլիսոփայությունը, մետաֆիզիկան կամ տրամաբանությունը։ Օրինակ, հին [[չինական փիլիսոփայություն]]ը ամբողջապես ուսումնասիրում էր միայն էթիկայի և քաղաքական փիլիսոփայության հարցերը։

== Փիլիսոփայության պատմություն ==
=== Փիլիսոփայության առաջացումը։ Անտիկ փիլիսոփայություն ===
Փիլիսոփայության և ռացիոնալ փիլիսոփայական մտածելակերպի առաջացումը սկսեց գրեթե միաժամանակ VII-VI դդ.-ում մ.թ.ա.՝ [[երկիր մոլորակ]]ի տարբեր վայրերում. [[Չինաստան]]ում, [[Հնդկաստան]]ում և միջերկրյան հունական գաղութներում։ Հնարավոր է, որ այդ կամ նույնիսկ ավելի վաղ ժամանակաշրջանի այլ քաղաքակրթություններ արդեն օգտագործում էին փիլիսոփայական մտածելակերպը, սակայն իրենց աշխատանքները անհայտ են։ Առանձին ոչ փիլիսոփա ուսումնասիրողները երբեմն հնագույն փիլիսոփայությանն են վերագրում [[առակ]]ների ու [[աֆորիզմ]]ների հավաքածուները, որոնք ժառանգվել են [[Հին Եգիպտոս]]ից ու [[Միջագետք]]ից։ Չնայած դրան, այս ներառումը չի ընդունվում փիլիսոփայական գրականությունում<ref>[http://esxatos.com/armstrong-istoki-hristianskogo-bogoslovia Армстронг, Артур Хилари - Истоки христианского богословия - богословие<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>։ Սրա հետ մեկտեղ՝ նաև այդ քաղաքակրթությունների ազդեցությունը հունականի վրա, վաղ հույն փիլիսոփաների աշխարհայացի ձևավորման վրա<ref>Чанышев А. Н. Эгейская предфилософия. М., 1970. С. 198. [http://plato.spbu.ru/RESEARCH/sav/s_ch3.pdf с. 39]</ref>։

Փիլիսոփայության առաջացման ու զարգացման ընդհանուրը՝ փիլիսոփայական դպրոցների ձևավորումն է, որոնք կազմված են եղել ինչ-որ կոնկրետ գաղափարի կողմնակիցներից։ Գրեթե բոլոր մարզերում այդ կողմնակիցների ներդրումը վերագրվում էր դպրոցի հիմնադրին կամ դպրոցին։ [[Հնդկական փիլիսոփայություն|Հնդկական]] ու [[Անտիկ հունական փիլիսոփայություն|հունական]] փիլիսոփայության առաջացումը տեղի է ունեցել նման սխեմայով, չնայած հնդականը զարգանում էր էապես ավելի դանդաղ։ Չինական փիլիսոփայությունը, որի զարգացումը խոչընդհոտվում էր հասարակության պահպանողական հասարակական ու քաղաքական կառուցվածքով, զարգանում էր ավելի դանդաղ։ Նրա լավ մշակված թեմաներից են եղել միայն բարոյագիտությունն ու քաղաքական փիլիսոփայությունը։

==== Փիլիսոփայությունը Փոքր Ասիայում ==== 
Միլեթյան մատերիալիստական դպրոց։ Ձևավորվել է Միլեթ քաղաքում ժամանակակից Մալաթիա, մ․թ․ա․ 6-րդ դարում։ Հանդիսացել է կրոնա-առասպելական մտածողության հակընդեմը, Միլեթյան դպրոցի հիմնադիրն է Թալեսը, շարունակողներն են Անաքսիմանդրոսը, Անաքսիմենեսը։ Բնության նախահիմք էին համարում որևէ կոնկրետ նյութական ջուր, կրակ ապեյրոն, օդ, իսկ որակական բազմազանությունը այդ նախահիմքի տարբեր դրսևորումներն են։ Միլեթյան դպրոցի ուսմունքին V դարից սկսած անդրադարձել են հայ մտածողները, շեշտելով նյութական սուբստանցի մշտական գոյության մասին դրույթը, որը կրոնա-իդեալիստական դիրքերից քննադատել են Եղիշեն, Հովհաննես Իմաստասերը, Հովհաննես Երզնկացին, Հովհան Որոտնեցին, Գրիգոր Տաթևացին և ուրիշներ։
==== Փիլիսոփայությունը Հին Հունաստանում ====
===== Վաղ հունական փիլիսոփայություն =====
{{see also|Սոփեստներ|Դասական փիլիսոփայություն}}

Հունական փիլիսոփայությունը սկիզբ է առնում Ք.ա. 6-րդ դարի սկզբից։ Արևմտյան փիլիսոփայության արմատները, ռացիոնալ [[Միտք|մտածողության]] և հենց «փիլիսոփայություն» բառի առաջացման ակունքները կապված են մի շարք մտածողների և նրանց դպրոցների հետ, որոնք առաջացել են Հունաստանում։ Այդ բոլոր փիլիսոփաներն անվանվում են մինչ սոկրատեսականներ, այսինքն` [[Սոկրատես]]ին նախորդողներ։ Ամենահայտնիների թվին են պատկանում` [[Թալես Միլեթացի]]ն, [[Դեմոկրիտես]]ը, [[Պյութագորաս]]ը և [[Զենոն Էլեացի]]ն։ Մինչ սոկրատեսականներն իրենց առջև դնում էին [[մետաֆիզիկա]]կան հարցեր, ինչպիսիք էին` «Ի՞նչ է [[կեցություն]]ը», «Իրականությունում գոյություն ունե՞ն օբյեկտների միջև սահմաններ» կամ «Օբյեկտներն իրականությունում փոխվու՞մ են», նաև ստեղծեցին մի քանի, միմյանց հակասող, աշխարհի մոդելներ`մասնակիորեն պատասխանող այդ հարցերին։ Այդ մոդելների գլխավոր արժեքը կայանում է գիտելիք ստանալու նոր ձևում. ռացիոնալ տեսականացում` կապված [[Էմպիրիզմ|էմպիրիկ]] դիտարկումների հետ{{sfn|Osborne|2004|pp=xv—xvii}}{{sfn|Robinson (Presocratics)|1999}}։

Թալեսն առաջին փիլիսոփան էր, ով օգտագործեց [[ռեդուկցիոնիզմ]]ը. փորձելով շրջապատող բարդ աշխարհից դուրս բերել ինչ-որ պարզ օրենքներ կամ բաղադրիչներ։ Այս մեթոդը, հետագա 200 տարիների ընթացքում, կրկնվում էր շատ մինչ սոկրատեսականների, մասնավորապես` Դեմոկրիտեսի և [[Լևկիպոս]]ի. ատոմիզմի կոնցեպցիայի հեղինակների կողմից, որը դարձավ շատ արժեքավոր, և հետևաբար, գիտական հայեցակարգ, որն օգտագործվում է մինչ այսօր{{sfn|Moore, Bruder|2005|pp=20, 29—31}}։ Մինչ սոկրատեսականների արժանիքներից է նաև տրամաբանության կատարելագործումը, որը նրանց կողմից մշակվում է ոչ միայն փիլիսոփայության, այլև մաթեմատիկական մակարդակում։ Պատահական չէ, որ տարրական մաթեմատիկայի և [[Երկրաչափություն|երկրաչափության]] շատ ձեռքբերումներ նույնպես կապված են մինչ սոկրատեսականների անվան հետ{{sfn|Moore, Bruder|2005|p=20}}։ Մինչ սոկրատեսականները հիմք հանդիսացան դասական անտիկ փիլսոփայության համար{{sfn|Osborne|2004|pp=133—135}}։ Պյութագորասն առաջինն էր, ով օգտագործեց «փիլիսոփայություն» բառը, չնայած դեռևս ավելի լայն իմաստով, այլ ոչ` որպես տերմին{{sfn|Robinson (Presocratics)|1999}}։

Հին հունական փիլիսոփաների ավելի վաղ խմբից [[սոփեստներ]]ը [[սկեպտիցիզմ]]ով էին մոտենում մինչ սոկրատեսակններին, որոնք ձգտում էին գտնել իրենց հարցերի ճշգրիտ պատասխանները{{sfn|Russell, т.1|1993|с=93}}։ Սոփեստներն ընդունում էին [[հարաբերականապաշտություն]] (ռելյատիվիզմ), հավատում էին ճշմարտության հարաբերականությանը և սկսեցին հանդիսավոր և վստահ պաշտպանել ցանկացած տեսակետ։ Չնայած նրան, որ սոփեստները բազմիցս քննադատում էին ավելի վաղ ժամանակների հույն փիլիսոփաներին, նրանք մեծ ներդրում ունեցան տրամաբանության ու [[Հռետորություն|հռետորության]] զարգացման մեջ{{sfn|Зайцев|2010}}{{sfn|Robinson (Sophists)|1999}}։

===== Դասական հունական փիլիսոփայություն =====
[[Պատկեր:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|200px|մինի|[[Պլատոն]]ն ու [[Արիստոտել]]ը. հատված [[Ռաֆայել Սանտի|Ռաֆայելի]] «[[Աթենական դպրոց (Ռաֆայել)|Աթենական դպրոց]]ի»  ֆրեսկոյից, Վատիկանի առաքելական պալատ։ <br />Պլատոնը (ձախից) ցույց է տալս երկինքը` որպես գիտության աղբյուր`համաձայն իր [[գաղափարի տեսություն|գաղափարի տեսության]], իսկ Արիստոտելը (աջից) ցույց է տալիս գետինը` ցուցադրելով իր գիտելիքի [[Էմպիրիզմ|էմպիրիկ]] եղակակով ստացման հավատարմությունը]]
{{main|Սոկրատես|Պլատոն|Արիստոտել}}
Դասական հունական փիլիսոփյությունը մեծ ազդեցություն է ունեցել համաշխարհային մշակույթի վրա։ Այդ փիլիսոփայությունը հիմնականում կապված է 3 մարդկանց. [[Սոկրատես]]ի, նրա աշակերտ` [[Պլատոն]]ի, և իր հերթին Պլատոնի աշակերտ` [[Արիստոտել]]ի անունների հետ։ Սոկրատեսի ներդրումը հիմնականում կապված է նրա մեթոդի հետ, որը կայանում է փիլիսոփայական հարցի ներկայացմամբ` սկզբում երկու միմյանց հետ չհամաձայնող փիլիսոփաների երկխոսությամբ, որոնցից մեկն, ի վերջո, սպառելով իր հակափաստարկները, համաձայնում է իր հակառակորդի հետ։ Սոկրատեսի մեթոդը հանդիսանում է այլ Ֆորմալ քննադատական վերլուծության փիլսոփայական հայեցակարգի նախատրպը և օգտագործվում է Պլատոնի կողմից, ով հրատարակեց իր ստեղծագործությունները` երկխոսության տեսքով{{sfn|Moore, Bruder|2005|pp=35—37}}{{sfn|Лосев|1994}}։

Իրենց հերթին Պլատոնն ու Արիստոտելը աշխարհի ամնեահեղինակավոր մարդկանց թվում են{{sfn|Асмус|1975|с=5}}{{sfn|Moore, Bruder|2005|p=34}}{{sfn|Лосев, Тахо-Годи|2005|с=179, 345}}։ Պլատոնի հիմնական արժանիքն ընկած է գաղափարների տեսության մեջ, որը ձևակեպված է նրա ամենահայտնի «[[Պետություն (Պլատոն)|Պետություն]]» երկխոսության մեջ։ Գաղափարների տեսությունում Պլատոնը նյութական օբյեկտները հակադրում է իդեալական «ձևերին» կամ այդ օբյեկտների «գաղափարներին», որոնք գոյություն ունեն ինչ-որ բարձրագույն աշխարհում։ Պլատոնի փիլիսոփայությունում նյութական օբյեկտները բացառապես իդեալական ձևերի անբավարար նմանություններ են, ուղարկված վերևից, նման` «Քարանձավի առասպելի» իրական օբյեկտների ստվերներին{{sfn|Moore, Bruder|2005|p=37}}։ Այդպիսով Պլատոնը ձևակերպել է փիլիսոփայության այլ ուղղություն, որը հետագայում անվանեցին` [[իդեալիզմ]]{{sfn|Лосев, Тахо-Годи|2005|с=164—165}}։ Պլատոնի աշխատանքներում գաղափարների հարստությունը, իդեալիզմի ուղղության ձևավորման հետ միասին, Պլատոնի փիլիսոփայությունը դարձրին այնքան նշանակալի, որ 20-րդ դարի փիլիսոփաներից մեկը` [[Ալֆրեդ Նորթ Ուայտհեդ|Ալֆրեդ Նորթ Ուայտհեդը,]] ամբողջ [[արևմտյան փիլիսոփայություն]]ը անվանեց «Պլատոնի գրառումների շարք»։ Պլատոնի փիլիսոփայությունը ստացել է «պլատոնականություն» անվանումը և մի քանի դար զարգացել է որպես ինքնուրույն ուղղություն, հետագայում վերափոխվելով` [[Նեոպլատոնականություն|նեոպլատոնականության]]։

Համաշխարհային մշակույթում Արիստոտելի ձեռքբերումները փոքր-ինչ այլ բնույթ ունեն։ Արիստոտելը համակարգեց Հունաստանում կուտակված փիլիսոփայական գիտելիքները նոր ձևով, որը հիմք հանդիսացավ [[գիտական գրականություն|գիտական գրականության]] համար։ Նրա աշխատանքները ներառում էին [[Տրամաբանություն|տրամաբանության]], [[մետաֆիզիկա]]յի, [[Բարոյագիտություն|բարոյագիտության]], [[Հռետորություն|հռետորության]], ինչպես նաև` [[Բնափիլիսոփայություն|բնափիլսոփայության]]. [[Տիեզերագիտություն|տիեզերագիտության]], [[ֆիզիկա]]յի, [[Կենդանաբանություն|կենդանաբանության]] հաջորդական ներկայացում։ Արիստոտելի աշխատանքները համարվում են [[Անտիկ հունական փիլիսոփայություն|անտիկ հունական փիլիսոփայության]] հիմանկան էությունը (կվինտ-էսենցիան){{sfn|Russell, т.1|1993|с=180—182}}։ Նա կիրառման մեջ մտցրեց մի շարք տերմիններ, որոնք ընդգրկվեցին գրեթե բոլոր լեզուներում, ներառելով այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են՝ «[[կատեգորիաներ]]», «[[սահմանում]]», «[[մտահանգում]]», «[[սուբստանց]]», «[[դիալեկտիկա]]» և այլն{{sfn|Oxford|2005|p=51}}{{sfn|Алексеев, Панин|2005|loc=Глава VII}}։ Արիստոտելը մի քանի դար շարունակ վայելում էր անսասան իշխանություն [[Եվրոպա]]յում և [[Մերձավոր Արևելք]]ում, որտեղ նրան անվանում էին «Ուսուցիչ»{{sfn|Фролова|1998}}։

Նյութի համակարգմանը զուգահեռ Արիստոտելը ձևակերպեց իր սեփական փիլիսոփայական օրինակների ցանկը ([[պարադիգմ]]ան)՝ արտահայտված, մասնավորապես, չորս պատճառների և ունիվերսալի տեսության ուսմունքում, որն էապես տարբերվում էր Պլատոնի փիլիսոփայությունից։ Արիստոտելը կարծում էր, որ գիտելիք կարելի է ստանալ դիտարկման և փորձի միջոցով, իսկ Պլատոնը՝ հետևելով Սոկրատեսին, կարծում էր, որ բոլոր գիտելիքներն արդեն գոյություն ունեն և մարդը դրանք «հիշում» է, այլ ոչ թե՝ ձեռք բերում։ Արիստոտելի փիլիսոփայությունը ստացել է [[արիստոտելականություն]] անվանումը և մի քանի դար շարունակ կիրառվել է Եվրոպայում և Մերձավոր Արևելքում{{sfn|Moore, Bruder|2005|pp=64, 68—70}}։

===== Հելլենիստական փիլիսոփայություն =====
{{Հիմնական|Հելլենիստական փիլիսոփայություն}}
[[Պլատոն]]ից և [[Արիստոտել]]ից հետո Հունաստանում, ապա Հռոմեական կայսրությունում իրենց զարգացումն էին շարունակում մի քանի փիլիսոփայական դպրոցներ և ուղղություններ հունական փիլիսոփայության հիմքի վրա՝ ներառյալ [[նեոպյութագորականություն]]ը, [[պլատոնականություն]]ը, ինչպես նաև [[Պերիպատետիկյան դպրոց|Պերիպետիկոսները]], որոնք շարունակում էին Արիստոտելի փիլիսոփայությունը{{sfn|Moore, Bruder|2005|pp=75—77}}։ [[Սկեպտիցիզմ|Սկեպտիկները]] արտահայտում և մշակում էին սոփեստների՝ աշխարհի մասին ճշմարիտ իմացության տիրապետման անհնարինության գաղափարները{{sfn|Moore, Bruder|2005|pp=81—82}}։ Այս շրջանի նոր միտումների կողքին առանձնանում է [[ստոիցիզմ]]ը՝ բարոյագիտական հայեցակարգ, որը նմանություն ունի չինական [[Դաոսականություն|դաոսականության]] հետ, և որը նույնացնում էր աշխարհում ներդաշնակության աղբյուրը իրերի բնական դասավորության յուրացման հետ և հետևաբար՝ խորհուրդ տալիս ստոյիկորեն հանդուրժել ճակատագրի բոլոր շրջադարձերը<ref>Moore, Bruder, 2005, pp. 502-503, G17</ref><ref>Russell, հատ.1, 1993, pp. 270-287</ref>։ Այս ժամանակաշրջանի մյուս կարևոր ուղղությունը [[նորպլատոնականություն]]ն էր։ Այս շրջանի հայտնի փիլիսոփա իդեալիս նորպլատոնական [[Պլոտինոս]]ը (Ք. հ. 3-րդ դար) ժխտում էր Աստծո մարդակերպությունը, պնդելով, որ այդ կերպով Աստված, որը պիտի ամենազոր լիներ, մարդանմանության արդյունքում ձեռք կբերեր սահմանային հնարավորություններ։ Որպես հետևանք՝ նորպլանոնականության մեջ տեղի ունեցավ զուգամիտություն ամենազոր միաստվածության և գաղափարների աշխարհի կամ Պլատոնի ձևի միջև, որը հնարավոր դարձրեց Պլատոնի գաղափարների՝ քրիստոնեության և այլ մենաստվածային կրոնների հետ մասնակի միավորումը<ref>Moore, Bruder, 2005, pp. 77-78</ref>։

==== Փիլիսոփայությունը Հին Հնդկաստանում ====
{{Main|Հնդկաստանի փիլիսոփայություն}}
[[Պատկեր:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|200px|մինի|[[Բուդդա]]յի արձանը, Գանդհարա Ք.ա. I  դար]]
Հին հնդկական փիլիսոփայությունը ծնվել է [[Վեդաներ]]ի մեկնաբանումների ավանդույթից, [[հինդուիզմ]]ի ավանդույթների հնագույն տեքստերից։ Հնդկական փիլիսոփայության ծնունդի ժամանակաշրջանը անվիճելի հարց չէ։ Ուսումնասիրողների մի մասը թվագրում են այն մ.թ.ա. VIII-VI դարերում՝ Ուպանիշադների գրման ժամանակ, որոնք վեդաների ուսումնասիրության մասին հնագույն ժողովածուներն են{{sfn|Oxford|2005|p=428}}։ Նրանք համարում էին, որ Ուպանիշադներն արդեն փիլիսոփայական աշխատություններ էին։ Ավելի պահպանողական մոտեցման համաձայն՝ մասնավորապես փիլիսոփայության ծնունդը Հնկաստանում թվագրվում է մ.թ.ա. V-IV դարերում, որն իր հերթին հանդիսանում է շրամանյան ժամանակաշրջանը{{sfn|Шохин|2007|с=24, 33}}{{sfn|Potter|2006}}{{sfn|Hamilton|2001|pp=18—19}}։ Այդ ժամանակ թափառական քահանաները, շրամանները սկսեցին հաստատել Վեդաների ճշմարտացիության կասկածի միտումը, որը հրահրեց կրոնական բանավեճ և բերեց փիլիսոփայության տարբեր ճյուղերի առաջացմանը։ Հինդուիզմի առավել աչքի ընկնող քննադատներից են, առաջին հերթին, [[Բուդդա]]ն, ինչպես նաև նրա ժամանակակից Աջիտա Կեսակամբալան, որի ժառանգությունում նկատվում է մատերիալիզմ՝ ավելի հստակ արտահայտված, քան [[Դեմոկրիտ]]ինը{{sfn|Шохин|2007|с=249—250}} և Պակուդհա Կաչչայանինը, որոնք իրենց հաջորդներին ծանոթացնում էին ռեդուկցիոնիզմին և ռեալիզմին{{sfn|Шохин|2007|с=111—119}}, և որը հետագայում դարձավ հին հնդիկ փիլիսոփաներին հատուկ{{sfn|Шохин|2010}}։

Հին հնդկական ավանդույթներում նկատվում է սոֆիստների ուղղությունը՝ Լոկայատան, որոնց բանավեճի ավանդույթը նպաստել է փիլիսոփայական խմբակների առաջացմանը{{sfn|Шохин|2007|с=89}}։ Հետագայում՝ մ.թ.ա. IV – մ.թ. II դարերում, Հնդկաստանում ձևավորվում են դարշանները՝ փիլիսոփայակն դպրոցներ, որոնք բաժանվում են երկու խմբի, որոնցից առաջինները Վեդաները համարում են ճշմարիտ տեղեկությունների աղբյուր, իսկ մյուսները ժխտում են նրանց ճշմարտացիությունը։ Առաջին խմբին պատկանում են [[հինդուիզմ]]ի փիլիսոփայության վեց դասական դպրոց՝ սանկյա, յոգա, նյաա, վայշեշիկա, միմանսա և վեդանտա։ Երկրորդ խմբին են պատկանում լոկայատան, բուդդայականության վաղ դպրոցները, ջայնիզմի դպրոցը և այլն{{sfn|Oxford|2005|p=428—431}}։ Հնդկական փիլիսոփայականության ընդհանուր յուրահատկությունն էր կապվածությունը վառ արտահայտվող ռեալիզմի դպրոցներին՝ համադրված էպիստեմոլոգիայի հետաքրքրությամբ՝ ճանաչման միջոցների վավերականությամբ{{sfn|Зильберман, Пятигорский|1972}}։

Հին հնդկական փիլիսոփայությունն իր կազմով անցել է այն նույն էտապները, ինչ հունականը, սակայն այն տևել է նշանակալիորեն դանդաղ, որը ենթադրվում է, որ կարող է կապված լինել, որ հնդիկ փիլիսոփաների քննարկման տրամաբանությունը կապված է եղել լեզվաբանությանը, այլ ոչ թե մաթեմատիկային, ինչպես մինչ սոկրատեսականների մոտ{{sfn|Шохин|2007|с=256}}{{sfn|Шохин|2004|с=237}}։ Հին հնդկական սիլլոգիան՝ հետևաբանությունը սովորաբար կազմված էր հինգ և ավելի մակարդակներից՝ հակառակ դասական երեք մակարդակներին{{sfn|Шохин|2010}}, և հիմնավորումները դիտվում էին որպես համոզման մարտավարություն, և ոչ թե ապացույցներ{{sfn|Шохин|2007|с=259}}։ Հին հնդկական փիլիսոփայությունը ուսումնասիրել է բազմաթիվ հարցեր, որոնք վերաբերում էին տրամաբանությանը{{sfn|Шохин|2004|с=242—246}}, առաջադրել է հասկացություններ հիմնականում փիլիսոփայության վերաբերյալ, իսկ վաղ բուդդիզմի որոշ գծերում անցել է փիլիսոփայական հարցերի լուծմանը, որոնք եվրոպական փիլիսոփայությունը ուսումնասիրել է միայն [[նոր շրջան]]ում{{sfn|Шохин|2007|с=260—261}}։ Միևնույն ժամանակ [[Հնդկաստան]]ում փիլիսոփայական հիմնավորման տրամաբանությունը չի հասել Արիստոտելյան մակարդակին մինչև 20-րդ դարի սկիզբը{{sfn|Шохин|2004|с=242}}, և [[Հնդկաստան]]ում նույնիսկ զարգացած բուդդիզմի ավանդույթներում չեն ստեղծվել տեքստեր՝ նման պլատոնյաններին և արիստոտելյաններին, որոնք կարեղ էին դառնալ ավելի ակնառու փիլիսոփայական դպրոցների միջուկը, որոնք նման էին հնագույն դպրոցներին{{sfn|Шохин|2004|с=254—255, 279}}, և այդ կերպ հնդկական փիլիսոփայությունն անցել է հունականի անցած ճանապարհի մոտ կեսը{{sfn|Шохин|2004|с=235, 254}}։ Հետագայում Հնդկաստանում բուդդիզմի և ջայնիզմի գերադասումը հնարավոր է հանդիսացել է հնդկական փիլիսոփայական դպրոցների բազմազանության նվազեցման պատճառը և ազդել է նրանց զարգացման մակարդակի վրա{{sfn|Шохин|2004|с=235, 254}}։

==== Փիլիսոփայությունը Հին Չինաստանում ====
[[Պատկեր:Confucius Tang Dynasty.jpg|120px|մինի|[[Կոնֆուցիոս]], փրագրություն. [[Թան դինաստիա]]յի ժամանակաշրջան]]
[[Պատկեր:Zhang Lu-Laozi Riding an Ox.jpg|120px|մինի|[[Լաո Ցզի]], փորագրություն. [[Մին դինաստիա]]յի ժամանակաշրջան]]
Չնայած չինական դասական գրվածքները նկարագրում են «հարյուր դպրոցների» շրջանը, որն էլ հենց հանդիսանում է [[Չինաստան]]ում{{sfn|Wing-Tsit Chan|2006}} փիլիսոփայության ծնունդը՝ պատմական և լեզվագիտական տվյալները վկայում են այն մասին, որ իրականում այդ դպրոցները նշանակալից չափով ավելի քիչ էին, ընդ որում՝ [[Կոնֆուցիոս]]ի տեսությունն առաջացել է առաջինը մ.թ.ա. VI-V դարերում, իսկ մնացած դպրոցները, որոնցից ամենահայտնիներն էին [[Դաոսականություն|դաոսականության]] և լեգիզմի դպրոցները, ստեղծվել և զարգացել են՝ ձևավորելով իրենց իսկ տեսությունները արդեն կոնֆուցիզմի հետ համատեղելով{{sfn|Кобзев|2010}}{{sfn|Oxford|2005|p=137}}։ Մասնավորապես, դաոսականության հիմնադիր լեգենդար [[Լաո Ցզի]]ի գրությունները ստեղծվել են [[Կոնֆուցիոս]]ից հետո{{sfn|Kohn|2000|p=4}}։

Չինական փիլիսոփայության տարբերիչ հատկությունն է նրանում պրակտիկ փիլիսոփայության, հատկապես [[էթիկա]]յի և քաղաքական փիլիսոփայության գերակշռումը։ Չինացի փիլիսոփաներին առաջին հերթին մի հարց էր հուզում, թե ինչպիսին պետք է լինի կատարյալ քաղաքացին և կատարյալ կառավարիչը, որն անհրաժեշտ է ներդաշնակությունը և հասարակությունում կամ երկրում կարգուկանոն պահպանելու համար{{sfn|Kwong-loi Shun|2006}}{{sfn|Chad Hansen Shun|2006}}։ Մեծ մասամբ այն կապված է մի կողմից նրանով, որ այդ ժամանակաշրջանի չինական հասարակությունը նոր էր վերապրել քաղաքական ցնցումների մի շարք և փորձում էր վերանայել պետության քաղաքական տեսքը{{sfn|Oxford|2005|p=137}}{{sfn|Wing-Tsit Chan|2006}}, իսկ մյուս կողմից՝ նրանով, որ գրագիտությունը և որպես արդյունք՝ փիլիսոփայությամբ զբաղվելու հնարավորությունը [[Չինաստան]]ում կախվածության մեջ էր գտնվում հասարակության աստիճանակարգումից։ Փիլիսոփաներն այդ ձևով դառնում էին քաղաքական գործիչներին և պաշտոնյաներին մոտ, սակայն մեկուսացված էին հասարակության մյուս շերտերից{{sfn|Бурова, Титаренко|1972}}։

Չինական փիլիսոփայության ձևավորման ժամանակաշրջանում մի շարք փիլիսոփայական դպրոցներ առաջադրել էին [[մետաֆիզիկա]]յի, իմացաբանության և բնափիլիսոփայության հարցեր, որոնք մասնավորապես վերաբերում էին մոիզդներին և ին յան ցզյային, սակայն այս աշխատանքը լուրջ առաջարկություն չի ստացել։ Մի կողմից, [[Չինաստան]]ում փիլիսոփաները սկսեցին հետապնդվել լրջորեն, իսկ մյուս կողմից՝ [[Չինաստան]]ում սկսեց գերիշխել Կոնֆուցիոսի փիլիսոփայությունը, որը մեծագույն ուշադրություն էր հատկացնում [[էթիկա]]յին վերաբերող հարցերին, իսկ կենցաղին վերաբերող հարցերին ապավինում էին ավանդական չինական առասպելաբանությանը, ընդ որում՝ գիտելիքի լավագույն աղբյուրներն էին հնագույն գրվածքները։ Ավելին՝ [[Հան դինաստիա]]յի ժամանակաշրջանում՝ III դարից սկսած, [[կոնֆուցիականություն|կոնֆուցիականությանը]] դե ֆակտո տրվեց կրոնի կարգավիճակ, և փիլիսոփայությունը [[Չինաստան]]ում հարկադրված էր զարգանալ կոնֆուցիական կանոնին համատեղ{{sfn|Кобзев|2010}}{{sfn|Бурова, Титаренко|1972}}{{sfn|Bo Mou|2006}}։

==== 4-16-րդ դարերի համաշխարհային փիլիսոփայություն ====
Համեմատած նախորդ դարերի հետ, 4-16-րդ դարերում փիլիսոփայությունը ավելի դանդաղ էր զարգանում։ [[Եգիպտոս]]ում և [[Մերձավոր Արևելք]]ում դա մասամբ կապված էր Արիստոտելի և Պլատոնի տեքստերի կանոնականացման հետ, իսկ մասամբ էլ՝ այդ շրջաններում [[Միաստվածություն|միաստվածության]] գերակշռման հետ{{sfn|Moore, Bruder|2005|p=77}}։ 11-րդ դարի [[Կաթոլիկություն|կաթոլիկ]] վանական [[Պիտեր Դամիան]]ի «Փիլիսոփայությունը աստվածաբանության ծառան է»<ref>[[Patrologia Latina|1867, PL]] 145, p. 603</ref> բանաձևը դարձավ «թևավոր խոսք» այդ ժամանակաշրջանի փիլիսոփայության զարգացման հատկանիշների շրջանում{{sfn|Неретина|2010}}։ [[Հնդկաստան]]ում փիլիսոփայական մտքի զարգացումը երբեք արագ տեմպով չէր ընթանում, իսկ Ք. ա. 3-րդ դարում [[Բուդդայականություն|բուդդայականության]] լայն տարածումը բացասաբար ազդեց փիլիսոփայական հայեցակարգերի բազմազանության վրա։ [[Չինաստան]]ում փիլիսոփայության զարգացմանը խոչընդոտում էր փիլիսոփաների նկատմամբ հետապնդումները{{sfn|Бурова, Титаренко|1972}}։ Ընդհանուր առմամբ, ամբողջ հազարամյակի ընթացքում, քաղաքակիրթ աշխարհի փիլիսոփայությունը, գրեթե լիովին, հայտնվեց 6 անձի աշխարհհայացքի ազդեցության տակ. Պլատոն, Արիստոտեի, Կոնֆուցիոս, [[Բուդդա]], [[Մուհամմադ]], [[Հիսուս|Քրիստոս]]։

Եվրոպական փիլիսոփայությունը, հեռանալով անտիկ փիլիսոփայությունից, սերտաճեց քրիստոնեական աստվածաբանություն հետ։

==== Քրիստոնեական փիլիսոփայություն ====
Այն տարածքներում, որտեղ քրիստոնյաներ էին, փիլիսոփայությունը դանդաղ էր զարգանում, կապված այն բանի հետ, որ այդտեղ ենթարկվում էին որոշակի վարդապետության{{sfn|Чанышев|1991|4—6}}։ Քրիստոնեական փիլսոփայության սկզբնական փուլը (մինչ 4-րդ դար) բնութագրվում է քրիստոնեության ռացիոնալ հիմնավորման փորձով։ Այդ շարջանում փիլիսոփայությունը կոչվում է՝ «[[հայրաբանություն]]», իսկ նրա ամենավառ կերպարը համարվում է [[Ավրելիոս Օգոստինիոս]]ը, ով ինտեգրացրեց նեոպլատոնականությունն ու քրիստոնեությունը՝ նեոպլատոնականությունից հեռացնելով այն ամենը ինչը հակասում էր [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչին]]։ Քրիստոնեական փիլիսոփայության ավելի վաղ շրջանը կոչվում է «[[սխոլաստիկա]]», որը բնութագրվում է կրոնական կազմակերպություններում փիլիսոփայակն դպրոցների ձևավորմամբ, որոնք կատարում էին եկեղեցու տարբեր հանձնարարություններ։ Այդ շրջանի ամենահայտնի փիլիսոփան [[Թովմա Աքվինացի]]ն էր, ով կատարելով այդպիսի հանձնարարություն, միավորեց քրիստոնեությունն ու [[արիստոտելականություն]]ը։ Թովմա Աքվինացու փիլիսոփայությունն առ այսօր էլ [[Կաթոլիկություն|Կաթոլիկ եկեղեցու]] համար համարվում է «պաշտոնական»՝ դասավանդվելով [[քոլեջ]]ներում և [[սեմինարիա]]ներում։ Թովմա Աքվինացին հայտնի է նաև Աստծո գոյության իր 5 ապացույցներով{{sfn|Алексеев, Панин|2005|loc=Глава VII}} {{sfn|Moore, Bruder|2005|p=79—80, 86—91}}։

==== Փիլիսոփայությունը Մերձավոր Արևելքում ====
{{Հիմնական|Իսլամական փիլիսոփայություն|Հրեական փիլիսոփայություն}}
[[Պատկեր:Sughrat.jpg|մինի|«[[Սոկրատես]]ն աշակերտների հետ», 13-րդ դար]]
Իսլամական փիլիսոփայության հղացումը թվագրվում է VIII-IX-րդ դդ.։ [[Իսլամ]]ի առաջին հայտնի փիլիսոփաներից մեկը՝ [[Ալ Քինդի]]ն ծանոթ էր [[Արիստոտել]]ի և [[Պլատոն]]ի աշխատանքներին, տվել է [[Ալլահ]]ի [[Նորպլատոնականություն|«նորպլատոնական»]] սահմանումը՝ որպես բացարձակ և անդրանցական գոյություն, իսկ հետո դարձել է [[արիստոտել]]ականության հետևորդ։ Փորձերը նորպլատոնականության և արիստոտելականության միաժմանակյա միավորումը իսլամում բնորոշ էին Ալ Քինդիի հետևորդների շրջանում, որոնցից առավել հայտնի էին [[Ավիցեննա]]ն և [[Իբն Ռուշդ]]ը<ref>Moore, Bruder, 2005, p. 500-501</ref>։ Բնութագրական է, որ Արիստոտելի աշխատանքները լավագույնս արաբական թարգմանությամբ պահպանվել են արևելքում, քան միջնադարյան Եվրոպայում, իսկ որոշ քննախոսություններ պահպանվել են արաբերենից լատիներեն թարգմանության շնորհիվ<ref>Ֆրոլովա 1998</ref>։

Իսլամական փիլիսոփայության հիմնախնդիրներից մեկը մի քանի դարերի ընթացքում իսլամի [[Կանոն (եկեղեցական)|կանոնների]] և հոգևոր իսլամական աղանդների համադրումն էր։ Շատ իսլամական փիլիսոփաներ փորձեր էին կատարում նպատակահարմարորեն սատարել կանոնը, միայն թե հիմնական կրոնական ուղղությունը [[սուֆիզմ]]ն էր, որը 13-րդ դարից առանձնացավ որպես իսլամի առանձին ճյուղ։ Սուֆիզմը շատ գծերով մոտ էր նորպլատոնականությանը և պարունակում էր [[թեոսոֆիա]]յի տարրեր։ Վերջապես միայն 16-րդ դարում պարսիկ փիլիսոփա [[Մոլլա Սադրա]]ն կատարեց արիստոտելականության, նորպլատոնականության և իսլամի համադրում, և նրա փիլիսոփայությունը դարձավ առավել ազդեցիկ համադրույթը իսլամում մինչև ներկա ժամանակ<ref>Moore, Bruder, 2005, p. 500</ref><ref>Ali, Leaman, 2007, p. 146</ref>։

[[Հուդայականություն|Հուդայականության]]՝ փիլիսոփայություն դառնալը պայմանավորված էր մի կողմից իսլամական փիլիսոփայության, մյուս կողմից արիստոտելականության և նորպլատոնականության ազդեցությամբ։ Որոշ մտածողներ հուդայականության հետևորդներից փորձել են համապատասխանեցնել այդ դրույթները հուդայականության հետ, ինչպես [[Սաադիա Գաոն]]ը, ով փորձում էր ստեղծել հրեական քալամ իսլամական [[քալամ]]ի նմանությամբ, և [[Մայմոնիդ]]ը<ref>Sirat, 2003, էջ 39-97, 242-310</ref>։

==== Փիլիսոփայությունը Հնդկաստանում և Հեռավոր Արևելքում ====
{{Տես|Բուդդայական փիլիսոփայություն}}
[[Հնդկաստան]]ում փիլիսոփայության զարգացումը մշտապես տեղի է ունեցել հարաբերականորեն դանդաղ։ Ծանրացուցիչ գործոնը Ք. հ. 3-րդ դարում Հնդկաստանում լայն տարածում գտած [[բուդդայականություն]]ն էր, որի դրույթներում չէր ողջունվում հարցերի վճռական պատասխանները, որը բացասական ազդեցություն ունեցավ փիլիսոփայական [[Տրամաբանություն|տրամաբանության]] զարգացման հարցում<ref>Шохин, 2007, էջ 259-264</ref>։ Այնուամենայնիվ, 8-րդ դարում մուսուլմանների՝ Հնդկաստան կատարած արշավանքները և [[հինդուիզմ]]ի վերածնունդը 13-րդ դարում սրեցին թե՛ աստվածաբանական, և թե՛ փիլիսոփայական բանավեճերը, և 16-րդ դարից Հնդկաստանում հաշվվում են մոտ 600 աշխատություն, որոնք կարելի է համարել փիլիսոփայական։ Դիտարկվում են քննվող փիլիսոփայական հարցերի և դրանց՝ Հնդկաստանում և Եվրոպայում նրանց ժամանակակիցների՝ քրիստոնեական փիլիսոփա-սխոլաստիկների պատասխանների տարբերակների զուգահեռները<ref>Шохин, 1998</ref>։

III-V-րդ դդ. [[Չինաստան]]ում բուդդայականության տարածումը բերեց բուդդայականության առանձին, չինական ճյուղի՝ չան-բուդդիզմի առաջացմանը, որը համակցում էր իրենում ավանդական հնդկական բուդդայական դպրոցներից մեկը՝ [[Մահայանա]]ն և չինական [[դաոսականություն]]ը<ref name="Տկաչենկո, 1998">Տկաչենկո, 1998</ref>։ Հենց չան-բուդդայականությունը տարածում գտավ [[Ճապոնիա]]յում, Կորեայում, Վիետնամում և Հեռավոր արևելքի այլ երկրներում, որտեղ ստացավ «ձեն-բուդդիզմ» անվանումը։ Ճապոնիայում [[կոնֆուցիականություն|կոնֆուցիականության]] և ձեն-բուդդայականության համակցումը դրված է [[սամուրայ]]ների փիլիսոփայության հիմքում։ Բուդդայականությունը Չինաստան բերեց ավելի զարգացած տրամաբանական և կատեգորիալ համակարգ, քան այն, որը կիրառում էին հին չինական փիլիսոփաները, միայն թե 9-րդ դարից բուդդայական փիլիսոփայության ազդեցությունը Չինաստանում նվազում է և տեղի է ունենում վերադարձ թեթևակի ձևափոխված կոնֆուցիականության, որն ստանում է «[[նորկոնֆուցիականություն]]» անվանումը<ref name="Տկաչենկո, 1998"/>։

==== Վերածննդի փիլիսոփայություն ====
[[Վերածնունդ]]ը միջին դարերի և ժամանակակից մտածելակերպերի միջև մի ժամանակաշրջան էր, երբ դասական տեքստերի վերականգնումը օգնեց տրամաբանական տեխնիկական գիտությունների, [[մետաֆիզիկա]]կան և աստվածաբանական փիլիսոփայական հետաքրքրությունները դարձնել բարոյականության մեջ ընտրողական հետաքրքրություններ, [[բանասիրություն]] ու [[միստիցիզմ]]։ Ընդհանուր առմամբ դասական և մարդասեր արվեստների ուսումնասիրույթունը, ինչպիսիք են [[պատմություն]]ը կամ [[գրականություն]]ը, հետազոտական հետաքրքրություն ձեռք բերեցին մինչ այժմ [[Քրիստոնեություն|Քրիստոնեությանը]] անհայտ մի ձգտման՝ հումանիզմի հանդեպ։ Մետաֆիզիկայի ու տրամաբանության հանդեպ միջնադարյան հետաքրքրությունները փոխելով հումանիստները հետևեցին [[Ֆրանչեսկո Պետրարկա]]յի՝ մարդու կառուցման և փիլիսոփայական արժանիքներին։

Դասական փիլիսոփայության ուսումնասիրումը նույնպես զարգացել է 2 նոր ուղով։ Մի կողմից, [[Արիստոտել]]ի ուսումնասիրությունը փոխվեց՝ [[Ավերոյիզմ]]ի ազդեցության ներքո։ Այս ավերոյիզմի կողմ արիստոտելականների և ավելի օրթոդոքս կաթոլիկ արիստոտելականների, ինչպիսիք էին [[Ալբերտուս Մագնուս]]ը և [[Թովմա Աքվինացի]]ն, միջև անհամաձայնությունները ի վերջո բերեցին հումանիստական արիստոտելիզմի ձևավորմանը վերածննդի ժամանակ։

[[Վերածննդի դարաշրջանի փիլիսոփայություն|Վերածննդի դարաշրջանի փիլիսոփայության]] հիմք է հանդիսանում [[հումանիզմ]]ը, որն իր արմատներով տանում է դեպի իտալական [[պրոտոռենեսանս]]ի հայեցակարգ՝ ունենալով մարդակենտրոն բնույթ. «աշխարհ-մարդ»։ Հումանիստներն, ովքեր «պրոֆեսիոնալ փիլիսոփաներ» չէին, եվրոպական կաթոլիկ հաստատություններում ստանալով գիտական աստիճան, կարծում էին, որ փիլիսոփայությունը չի կարող քննարկել միայն աստվածայինը, այլ պետք է հետաքրքվի նաև երկրային գործերով, նախ և առաջ մարդկանցով{{sfn|Горфункель|1980|с=15—41}}{{sfn|Шестаков|2007|с=47—48}}։ Առաջին հայտնի հումանիստ փիլիսոփաներին էին [[Նիկոլայուս Կուզանեցի]]ն և [[Միշել դը Մոնտեն]]ը։ Սկզբում հումանիստները հանդես էին գալիս հենց ընդդեմ սխոլաստիկայի, այլ ոչ թե եկեզեցու, Եվրոպայում վերածննդի փիլիսոփայական մտքի էվոլյուցիան հակասություն առաջացրեց քրիստոնեական դոգմայի միջև։ [[Էսթետիկա]]յի, [[Բնափիլիսոփայություն|բնափիլսոփայության]] և [[Գիտություն|գիտության]] զարգացումը՝ կապված, մասնավորապես, [[Միքելանջելո]]յի, [[Լեոնարդո դա Վինչի]]ի և [[Նիկոլայ Կոպեռնիկոս]]ի անվան հետ, զուգակցվելով այդ ժամանակաշրջանի [[Հռոմի Պապ]]երի անբարո կյանքի հետ մտավորականների մեծ շերտի մոտ արժեզրկում էր Կաթոլիկ եկեղեցու հեղինակությունը։ Մնալով հավատացյալ քրիստոնյաներ, շատ մտավորականներ կասկածի տակ դրեցին [[Վատիկան]]ի հեղինակությունը, Եվրոպայի տարբեր անկյուններում սկսվեցին [[Ռեֆորմացիա]]ներ։ Վերածննդի դարաշրջանի փիլիսոփաները դադարեցին վստահել պաշտանական եկեղեցական փիլիսոփայությանը և սկսեցին փնտրել գիտության այլ աղբյուրներ՝ առաջին հերթին դառնալով մոռացված դասական փիլիսոփաներին{{sfn|Russell, т.2|1993|с=7—20}}{{sfn|Горфункель|1980|с=100—122, 344—359}}։

=== Նորագույն դարաշրջանի փիլիսոփայություն ===
[[Պատկեր:LifeAndWorksOfConfucius1687.jpg|180px|մինի|[[Կոնֆուցիոս]]ի քառագրքի լատիներեն թարգմանությունը, [[Փարիզ]], 1687 թվական]]
17-րդ դարից սկսած փիլիսոփայությունը բուռն զարգացում է ապրում և աշխարհը հարստանում է բազմաթիվ փիլիսոփայական հայեցակարգերով և մոտեցումներով։ Սուրբ գրությունները՝ որպես գիտության հիմնական աղբյուր, մի կողմ մղվեցին և փիլիսոփաները նորից վերադարձան փիլիսոփայական հիմնական հարցերին։ Եվրոպայում, սկսած Վերածննդի դարաշրջանից, թարգմանվում և համակարգվում էին անտիկ փիլիսոփաների պահպանված աշխատանքները{{sfn|Moore, Bruder|2005|pp=99—100}}։

Որպես [[Արևմտյան փիլիսոփայություն|արևմտյան փիլիսոփայության]] վաղ ժամանակակից շրջան նշվում են 17-րդ ու 18-րդ դարերը, որոնցից վերջինը հաճախ կոչվում է [[լուսավորության ժամանակաշրջան]]։ Ժամանակակից փիլիսոփայությունը տարբերվում է նախորդողներից իր աճող տարբերության ավանդական մարմիններից, ինչպիսիք են եկեղեցին, ակադեմիան ու [[արիստոտելականություն]]ը։ Կենտրոնանում են ավելի շատ գիտելիքի հիմունքները, [[մետաֆիզիկա]]կան համակարգված կառուցումը և ժամանակակից ֆիզիկայի առաջացումը՝ [[բնափիլիսոփայություն]]ից։

Այս ժամանակաշրջանի այլ գլխավոր թեմաներից են մտքի էությունը և դրա կապվածությունը մարմնին, նոր բնական գիտությունների հետևանքները ավանդական աստվածաբանական թեմաներին, ինչպիսիք են ազատ կամքն ու Աստվածը և աշխարհիկ հիմքերի հետևանքները բարոյական և քաղաքական փիլիսոփայությունների համար։ Այս նորամուծությունները սկզբում մասնակիորեն միակցվել են [[Ֆրենսիս Բեկոն]]ի գիտելիքների ընդլայման նոր, փորձառական ծրագրի կանչին և շուտով հիմնել են [[Ռենե Դեկարտ]]ի մեխանիկական ֆիզիկայի և ռացիոնալիստական մետաֆիզիկայի շատ ազդեցիկ տեսակ։

[[Թոմաս Հոբս|Թոմաս Հոբեսը]] առաջինն էր, ով այս մեթոդը համակարգված կիրառեց քաղաքական փիլիսոփայությունում։ Նա նաև ժամանակակից քաղաքական փիլիսոփայության հիմնադիրներից է։ Վաղ ժամանակակից փիլիսոփայության ուսումնասիրական առաջատարներն էին [[Ռենե Դեկարտ|Դեկարտը]], [[Բենեդիկտ Սպինոզա|Սպինոզան]], [[Լայբնից Գոթֆրիդ Վիլհելմ|Լայբնիցը]], [[Ջոն Լոկ|Լոկը]], [[Ջորջ Բերկլի|Բերկլին]], [[Դեյվիդ Հյում|Հյումը]] և [[Իմանուիլ Կանտ|Կանտը]], չնայած փիլիսոփայությանն ավելի ազդեցիկ հավելումներ են կատարել այդ ժամանակաշրջանի մտածողները, ինչպիսիք են [[Գալիլեո Գալիլեյ|Գալիլեյը]], [[Պիեռ Գասենդի|Գասենդին]], [[Թոմաս Ռեյդ|Ռեյդը]], [[Բլեզ Պասկալ|Պասկալը]], [[Իսահակ Նյուտոն|Նյուտոնը]], [[Քրիստիան Վոլֆ|Ուոլֆը]], [[Շառլ Լուի Մոնթեսքյո|Մոնթեսքյոն]], [[Նիկոլա Մալեբրանխե|Մալեբրանխեն]], [[Պիեր Բեյլ|Բեյլը]], [[Ադամ Սմիթ|Սմիթը]] և [[Ժան դ'Ալեմբեր]]ը։ [[Ժան Ժակ Ռուսո]]ն կարևոր դեր էր խաղում լուսավորության դեմ շարժման նախաձեռնության ժամանակ։ Վաղ ժամանակակից շրջանի մոտավոր ավարտը հաճախ նշվում է Կանտի համակարգված փորձերով սահմանել մետաֆիզիկան, արդարացնել գիտելիքները և համաձայնեցնել այս երկուսը բարոյականությամբ ու ազատությամբ։

==== XIX դարի փիլիսոփայություն ====
Ուշ ժամանակակից փիլիսոփայության սկիզբը սովորաբար համարում են [[Իմանուիլ Կանտ|Կանտի]] փիլիսոփայությունից հետո՝ XIX դարի սկզբին։ [[Գերմանական փիլիսոփայություն]]ը լայն ազդեծություն ունեցավ այդ դարում, փորձելով գերմանական համալսարանային համակարգը տիրապետող դարձնել։ [[Գերմանական իդեալիստներ]]ը, ինչպիսիք են [[Յոհան Գոտլիբ Ֆիխտե]]ն, [[Գեորգ Վիլհելմ Ֆրիդրիխ Հեգել]]ը և [[Ֆրիդրիխ Շելինգ|Ֆրիդրիխ Վիլհելմ Ժոզեֆ Շիլինգը]], վերափոխեցին Կանտի աշխատանքը, ասելով, որ աշխարհը կազմված է ռացիոնալ կամ մտածողության նման գործընթացներից, և որպես այդպիսին լիովին հասկավող է։ [[Արթուր Շոպենհաուեր]]ը այս աշխարհակազմական գործընթացը նշում է որպես ապրելու ոչ բնական ցանկություն, որի վրա ազդել է ուշ XIX-րդ և վաղ XX դարերի մտածողությունը, որի օրինակ են [[Ֆրիդրիխ Նիցշե]]ի ու [[Զիգմունդ Ֆրոյդ]]ի աշխատանքները։

Հեգելի մահից հետո՝ [[1831]] թ.-ին, XIX դարի փիլիսոփայությունը շրջվեց իդեալիզմի դեմ՝ դառնալով կողմնակից փիլիսոփայական բնականության բազմազանության, որի օրինակ է [[Օգյուստ Կոնտ]]ի [[պոզիտիվիզմ]]ը, [[Ջոն Ստյուարտ Միլ|Ջոն Միլի]] [[էմպիրիզմ]]ը և [[Կառլ Մարքս]]ի [[մատերիալիզմ]]ը։ XX դարում փիլիսոփայության զարգացման համար տարբեր մտքեր արտահայտած փիլիսոփաները հետևալն են՝
* [[Գոթլոբ Ֆրիջ]] և [[Հենրի Սիջուիգ]], ում տրաբանության և բարոյագիտության աշխատանքը [[վերլուծական փիլիսոփայություն|վերլուծական փիլիսոփայության]] համար հիմք է դարձել։
* [[Չարլզ Սանդերս Պիրս]] և [[Վիլյամ Ջեյմս]], ով հիմնադրել է [[պրագմատիզմ]]ը։
* [[Սյորեն Կիերկեգոր]] և [[Ֆրիդրիխ Նիցշե]], ում աշխատանքները հիմք դարձան գոյատևության և [[հետ-ստրուկտուրալիզմ]]ի համար։

===== Ֆրանսիական լուսավորչություն =====
{{see also|Լուսավորության դարաշրջան}}
XVIII դարում [[Հումանիզմ|հումանիստների]] սկսած գործը [[Ֆրանսիա]]յում իր շարունակությունը գտավ [[Քաղաքական փիլիսոփայություն|քաղաքական փիլիսոփայության]] ու [[էթիկա]]յի մեջ։ Այդ ժամանակաշրջանի ֆրանսիական իշխանությունն ավելի ճնշող էր հարևան [[Գերմանիա]]յի, [[Հոլանդիա]]յի կամ [[Անգլիա]]յի հետ համեմատած, ինչը ֆրանսիացի ազդեցիկ շատ փիլիսոփաների ստիպեց բողոքել, կասկածի տակ առնել և՛ եկեղեցու, և՛ պետության հեղինակությունը էթիկայի ու բարոյականության հարցում։ [[Մոնտեսքյու]]ն հրատարակեց քաղաքական փիլիսոփայության վերաբերյալ մի շարք աշխատություններ, որոնցում հիմնավորում էր իշխանության բաժանման արդյունավետությունը. Անգլիայում արդեն իշխանությունը բաժանված էր, և այն նկարագրվել էր [[Ջոն Լոկ]]ի կողմից։ [[Վոլտեր]]ը քննադատեց քրիստոնեությունը, իսկ [[Ժան Ժակ Ռուսո]]ն իր՝ «Հասարակական պայմանագրի մասին, կամ քաղաքական իրավունքի սկզբունքները» (1762) աշխատության մեջ զարգացրեց հասարակական պայմանագրի գաղափարը և շարադրեց ուղղակի [[դեմոկրատիա]]յի սկզբունքները։ Այս փիլիսոփաների աշխատությունները մեծ ազդեցություն ունեցան հասարակական-քաղաքական կյանքի վրա. դրանք դարձան [[Ֆրանսիական հեղափոխություն|Ֆրանսիական հեղափոխության]] գաղափարախոսության հիմնական մասը, ինչպես նաև ընկած էին [[ԱՄՆ Սահմանադրություն|ԱՄՆ սահմանադրության]] հիմքում<ref>Richard H. Popkin The French Enlightment // Richard H. Popkin The Columbia History of Western Philosophy. - New York: Columbia University Press, 1999, էջ 462-471։ - ISBN 0-231-10128-7:</ref><ref>Brooke Noel Moore, Kenneth Bruder Philosophy. The Power of Ideas, 6-րդ հրատ., Mc Graw Hill, 2005, էջ 323-329։ ISBN 0-07-287603-4</ref>։

===== Մատերիալիզմ և իդեալիզմ =====
Փիլիսոփայության հիմնական հարցերից մեկը մեր գիտակցության ու շրջակա աշխարհի փոխհարաբերության բնույթի բացատրությունը։ Փիլիսոփայության զարգացման սկզբնական շրջանում առաջ քաշված երկու հայեցակարգերը՝ մատերիալիզմն ու իդեալիզմը, նոր ժամանակներում ստացան իրենց անվանումներն ու սահմանումները և շարունակեցին զարգանալ։ Մատերիալիզմը, որի հիմքերը նկատվում են ատոմիստների մոտ ու հին հնդկական լոկայատա ուսմունքում, սահմանվեց [[Թոմաս Հոբս|Թոմաս Գոբսի]] կողմից։ [[Ջոն Լոկ]]ը, սակայն, առանձնակի ուշադրություն է հրավիրում այն հանգամանքի վրա, որ մարդը ոչ այնքան անմիջականորեն շփվում է շրջակա աշխարհի հետ, որքան ընկալում է այն իր ընկալիչների պրիզմայի միջոցով։ [[Ջորջ Բերկլի]]ն Լոկի փաստարկները հասցնում է բացարձակության. մարդու աշխարհը կազմված է իր զգացմունքներից ու գաղափարներից, ոչ թե նյութական օբյեկտներից<ref>Brooke Noel Moore, Kenneth Bruder Philosophy. The Power of Ideas. - 6th edition. - Mc Graw Hill, 2005, էջ 109-110, 117-119։ ISBN 0-07-287603-4</ref>։

Ձևավորվեցին նաև երկրորդական մի շարք հայեցակարգեր։ [[Ռենե Դեկարտ]]ն իր փիլիսոփայությամբ փորձում էր բացատրել իդեալական ու նյութական աշխարհների գոյությունը։ Նրա հայեցակարգը, որ մոտ էր [[Պլատոն]]ի գաղափարների տեսությանը, ստացավ «դուալիզմ» անվանումը։ Մյուս կողմից [[Սպինոզա]]ն կարծում էր, որ ողջ աշխարհը բաղկացած է առաջնային «սուբստանցներից», որ էլ հենց «աստված» և որն էլ ձևավորում է նյութական օբյեկտներն ու մարդկային գիտակցությունն իդեալական օբյեկտներով։ Այսպիսով՝ նյութական ու իրական աշխարհները դառնում են նույն երևույթի երկու դրսևորումներ։ Վերջապես, [[Գոթֆրիդ Լայբնից|Լայբնիցը]], ով փիլիսոփայություն բերեց «իդեալիզմ» տերմինը, XVIII դարի սկզբում ձևավորեց մի հայեցակարգ, որ այսօր իր արտահայտությունն է գտել միջուկային ֆիզիկայում։ Լայբնիցը կարծում էր, որ բոլոր օբյեկտների հիմքը նյութական ատոմներն են<ref>Brooke Noel Moore, Kenneth Bruder Philosophy. The Power of Ideas. - 6th edition. - Mc Graw Hill, 2005, էջ 103-104։ ISBN 0-07-287603-4</ref>։

===== Էմպիրիզմ և ռացիոնալիզմ =====
Աստվածաշնչի՝ որպես վստահելի աղբյուր, առավել ևս՝ որպես միակ ճշմարիտ աղբյուր չլինելու գիտակցումն սկիզբ դրեց [[Իմացաբանություն|իմացաբանական]] լուրջ բանավեճի։ «Որտեղի՞ց մենք գիտենք ինչ-որ բան», - իրենք իրենց հարց էին տալիս նոր ժամանակների փիլիսոփաները։ Այդ հարցն արդիական էր նաև անտիկ դարերում։ Մինչ Սոկրատն ապրած փիլիսոփաները, որոնք մեծ մասամբ ռացիոնալիստներ էին, ենթադրում էին, որ աշխարհը կարելի է հասկանալ մտածողության միջոցով։ Մտածելով բավական երկար ու ճիշտ՝ կարելի է հասնել իսկական ու անհերքելի ճշմարտությունների, օրինակ, բացահայտել, որ <math>2+2=4</math>, կամ [[Պյութագորասի թեորեմ]]ը։ Դեռ անտիկ ժամանակներում ռացիոնալիստներին մերժեցին սկեպտիկ-սոփեստները։ Ռացիոնալիզմի խոր ուսումնասիրությունները կատարեց [[Ռենե Դեկարտ]]ը, ով «չար դևի» (գոյ, որ կարող էր խաբել մարդու բոլոր զգայարանները) հայեցակարգի միջոցով ցույց տվեց, որ շրջակա միջավայրի վերաբերյալ միակ գիտելիքը, որ կարելի է ստանալ բացառապես ռացիոնալ եղանակով, հետևյալն է. «[[Cogito ergo sum|Ես մտածում եմ, ուրեմն՝ ես գոյություն ունեմ»]]։ Մյուս բոլոր հետևությունները կարող են սխալ լինել<ref>Brooke Noel Moore, Kenneth Bruder Philosophy. The Power of Ideas, 6-րդ հրատ., - Mc Graw Hill, էջ 104-107։ ISBN 0-07-287603-4:</ref><ref>Բ. Ռասել, Արևմտյան փիլիսոսոփայության պատմություն = The History of Western Philosophy, Մոսկվա, 1993, հ. II, էջ 80-85։ ISBN 5-87214-012-6</ref>։ Դեկարտի հայեցակարգն իր արտահայտություն է գտել, օրինակ, «[[Մատրիցա (ֆիլմ)|Մատրիցա»]] ֆիլմում։

[[Բենեդիկտ Սպինոզա|Սպինոզան]] ու [[Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնից]]ը ռացիոնալիստական հայացքներ ունեին, իսկ [[Ջոն Լոկ]]ն ու [[Ջորջ Բերկլի]]ի կարծում էին, թե ողջ ճանաչողությունը տեղի է ունենում սոսկ զգայությունների միջոցով՝ էմպիրիկ եղանակով։ Էմպիրիզմի զարգացման գործում առավելագույն ներդրում է ունեցել [[Դեյվիդ Հյում]]ը, ով իր աշխատություններում ցույց է տվել, որ մարդկության ողջ գիտելիքները հիմնված են երևույթների դիտարկումների ընդհանրացումների, այսինքն՝ ինդուկտիվ եզրահագումների վրա։ Հյումը սահմանեց ինդուկցիայի խնդիրը. ինդուկտիվ մտածողությունը, ի տարբերություն դեդուկտիվ մտածողության, չունի ռացիոնալ հիմքեր։ Այլ կերպ ասած՝ ոչ մի «ռացիոնալ» հիմք չկա ենթադրելու, թե վաղն արևը կծագի միայն այն պատճառով, որ այն ծագել է նախորդ բոլոր օրերին<ref>Brooke Noel Moore, Kenneth Bruder Philosophy. The Power of Ideas, 6-րդ հրատ., - Mc Graw Hill, էջ 134-138։ ISBN 0-07-287603-4:</ref><ref>Harry M. Bracken George Berkeley // Richard H. Popkin The Columbia History of Western Philosophy. - New York: Columbia University Press, 1999, էջ 445-452։ - ISBN 0-231-10128-7.</ref>։

===== Իմանուիլ Կանտ =====
[[Պատկեր:Kant Kritik der reinen Venunft 1781.jpg|մինի|«Զուտ բանականության քննադատության» առաջին հրատարակության տիտղոսաթերթը, 1781 թ.]]
{{հիմնական|Իմանուիլ Կանտ}}
Շատերի կարծիքով՝ Իմանուիլ Կանտը պատկանում է այն փիլիսոփաների թվին, ովքեր նույն մակարդակի վրա են գտնվում [[Պլատոն]]ի ու [[Արիստոտել]]ի հետ<ref>Brooke Noel Moore, Kenneth Bruder Philosophy. The Power of Ideas, 6-րդ հրատ., Mc Graw Hill, 2005, 600 էջ, էջ 139:- ISBN 0-07-287603-4:</ref><ref>The Oxford companion to philosophy / Ted Honderich, Oxford University Press, 2005, 1060 էջ, էջ 466։ - ISBN 0-19-926479-1:</ref>։ Նրա փիլիսոփայական աշխատությունները, այդ թվում՝ փիլիսոփայությանը նվիրված ամենահայտնի գրքերից մեկը՝ «Զուտ բանականության քննադատությունը», փիլիսոփայության մեջ սահմանեցին խորը քննադատական վերլուծության նոր չափանիշներ։ Կանտի փիլիսոփայությունը՝ նախ որպես ''կանտականություն'', ապա որպես ''նեոկանտականություն'', մեծ ազդեցություն ունեցավ եվրոպական փիլիսոփայական մտքի վրա։

«Զուտ բանականության քննադատությունը» աշխատության մեջ Կանտն անդրադառնում է [[ռացիոնալիզմ]]ի ու [[էմպիրիզմ]]ի խնդրին, շարադրում նախկին մոտեցումների իր քննադատությունը ու առաջ քաշում ճանաչողության իր հայեցակարգը, որ միավորում է ռացիոնալիզմն ու էմպիրիզմը։ Ներշնչված Կոպեռնիկոսի՝ աստղագիտության ոլորտում իրականացրած հեղափոխությամբ՝ Կանտը մտադրվում է հեղափոխություն կատարել փիլիսոփայության մեջ<ref>Karl Ameriks Immanuel Kant // Richard H. Popkin The Columbia History of Western Philosophy. - New York: Columbia University Press, 1999, էջ 494-502։ - ISBN 0-231-10128-7.</ref>։ Կանտը ճանաչողության առարկաները բաժանում է երկու խմբի՝ «[[ֆենոմեն]]ներ» ու «[[ինքնին իրեր]]» ({{lang-la|noumena}})։ «Ինքնին իրերի» վերաբերյալ պնդումները (օրինակ՝ «Աստված գոյություն ունի»), ըսկ Կանտի, հնարավոր չէ ստուգել փորձնական ճանապարհով։ Կանտը կարծում էր, որ մարդուն տրված չեն այդպիսի առարկաներ, և նա ի վիճակի չէ դրանց մասին տեսական գիտելիքներ ստանալ։ Մյուս կողմից, ըստ Կանտի, մարդը, օգտագործելով բանականությունը, իմաստավորում է զգայության միջոցով ստացած տվյալները. դրանք ընկալում է ժամանակի ու տարածության մեջ, խմբավորում (բաժանում առանձին կատեգորիաների), ֆենոմենին տալիս պատճառականություն։ Այսպիսով՝ ճանաչողությունը, Կանտի կարծիքով, չի սահմանափակվում միայն ընկալմամբ, այլ իրենից ներկայացնում է էմպիրիկի ու ռացիոնալի համակցություն<ref>Brooke Noel Moore, Kenneth Bruder Philosophy. The Power of Ideas, 6-րդ հրատ., Mc Graw Hill, 2005, 600 էջ, էջ 140-142:- ISBN 0-07-287603-4:</ref><ref>The Oxford companion to philosophy / Ted Honderich, Oxford University Press, 2005, 1060 էջ, էջ 467։ - ISBN 0-19-926479-1:</ref>։

Կանտի փիլիսոփայությունը առանձնացնում է իրական օբյեկտները, որոնք էլ հենք «ինքնին իրերն» են ու անհասկանալի, և մարդկային գիտակցության մեջ առկա դրանց արտացոլումները, որոնք համակցված են մարդկային բանականության պրիզմայի միջոցով։ Կանտի փիլիսոփայությունն անպատասխան է թողնում ճանաչման օբյեկտիվության հարցը, քանզի ֆենեմոնների խմբավորումն ու համակցումը կարող են լինել սուբյեկտիվ<ref>Բ. Ռասել, Արևմտյան փիլիսոսոփայության պատմություն = The History of Western Philosophy, Մոսկվա, 1993, հ. II, էջ 218-219։ ISBN 5-87214-012-6</ref><ref>Brooke Noel Moore, Kenneth Bruder Philosophy. The Power of Ideas, 6-րդ հրատ., Mc Graw Hill, 2005, 600 էջ, էջ 142-143:- ISBN 0-07-287603-4:</ref>։ Այդ հարցն էլ ընկած է ժամանակակից փիլիսոփայության՝ երկու ճյուղերի բաժանվելու հիմքում։ [[Մայրցամաքային փիլիսոփայություն]]ը պաշտպանում է բացարձակ իդեալիզմի գաղափարը։ [[Հեգել]]ը աշխարհը ներակայցնում է որպես համակարգ՝ արտահայտված համակցումների ու խմբավորումների միջոցով։ Այդպիսի աշխարհում, օրինակ, տարբեր (այդ թվում՝ ռացիոնալ) քննարկումների միջոցով կարելի է կատարել վերահամակցումներ, վերախմբավորումներ՝ առանձնացնելով փիլիսոփայական նորանոր հայեցակարգեր<ref>Charles E. Scott Continental Philosophy at the Turn of the Twenty-First Century // Richard H. Popkin The Columbia History of Western Philosophy. - New York: Columbia University Press, 1999, էջ 745-753։ - ISBN 0-231-10128-7.</ref><ref>Simon Critchley Continental Philosophy: A Very Short Introduction. - Oxford University Press, 2001, էջ 18-19:- ISBN 0-19-285359-7</ref>։[[Վերլուծական փիլիսոփայություն]]ը, սկզբում շարունակելով բրիտանացի էմպիրիկների փիլիսոփայությունը, ենթադրում է կատարված ամեն խմբավորման ու իրական աշխարհի միջև առկա հետադարձ կապի որոնում։ Վերլուծական փիլիսոփայությունն, այսպիսով, ավելի մեծ ուշադրություն է դարձնում դատողության տրամաբանության խստությանը և մասամբ մոտենում է [[գիտական մեթոդ]] օգտագործող գիտակարգերին<ref>Avrum Stroll Twentieth-Century Analytic Philosophy // Richard H. Popkin The Columbia History of Western Philosophy. - New York: Columbia University Press, 1999, էջ 604-666։ - ISBN 0-231-10128-7:</ref>

===== Գերմանական իդեալիզմ =====
[[Իդեալիզմ]]ի տեսակները տարածվել են փիլիսոփայության մեջ 18 դարից XX դարի սկզբներին։ Տրանսցենդենտալ իդեալիզմը, որի կողմնակիցը [[Էմանուել Կանտ]]ն էր, արտահայտում էր այն տեսակետը, որ ոչ ամեն ինչն է հասկանալի, քանի որ կան բաներ, որոնք չեն կարող օբյեկտիվ դատողություն ստանալ։ Կանտը գրեց իր «Թույլ պատճառի քննադատությունը», որպեսզի հաշտեցնի հակառակ մոտեցումները՝ [[ռացիոնալիզմ]]ը և [[էմպիրիզմ]]ը, և ստեղծի նոր հիմք մետաֆիզիկան ուսումնասիրելու համար։ Կանտը իր այս աշխատանքի միջոցով ցանկանում էր տեսնել, թե ինչ գիտենք մենք և կենտրոնանալ, թե մեր գիտեցածից ինչն է ճիշտ, այսինքն՝ թե ինչպես գիտենք դա։ Հիմնական թեմաներից մեկն այն էր, որ կան իրականության հիմնարար առանձնահատկություններ, որ մեր գիտելիքներից բացակայում են, մարդկանց կարողությունների բնական սահմանափակման պատճառով։ Չնայած Կանտը պահեց աշխարհի այն նպատակային գիտելիքները, որոնք պահանջում էին օգտագործել բանականությանը հարկադրել հայեցակարգային կամ կատեգորիկ դաշտը, մաքուր զգայական տվյալների միջոցով։ Դաշտը, որ ներառում էր տարածությունը և ժամանակը անկախ մեզանից։ Նա նշեց, որ մեզանից անկախ բաները, անկախ են նաև մեր դատողություններից և ընկալումներից։ Այդ պատճառով էլ նա ամեն պարզ իմաստով իդեալիստ չէր։ Կանտի մեզանից անկախ բաների տեսությունը հակասական է և բավականին բարդ։ Շարունակելով Կանտի գործը՝ [[Յոհան Գոթլիբ Ֆիխտե]]ն և [[Ֆրիդրիխ Շելինգ]]ը ազատվեցին անկախ աշխարհի գույության մասին իրնեց գաղափարենրին և ստեղծեցին ամեն ինչը հաղթահարող իդելաիստական փիլիսոփայություն{{sfn|Moore, Bruder|2008|p=36}}։

Գերմանական իդեալիզիմի ամենահատկանշական գործերից է [[Գեորգ Վիլհելմ Ֆրիդրիխ Հեգել|Գեորգ Վիլհելմ Ֆրիդրխ Հեգելի]], [[1807]] թվականին գրված Հոգու [[ֆենոմենոլոգիա]]ն է։ Հեգելը ընդունում էր, որ իր գաղափարները նոր չեն, բայս ըստ նրա ամբողջ նախորդ փիլիսոփայությունը թերի էր։ Հեգելի նպատակն էր ճիշտ ավարտել նրանց աշխատանքը։ Հեգելը պնդում էր, որ փիլիսոփայության 2 նման նպատակներն էին՝ ցույց մարդկային փորձի ակնհայտ հակսությունները տալը (որոնք առաջանում են օրինակ՝ ենթադրյալ հակասություններից դուրս՝ «լինելու» և «չլինելու» միջև) և միաժամանակ լուծել կամ ցույց տալ այդ հակասությունների համատեղելիությունը (լինելը» թե «չլինելը» լուծվում է «դառնալով»)։ Հակասությունների ընդունման և համատեղման այս մեթոդը կոչվում է «Հեգելյան Դիալեկտիկա»<ref>Фролов И. и др. Введение в философию. Глава 5. Философия Нового времени: наукоцентризм</ref>։ Փիլիսոփաներ, որնոք ներշնչված էին Հեգելով, այդ թվում նաև Լյուդվիգ Անդրեաս Ֆուրիբախը, ով կենտրոնացել է մարդկանց այս աշախարհում ինչ-որ բաներ առանց իրնեց հատկանիշների հետ համամետաելու, ընդունել չկարողանալու մեջ։

XX դարի քիչ փիլիսոփաներ են ընդունել իդեալիզմը։ Սակայն էլ ավելի քիչ մարդիկ են ընդունել Հագլեյան դիալեկտիկան։ Էմանուել Կանտի «Կոպեռնիկոսի հեղաշրջումը» նույնպես կարևոր հասկացողություն է ներկայիս փիլիսոփայութան մեջ։

== Փիլիսոփայությունը Հայաստանում ==
=== Փիլիսոփայության Դավիթ Անհաղթի սահմանումներ ===
Հայ նշանավոր փիլիսոփա Դավիթ Անհաղթը իր «Սահմանք իմաստասիրության» երկում տալիս է փիլիսոփայության հետևյալ վեց սահմանումները.
# Փիլիսոփայությունը գիտություն է գոյի մասին։
# Փիլիսոփայությունը գիտություն է աստվածային և մարդկային իրողությունների մասին։
# Փիլիսոփայությունը խորհրդածություն է մահվան մասին։
# Փիլիսոփայությունը Աստծուն նմանվելն է ըստ մարդկային կարողության։
# Փիլիսոփայությունը արվեստների արվեստն է և գիտությունների գիտությունը։
# Փիլիսոփայությունը սեր է իմաստության (ճշմարտության) հանդեպ<ref>Է. Ա. Կյուրեղյան, Փիլիսոփայություն (ուսումնական ձեռնարկ), Երևան, 2004, էջ 41</ref>։

== Փիլիսոփայությունը Ռուսաստանում ==
[[Պատկեր:Who is to Blame 1905.jpg|մինի|[[Ալեքսանդր Գերցեն]]ի «Ո՞վ է մեղավոր» աշխատության տիտղոսաթերթը]]
[[Պատկեր:What is to be Done.jpg|մինի|[[Նիկոլայ Չեռնիշևսկի|Չերնիշևսկու]] «Ի՞նչ անել» աշխատության տիտղոսաթերթը]]
«Ռուսական փիլիսոփայություն» ասելով կարելի է հասկանալ ինչպես ազգային հատուկ փիլիսոփայությունը, որ զարգացել է ռուսական մշակույթին զուգահեռ<ref>Վ. Զենկովսկի, Ռուսական փիլիսոփայության պատմություն, Մոսկվա, 2001, էջ 23։ ISBN 5-8291-0127-0:</ref>, այնպես էլ Ռուսաստանի տարածքում (պատմական Ռաւսաստանում ու ԽՍՀՄ-ում) ապրած տարբեր փիլիսոփաների աշխատությունների ընդհանրությունը<ref name="Donald M 2006">Վ. Մարչենկով, Ռուսական փիլիսոփայություն // Donald M. Borchert Encyclopedia of Philosophy, 2006, հ. 8, էջ 564-579։ - ISBN 0-02-865788-8:</ref>։

Փիլիսոփայակն բուն գործունեությունը Ռուսաստանում սկսվել է XVIII դարի կեսերին։ Մինչ [[Պետրոս I]]-ի բարեփոխումները Ռուսական պետությունը մեկուսացված էր ինչպես անտիկ փիլիսոփայության ժառանգությունից, այնպես էլ արևմտյան փիլիսոփայությունից։ Ռուսաստանի՝ մինչև XVIII դարն ընկած պատմությունը երբեմն անվանում են «ռուսական փիլիսոփայության նախաբան»<ref>Ն. Լոսկի, Ռուսական փիլիսոփայության պատմություն, Մոսկվա, 1991, էջ 4-8։ ISBN 5-265-02255-4:</ref>։ XVIII դարում Ռուսաստանում«Կիևյան-Մոգիլյան ակադեմիա» ազգային համալսարանի միջոցով հաղորդակից են դառնում համաշխարհային փիլիսոփայությանը։ Այդ համալսարանի շրջանավարտների շարքում են ռուս առաջին փիլիսոփաները՝ Ֆեոֆան Պրոկոպովիչը և Գրիգորի Սկովորոդան<ref>Ն. Լոսկի, Ռուսական փիլիսոփայության պատմություն, Մոսկվա, 1991, էջ 5։ ISBN 5-265-02255-4:</ref>։ XIX դարում փիլիսոփայությունը Ռուսաստանում ծաղկում է ապրում, և ձևավորվում են փիլիսոփայական ինքնուրույն ուղղություններ։ ХIX դարի կեսերը համարվում են «ռուսական փիլիսոփայության ոսկեդա», իսկ ХIX դարի վերջերն ու XX դարի սկիզբը՝ «ռուսական փիլիսոփայության արծաթե դար»<ref name="Donald M 2006"/>։

Ռուսական փիլիսոփայության բնութագրական առաջին առանձնահատկությունը նրա՝ համեմատաբար ուշ շրջանում ձևավորվելն է. այն բխում էր ոչ թե անտիկ փիլիսոփայությունից, ինչպես եվրոպական փիլիսոփայությունը, այլ արևմտյան փիլիսոփայության ազդեցությամբ։ Փիլիսոփայությունը Ռուսաստան է ներթափանցում նոր ժամանակների փիլիսոփայությանը հատուկ սեկուլյարիզացիայի գաղափարներին զուգահեռ և ռուս փիլիսոփաներին աագ բաժանում է երկու խմբի՝ արևմտամետներ, որոնք կողմ էին այդ գաղափարներին, և սլավոնամետներ, ովքեր կոչ են անում պահպանել ռուսական ազգային ու, առաջին հերթին, ուղղափառ եկեղեցական ավանդույթները։ Այս բաժանումը տևեց ողջ XIX դարի ընթացքում։ Պետությունն իր մասնակցությունն ուներ այս հակամարտությանը՝ գրաքննության ենթարկելով «խռովարար մտքերը» և վնասակար փիլիսոփաներին աքսորելով [[Սիբիր]]։ Արևմտամետներից էին, օրինակ, Պյոտր Չադեևը, Միխայիլ Բակունինը, [[Ալեքսանդր Գերցեն|Ալեքսանդր Հերցենը]], [[Նիկոլայ Չեռնիշևսկի|Նիկոլայ Չերնիշևսկին]], Վիսարիոն Բելինսկին, Նիկոլայ Ստանկևիչը, Տիմոֆեյ Գրանովսկին, Նիկոլայ Օգարյովը, Վասիլի Բոտկինը, Եվգենի Կորշը։ Սլավոնամետներ էին Ալեքսեյ Խոմյակովը, Իվան Կիրեևսկին, Վլադիմիր Սոլովյովը, Կոնստանտին Ակսակովը, Յուրի Սամարինը<ref>Վ. Զենկովսկի, Ռուսական փիլիսոփայության պատմություն, Մոսկվա, 2001, էջ 35-38։ ISBN 5-8291-0127-0:</ref><ref>Պ. Ալեքսեև, Ա. Պանին, Փիլիսոփայություն, 3-րդ հրատ., Մոսկվա, 2005։ ISBN 5-482-00002-8</ref>։

Ռուսական փիլիսոփայության երկրորդ առանձնահատկությունը նրա մարդակենտրոնությունն էր։ Ռուսաստանի փիլիսոփաների աշխատությունների թեման մարդն է, նրա ճակատագիրն ու ազատությունը, նրա կյանքի իմաստը։ Ազատության հարցը արդիական էր հատկապես XVIII-XIX դարերում ռուսական ինկքնակալության պայմաններում։ Այդ պատճառով էլ ռուս փիլիսոփաների աշխատություններում գերակշռում են էթիկային, քաղաքական փիլիսոփայությանը, պատմության փիլիսոփայությանն ու կրոնի փիլիսոփայությանը նվիրված ուսումնասիրությունները։ Ռուսական փիլիսոփայությունը որքան ռեասլիըական, նույնքան էլ ուտոպիական է ու նպատակ ունի փոխել աշխարհը։ Եվ պատահական չէ, որ Ռուսաստանում գերակշռել են սոցիալական պրակտիկային նվիրված տեսություններ, ինչպիսիք են, օրինակ, մարքսիզմն ու անարխիզմը<ref>Վ. Զենկովսկի, Ռուսական փիլիսոփայության պատմություն, Մոսկվա, 2001, էջ 21-22։ ISBN 5-8291-0127-0:</ref>։

XIX դարի վերջին ու XX դարի սկզբին Ռուսաստանի փիլիսոփաները մեծ ներդրում են կատարում փիլիսոփայական տարբեր ուղղությունների զարգացման մեջ։ Ասվածն առաջին հերթին վերաբերում է [[անարխիզմ]]ին ([[Միխայիլ Բակունին]], [[Պյոտր Կրոպոտկին]]), [[մարքսիզմ]]ին ([[Գեորգի Պլեխանով]]) ու [[կոսմիզմ]]ին ([[Վլադիմիր Վերնադսկի]], Կոնստանտին Ցիլկովսկի, Նիկոլայ Ֆյոդորով)։ ХХ դարի 30-ական թթ. «գիտական կոմունիզմի» դոգմատավորումից հետո Ռուսաստանում (ԽՍՀՄ) փիլիսոփայության զարգացումը կասեցվում է, բազմաթիվ փիլիսոփաներ սպանվում են կամ բանտարկվում։ «Խրուշչովյան հալոցքը» բերեց գրաքննության որոշակի թուլացում, որոշակի գործունեություն ծավալեցին փիլիսոփաներ Մերաբ Մամարդիշվիլին ու Էվալդ Իլենկովը, սակայն փիլիսոփայությայն բնականոն զարգացումը վերսկսվեց միայն ԽՍՀՄ-ի անկումից հետո։ Ներկայումս պետությունը չի խոչընդոտում փիլիսոփաների գործունեությունը<ref name="Donald M 2006"/>։

=== Մայրցամաքային փիլիսոփայություն ===
Կոնտինենտալ կամ մայրցամաքային փիլիսոփայությունը բնորոշում է ժամանակակից եվրոպական փիլիսոփայության երկու հիմնական ավանդույթներից մեկը։ Այս եզրույթը տարբերակում է մայրցամաքային եվրոպայի փիլիսոփայությունը անգլոամերիկյան կամ Անալիտիկ փիլիսոփայությունից, քանի որ այն ժամանակ, երբ սկսվեց տարբերակվել (20-րդ դարի երկրորդ կեսին) կոնտինենտալ փիլիսոփայությունը դոմինանտ ոճն էր, մինչդեռ անգլիական փիլիսոփայությունը գերակշռում էր առավելապես անգլախոս երկրներում։

=== Մայրցամաքային փիլիսոփայության քննադատություն ===
Շատ քննադատներ նշում են, որ մայրցամաքային փիլիսոփայության ասպարեզին բնորոշ են ինչպես բարոյագիտական, այնպես էլ մեթոդաբանական [[հարաբերապաշտություն]]ը, և որպես հետևանք՝ «պատուհանը», բացը աշխարհի իրականության հետ։ Օրինակ՝ փիլիսոփայության մեջ վերլուծական ավանդույթների ներկայացուցիչները քննադատում էին մայրցամաքային փիլիսոփաներին նրա համար, որ մայրցամաքային փիլիսոփայության ներսում ցանկացած ուղղության գաղափար պտտվում է, հիմնված է իր շուրջը, առանց շրջակա աշխարհի հետ կապի, որ հնարավորություն չի տալիս գնահատել այս կամ այն ուղղության արժեքը ընդհանուր առարկայական համատեքստում<ref>Scott, 1999</ref>։ Փիլիսոփայության քննադատական դպրոցի հայտնի ներկայացուցիչ [[Բերտրան Ռասել]]ը ցույց է տվել մայրցամաքային մտածողության բարոյագիտական հարաբերապաշտությունը, որը, հետևելով հեգելյան տրամախոսությանը, հանգեցրեց հասարակության համար կազմալուծիչ փիլիսոփայական մտքի «լիբերալ» շղթայի. [[Ջերեմի Բենթամ|Բենթամ]] → [[Դավիթ Ռիկարդո|Ռիկարդո]] → [[Կառլ Մարքս|Մարքս]] → [[Իոսիֆ Ստալին|Ստալին]] և [[Յոհան Գոտլիբ Ֆիխտե|Ֆիխտե]] → [[Ջորջ Բայրոն|Բայրոն]] → [[Թոմաս Քարլայլ|Քարլայլ]] → [[Ֆրիդրիխ Նիցշե|Նիցշե]] → [[Ադոլֆ Հիտլեր|Հիտլեր]]<ref>Ռասելի այս անցումը բացակայում նրա գրքերի ռուսերեն թարգմանություններից շատերում, քանի որ հեռացվում էր խորհրդային գրաքննության կողմից և կարելի է տեսնել բնօրինակ հրատարակություններում, ինչպես՝ Bertrand Russell The History of Western Philosophy. - New York: Simon & Schuster Inc., 1972. - 642-643. - 896:</ref>։ Ռասելի այս միտքը հնչում էր որպես քննադատություն մայրցամաքային փիլիսոփայության հասցեին, ինչպես նաև քաղաքական համատեքստում, ինչպես՝ 1999 թվականի [[Մարգարետ Թետչեր]]ի ելույթը<ref>Critchley, 2001</ref>։ Այլ գիտնականներ ևս քննադատում էին հետմոդեռնիստական մայրցամաքային դպրոցը հարաբերապաշտության և որևէ մեթոդաբանական հիմնակմախքի բացակայության համար։ Ամերիկացի ֆիզիկոս [[Ալան Սոկալ]]ը [[1996]] թվականին ի ցույց դրեց այն գիտափորձ-կատակի հնարանքով՝ հետմոդեռնիստական ամսագրում հրատարակելով հոդված-ծաղերգություն «[[Քվանտային ձգողություն|քվանտային ձգողության]] մեկնագիտության (հերմենևտիկա)» մասին, որը բովանդակում էր անմիտ արտահայտությունների հավաքածու<ref>Սոկալի հոդվածը՝ «Խախտելով սահմանները. դեպի ձևափոխված քվանտային ձգողության հերմենևտիկա» լույս է տեսել «Սոցիալ Տեքստ» (Social Text) ամսագրում։ Տե՛ս՝ Sokal A. (1996). «Transgressing the Boundaries: Toward a Transformative Hermeneutics of Quantum Gravity». Social Text 46/47 (46/47): 217–252. DOI:10.2307/466856. կամ դրա [http://www.physics.nyu.edu/faculty/sokal/transgress_v2/transgress_v2_singlefile.html կրկնօրինակը] [[Նյու Յորքի համալսարան]]ի կայքէջում։ Պոստմոդեռնիզմի առավել մանրամասն քննադատություն տե՛ս [http://scepsis.net/library/id_1052.html Sokal, Bricmont, 2002]:</ref>։

=== Գիտության փիլիսոփայությունը մայրցամաքային ուղղության մեջ ===
=== Մարքսիզմ ===
[[Պատկեր:КапиталМаркс1.jpg|thumb|180px|Կառլ Մարքսի հիմնարար աշխատության՝ «Կապիտալի» խորհրդային հրատարակությունը]]
[[Հեգել]]ի աշակերտներից մեկը՝ [[Կարլ Մարքս]]ը, պաշտպանում էր աշխարհի՝ մտքի օգնությամբ փոփոխելու տեսակետը և կարծում էր, որ փիլիսոփայությունը ոչ այնքան աշխարհը հասկանալու գործիք է, որքան այն փոխելու գործիք։ Մարքսիստական փիլիսոփայության էությունը հանգում էր նրան, որ կատարյալ հասարակությունը չի կարող լինել դասակարգերի բաժանված, ինչը հասանելի է սեփականության ու մասնավորապես արտադրության միջոցների վերաբաժանման միջոցով։ Վերաբաժանումը պիտի լինի «դասակարգային պայքարի» արդյունք, երբ քանակով գերակշռող «պրոլետարիատն» զգա իր ուժն ու հաղթի «բուրժուազիային»՝ հաստատելով իր դիկտատուրան<ref>Brooke Noel Moore, Kenneth Bruder Philosophy. The Power of Ideas, 6-րդ հրատ., Mc Graw Hill, 2005 էջ 336-340։ ISBN 0-07-287603-4:</ref>։ Մարքսիստական դասական փիլիսոփայությունը գործնականում փորձարկվեց 1917 թվականին Ռուսաստանում տեղի ունեցած հեղափոխության արդյունքում, սակայն Ռուսաստանում կատարյալ հասարակության ստեղծումը ձախողվեց, քանի որ հասարակության շերտավորվածությունը պահպանվեց, և տեղի ունեցավ միայն իշխանության փոփոխություն. բուրժուազիայի փոխարեն իշխանության գլուխ անցան կուսակցականները<ref>Brooke Noel Moore, Kenneth Bruder Philosophy. The Power of Ideas, 6-րդ հրատ., Mc Graw Hill, 2005 էջ 341։ ISBN 0-07-287603-4:</ref>։

Մարքսի քաղաքական կանխատեսումներից ոչ մեկը չիրականացան<ref>Peter Singer Marx: A Very Short Introduction. - Oxford University Press, 2001, էջ 89-92։ ISBN 0-19-285405-4:</ref>, սակայն նրա փիլիսոփայական, հատկապես վաղ շրջանի աշխատությունները հետաքրքրություն են ներկայացնում նեոմարքսիստների՝ ХХ - ХХI դարերում Եվրոպայում «չափավոր» մարքսիզմի հետևորդների համար։ Չնայած դասական մարքսիզմի մի շարք դրույթների սխալ լինելուն՝ մարքսիստական փիլիսոփայությունը խորապես բացատրում է հասարակության մեջ ընթացող շատ գործընթացներ։ Նեոմարքսիզմի զարգացման առանձնահատկությունն այն է, որ նրա հետևորդները մարքսիզմը փորձում էին տարածել նաև նորաձև այլ տեսությունների վրա։ Պատերազմից անմիջապես հետո նեոմարքսիստները մարքսիզմը համակցեցին [[ֆրեյդիզմ]]ի հետ ու անմիջական մասնակցություն ունեցան [[Ֆրանկֆուրտյան դպրոց]]ի ձևավորմանը, 1970-ական թվականներին նեոմարքսիստները Մարքսի փիլիսոփայությունը միավորեցին այդ ժամանակ նորաձև [[ստրուկտուրալիզմ]]ի հետ, իսկ 1980-ական թվականներին փորձեցին մարքսիզմը հարմարեցնել այդ ժամանակ շատ երկրներում իշխանության գլուխ անցած պահպանողականներին։ Ներկայումս գոյություն ունեն մարքսիզմի ու [[ֆեմինիզմ]]ի, մարքսիզմի ու [[պոստստրուկտուրալիզմ]]ի հիբրիդներ։ Այսպիսով՝ նեոմարքսիզմը ներկայումս փորձում է միավորվել այն բուրժութկան փիլիսոփայությանը, որն իր ժամանակին այնպես հետևողականորեն մերժում էր Կարլ Մարքսը<ref>The Oxford companion to philosophy / Ted Honderich. - New Edition. - Oxford University Press, 2005, էջ 560-561։ ISBN 0-19-926479-1:</ref>։

=== Ֆենոմենոլոգիա և Հերմենևտիկա ===
{{Հիմնական|Ֆենոմենոլոգիա|Հերմենևտիկա}}
[[Ֆենոմենոլոգիա]]ն փիլիսոփայության 20-րդ դարի ուղղություններից է՝ հիմնադրված փիլիսոփա [[Էդմունդ Հուսերլ]]ի կողմից։ Ֆենոմենոլոգիայի հիմքում ընկած է Հուսերլի ուսուցիչ Ֆրանց Բրետանոյի գիտակցության միտումնականության գաղափարը։ Ֆենոմենոլոգիայում դրվում է մաքուր գիտակցության ճանաչման խնդիրը կամ գիտակցության էության։ Այս նպատակով գոյություն ունի այսպես կոչված ֆենոմենոլոգիական փոխարկումը (պարզեցում), որի արդյունքում ցանկացած առարկա պետք է դիտարկվի որպես գիտակցության հարաբերակից։ Ֆենոմենոլոգիայի խնդիրներից է ոչ թե առարկաների հատկանիշների ուսումնասիրումը, այլ գիտակցության գործընթացների հետազոտումը, որում ձևավորվում է նշանակությունների, արժեքների լայնույթը։ Ֆենոմենոլոգիական փոխարկումը ներառում է իր մեջ գիտակցության արմատական վիճակների՝ փակագծերի մեջ առնելը, որոնք ֆենոմենոլոգիական հետազոտությունների շրջանակում չպետք է նշանակություն ունենան<ref>Введение в философию. Часть IV</ref>։

Շարունակելով Հուսերլի ֆենոմենոլոգիան՝ [[Մարտին Հայդեգեր]]ը առաջ քաշեց «հերմնևտիկական (մեկնագիտական) ֆենոմենոլոգիայի» գաղափարը։ Նրա հայեցակարգում հերմենևտիկան հումանիտար գիտությունների մեթոդաբանությունից փոխակերպվում է կեցության ուսմունքի։ Հերմենևտիկայի առարկան ''հասկացողությունն'' է. մեկնաբանվում է որպես մարդկային կեցության հիմնական միջոց։ Փիլիսոփայական հերմենևտիկայի հիմունքները նախանշել է Հայդեգերի աշակերտ [[Հանս-Գեորգ Գադամեր]]ը իր «Ճշմարտություն և մեթոդ» աշխատանքում (1960 թ.)։ Հետևելով Հայդեգերին՝ Գադամերը ցույց տվեց հերմենևտիկայի կապը լեզուների հետ։

=== Նիհիլիզմ և անարխիզմ ===
{{main|Նիհիլիզմ|Անարխիզմ}}
Մի շարք փիլիսոփաներ և գրողներ անդրադառնալով մարդու ներքին արժեքներին, սահմանեցին, որ գոյություն չունեն որոշակի հիմքեր հետևելու բարոյական և մշակութային նորմերին։ Այս ուղղությունը անվանվեց «[[նիհիլիզմ]]»։ Ամենալայն իմաստով նիհիլիզմը փիլիսոփայական մի ուղղություն է, որը բացառում է [[կյանք]]ի ենթադրելի իմաստի գոյությունը։ Նիհիլիստիկ աշխարհի պատկերը տվել է [[Շոպենհաուեր]]ը՝ հիմնվելով [[բուդդիզմ]]ի սեփական ընկալման վրա։ [[Շպենգլեր]]ը և [[Նիցշե]]ն կանխատեսել են նիհիլիզմի տարածումը ամբողջ եվրոպական մշակույթով։ Նիցշեն համարում էր, որ նիհիլիզմը եվրոպական մշակույթի զարգացման տրամաբանական շարունակությունն է, որի արմատները նա տեսնում էր [[քրիստոնեություն|քրիստոնեության]] կողմից սահմանվող մարդու ապրիոր մեղսավորության մեջ։ Չնայած որ Շպենգլերը և Նիցշեն սահմանեցին նիհիլիզմի հիմնադրույթներն ու պատճառները, նրանց շատ քչերն են համարում նիհիլիստներ։ «Նիհիլիզմ» տերմինը ավելի հավանական է, որ ծագել է [[Ռուսաստան]]ում, օրինակ [[Իվան Տուրգենև]]ը գեղարվեստական գրականության մեջ բազմիցս պատկերել է նիհիլիստների կերպարներ։

Նիհիլիզմին դրական են վերաբերվել [[անարխիզմ]]ի փիլիսոփայության ներկայացուցիչները։ Անարխիզմը ենթադրում է պետական, հաճախ նաև կրոնական կառույցների առկայության մերժում։ Անարխիստները մարդու ազատությունը համարում են ամենառաջնային արժեքը՝ բոլոր պետական կառույցները համարելով խոչընդոտներ։ Անարխիզմի մասին պատկերացումները կարելի է նկատել որոշ նախասոկրատյան փիլիսոփաների, այդ թվում՝ [[Զենոն]]ի մոտ։ Առաջին ժամանակակից փիլիսոփան, ով օգտագործել է «անարախիզմ» տերմինը և սահմանել դրա հիմնադրույթները, եղել է ֆրանսիացի քաղաքական գործիչ [[Պիեռ Ժոզեֆ Պրուդոն]]ը։

=== Էքզիստենցիալիզմ ===
Էքզիստենցիալիզմն արմատավորված է [[Գեորգ Վիլհելմ Ֆրիդրիխ Հեգել]]ի փիլիսոփայության առանձին ասպեկտների քննադատության մեջ, որն ընդունվում է [[Արթուր Շոպենհաուեր]]ի և [[Սյորեն Կիերկեգոր]]ի կողմից։ Այս դրույթը հիմնավորում է առաջին հերթին փիլիսոփայության՝ մարդուն ծառայելու անհրաժեշտությունը. փիլիսոփայությունը պետք է օգնի մարդուն գոյատևել բարդ աշխարհում։ Այս տեսանկյունից Էքզիստենցիալիզմը ներդաշնակ է [[պրագմատիզմ]]ի հետ, սակայն, ի տարբերություն պրագմատիզմի, Էքզիստենցիալիզմը կանխորոշում է աշխարհի անհեթեթությունը և մարդու [[իռացիոնալիզմ]]ը, ինչպես նաև [[էքզիստենցիալ ճգնաժամ]]ի առկայությունը։ Արդյունքում մարդիկ զգում են ներքին դատարկություն և անհանգստություն։ 20-րդ դարի ամենահայտնի էքզիստենցիալիստներից էր [[Ժան Պոլ Սարտր]]ը, ով՝ լինելով [[Աթեիզմ|աթեիստ]], կարծում էր, որ Աստծո բացակայությունը «դատապարտում է մարդում ազատության», և ցանկացած մարդ ինքն ինքնուրույն պիտի ընտրի իր գոյության իմաստը և իր արժեհամակարգը։ Էքզիստենցիալիզմին են հարում շատ բանաստեղծներ, որոնց ստեղծագործություններում անդրադարձ է կատարված ներքին դատարկության և անհանգստության թեմաներին, ինչպիսիք են՝ [[Ալբեր Կամյու]]ն, [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի]]ն, [[Ֆրանց Կաֆկա]]ն, [[Սեմյուել Բեքեթ]]ը{{sfn|Oxford|2005|pp=277—280}}{{sfn|Moore, Bruder|2005|pp=160—173}}։

=== Նշանագիտություն և ստրուկտուրալիզմ ===
[[Նշանագիտություն]]ը (սեմիոտիկա) դա դիսցիպլին է, որն առանձնացնում է շրջապատող աշխարհի նշանները և ուսումնասիրում դրանց իմաստն ու փոխկապվածությունը։ Սեմիոտիկայի տարրեր են պարունակում նաև Պլատոնի և Արիստոտելի աշխատանքները։ Ժամանակակից սեմիոտիկան առաջացել է [[Վերլուծական փիլիսոփայություն|վերլուծական փիլիսոփայության]] ներսում. այն սահմանվել է [[Ջոն Լոք]]ի կողմից, իսկ որպես հայեցակարգ հիմնվել է [[Չարլզ Սանդերս Պերս]]ի շնորհիվ։

Ժամնանակակից նշանագիտական հետազոտությունների մեծ մասն արվել են [[Մարդաբանություն|մարդաբանության]] և [[Լեզվաբանություն|լեզվաբանության]] հետազոտությունների շրջանակում{{sfn|Moore, Bruder|2005|p=187}}{{sfn|Kritzman|2006|pp=110—117}}։

=== Պոստստրուկտուրալիզմ ===
[[Պոստստրուկտուրալիզմ]]ի գաղափարը գլխավորապես կապված է ֆրանսիացի փիլիսոփաներ [[Ժակ Դերիդա]]յի, [[Միշել Ֆուկո]]յի, [[Ժիլ Դելյոզ]]ի և [[Ժակ Լական]]ի անվան հետ։ ''Պոստստրուկտուրալիզմ'' անվանումը ենթադրում է՝ ստրուկտուրալիզմի քննադատություն, որն առավել վառ արտահայտված է Դերիդայի աշխատանքներում։ Պոստստրուկտուրալիզմի փիլիսոփայությունը ենթադրում է, որ հնարավոր չէ կատարել տեքստերի վերջնական և սպառիչ մեկնաբանություն, և հետևաբար, [[կառուցվածքային լեզվաբանություն]]ն ու [[կառուցվածքային մարդաբանություն]]ն իմաստ չունեն։ Ֆուկոն հավատարիմ էր ավելի արմատական հայացքների. նա կասկածում էր սոցիալական և մարդկային գիտությունների մեջ ճշմարիտ մեկնաբանության գոյությունը, այսինքն կարծում էր, որ սոցիալական և բնական գիտությունները ունեն արմատապես տարբեր բնույթ{{sfn|Hugdahl|1999}}{{sfn|Kritzman|2006|pp=92—95}}։

== Վերլուծական փիլիսոփայություն ==
Վերլուծական փիլիսոփայություն հասկացությունը տառացիորեն նշանակում է փիլիսոփայական մեթոդների խումբ, որը շեշտում է մանրակրկիտ բանավեճը, ուշադրությունը բառակազմությանը, դասական և ոչ դասական տրամաբանության օգտագործումը և ամեն քննադատությունից վեր՝ նշանակության մաքրությունը։ Որոշ մարդիկ մտածում են, որ փիլիսոփայակն խնդիրներն առաջանում են լեզվի ոչ ճիշտ օգտագործման կամ տրամաբանության սխալ հասկացման պատճառով, մինչ որոշները կողմ են, որ կան նուրբ փիլիսոփայական խնդիրներ, և որ փիլիսոփայությունը շարունակական է գիտության հետ։ [[Մայքլ Դամեթ]]ն իր «Վերլուծական փիլիսոփայության ծնունդը» աշխատության մեջ առաջ է քաշում մի վարկած, ըստ որի առաջին վերլուծական աշխատությունը [[Գոթլոբ Ֆրեջ]]ի «Հանրահաշվի հիմունքներ»-ն է, որում հեղինակն օգտագործել է լեզվագիտական ոճը՝ վերլուծելով փիլիսոփայական խնդիրները լեզվի միջոցով։ [[Բերթանդ Ռասել]]ը և Գ.Ե. Մուռը նույնպես համարվում են վերլուծական փիլիսոփայության հիմնադիրները, սկսելով բրիտանական իդեալիզմի ժխտմամբ, ռեալիզմի համար պաշտպանությամբ և շեշտով, որը նրանք դրել էին վերլուծության օրինականության վրա։ Ռասելի դասական աշխատանքները՝ «Մաթեմատիկայի սկզբունքները», On Denoting-ը և Principia Mathematica –ն [[Ալֆրեդ Նորթ Ուայթհեդ]]ի հետ, բացի մեծապես առաջ մղելուց փիլիսոփայության մեջ մաթեմատիկական տրամաբանության օգտագործումը, հող են նախապատրաստում հետազոտական նախագծի համար վերլուծական փիլիսոփայության վաղ ժամանակաշրջանում՝ շեշտելով այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են՝ համապատասխան անունների տեղեկանքը, արդյոք գոյությունը սեփականություն է, առաջարկների բնությունը, հստակ նկարագրումների վերլուծությունը, մաթեմատիկայի հիմունքների մասին քննարկումները, ինչպես նաև օնտոլոգիական հայացքների ուսումնասիրելը և նույնիսկ մետաֆիզիկական խնդիրները, որոնք վերաբերում են ժամանակին, էության, մտքի, պահպանողականության և փոփոխության բնությունը, որը Ռասսելը քննարկում էր մաթեմատիկական տրամաբանության օգնությամբ։ Ռասսելի և Մուռի փիլիսոփայությունը 20-րդ դարում զարգացավ որպես Հեգելի և նրա բրիտանացի հետևորդների մասնավորապես և ընդհանուր առմամբ հիպոթեզային փիլիսոփայության մեծ համակարգի քննադատություն, չնայած առանց պատճառների բոլոր վերլուծական փիլիսոփաները ժխտում են Հեգելի փիլիսոփայության ոչ հիպոթեզային լինելը։ Խմբում որոշ դպրոցներ ներառում են [[տրամաբանական պոզիտիվիզմ]]ը և սովորական լեզուն, երկուսն էլ շեշտված Ռասսելի և Ուիթգենշտեյնի «Տրամաբանական Ատոմիզմ»-ի զարգացման հետևանքով, որը սկզբում ընդունվեց դրականորեն, հետագայում՝ բացասական կերպով։

[[1921]] թվականին [[Լյուդվիգ Վիտգենշթայն|Լյուդվիգ Ուիթգենշտեյնը]], ով [[Բերտրան Ռասսել|Ռասսելի]] աշակերտներից էր [[Քեմբրիջ]]ում, հրատարակեց իր Tractatus Logico-Philosophicus գիրքը, որ տալիս էր լեզվագիտական և փիլիսոփայական աշխատանքների խիստ տրամաբանական կարևորությունը։ Այդ ժամանակ էր, երբ նա ընդունում էր փիլիսոփայական խնդիրների մեծ մասը որպես լեզվի սոսկ գլուխկոտրուկներ, որոնք կարող են լուծվել քննարկելով, իսկ այնուհետև ուսումնասիրելով լեզի տրամաբանական կառուցվածքը։ Տարիներ հետո նա փոփոխեց իր առաջին աշխատությունում տեղ գտած մի շարք պնդումներ, որոնք փոփոխված տեսքով ի հայտ եկան իր երկրորդ՝ «Փիլիսոփայական ուսումնասիրություններ» (Philosophical Investiagtions) գրքում ([[1953]] թվական)։ Այդ գիրքը մեծ ազդեցություն ունեցավ հասարակ լեզվի փիլիսոփայության զարգացման գործում, որն ուներ մի շարք ջատագովներ, ինչպիսիք են՝ [[Գիլբերտ Ռայլ|Զիլբերտ Ռայլը]], Զ.Լ. Օսթինը և ուրիշները։ Միևնույն ժամանակ [[ԱՄՆ]]-ում գերիշխող դիրք ուներ Ու.Վ.Օ. Քուայնի փիլիսոփայությունն այնպիսի գրականությամբ, ինչպիսիք են «Էմպիրիսիզմի դոգմաները» և այլն։ Այդ աշխատությունում Քուայնը քննադատում է վերլուծական և խառը փիլիսոփայության պնդումների միջև տարբերությունը՝ ասելով, որ վերլուխական փիլիսոփայության հասկացությունըն անհասանելի է։ Նա կողմ էր հոլիզմին, մի թեզին, ըստ որի լեզուն, ներառյալ գիտական լեզուն, փոխկապակցված նախադասությունների մի ամբողջություն է, որոնցից և ոչ մեկը չի կարող գոյություն ունենալ առանձին, որը նույն է, թե լեզվի յուրաքանչյուր նախադասություն կախված է մյուս նախադասություններից իր իմաստը ճիշտ արտահայտելու համար։ Քուայնի մոտեցման արդյունքն այն է, որ լեզուն՝ որպես մեկ ամբողջություն, շատ փոքր կապ ունի պատկերացման հետ։ Որոշ նախադասություններ, որոնք միայն վերաբերում են տպավորություններին, կարող են լրացվել զգայական տպավորություններով, բայց քանի որ լեզուն ամբողջությամբ աստիճանավորված է, լեզուն ամբողջությամբ համալրվելու համար հարկավոր է սրանից ավելին։ Այնուամենայնիվ, լեզվաբանական շատ կառուցվածքներ սկզբունքորեն կարող են փոխվել, նույնիսկ տրամաբանությունը, աշխարհն ավելի լավ ձևավորելու համար։ Քուայնի նշանավոր աշակերտներից էին [[Դոնալդ Դեվիդսոն]]ը և [[Դանիել Դենեթթ]]ը։ Վերջինս կազմել էր մի ծրագիր բնական լեզվին սեմանտիկա (բառագիտություն) տալու համար և այդ ձևով պատասխանելու փիլիսոփայական առեղծվածին՝ որն է իմաստը։ Ծրագրի կարևոր մաս էր կազմում [[Ալֆրեդ Տարսկի]]ի բառագիտության մասին ուսմունքը։ Դամմեթթն իր շրջապատում միակն էր, ով գտնում էր, որ ճշմարտացիության պայմանները պետք է տրվեն իմաստաբանության ուսմունքում։ Այս հարցի շուրջ որոշ առաջարկներ ոչ ճիշտ են, ոչ սխալ, և այսպիսի ուսմունքը ամրապնդում է երեք սկզբունքների օրենքի ժխտումը։ Սա, ըստ Դամմեթթի, ամրապնդում է հակառեալիզմը, ինչպես հենց ինքը Ռասսելն էր ցույց տվել իր Inquiry into Meaning and Truth գրքում։

[[1970]]-ականներին վերլուծական փիլիսոփաների ավելի երիտասարդ սերունդների կողմից նկատվում էր մի նոր հետաքրքրություն շատ փիլիսոփայական խնդիրների շուրջ։ [[Դևիդ Լյուիս]]ը, [[Սոուլ Կրիպկե]]ն, [[Դերեք Պարֆիտ]]ը և այլք ուշադրություն հրավիրեցին փիլիսոփայական և մետաֆիզիկական խնդիրների շուրջ, որոնք արդեն ուսումնասիրվել էին իրենց կողմից տրամաբանության օգտագործման և լեզվի փիլիսոփայության միջոցով։ Այս խնդիրներից առավել ակնառուներից են ազատ կամքին, էսենցիալիզմին, անձնական ճանաչողությանը, ժամանակի զգացողությանը, մտքի բնությանը, օրենքներին, ազատ ժամանակին, նյութական իրերի սեփականության, ձևին վերաբերող հարցերը։ Այն համալսարաններում, որտեղ վերլուծական փիլիսոփայությունը տարածված է, այս խնդիրներն այժմ էլ բուռն քննարկվում են։ Վերլուծական փիլիսոփաները [[Թիմոթի Ուիլիամսոն]]ի, [[Օքսֆորդի համալսարան]]ում տրամաբանության պորֆեսոր Ուայքհամի հետ նաև հետաքրքրված են ինքնին՝ վերլուծական փիլիսոփայության մեթոդոլոգիայով՝ հրատարակելով «Փիլիսոփայության փիլիսոփայությունը» գիրքը։ Մշտական վերլուծական փիլիսոփայության մեջ որոշ ազդեցիկ դեմքեր են [[Թիմոթի Ուիլիամսոն]]ը, [[Դևիդ Լյուիս]]ը, [[Զոն Սեարլ]]ը, [[Թոմաս Նիգել]]ը, [[Հիլարի Փութնամ]]ը, [[Մայքլ Դամմեթ]]ը, [[Պիտր վան Ինվագեն]]ը և [[Սոուլ Կրիպկե]]ն։ Վերլուծական փիլիսոայությունը երբեմն մեղադրվում է քաղաքական դեբատների կամ [[էսթետիկա]]յի փիլիսոփայական հարցերի հետ չհամագործակցելու մեջ։ Այնուամենայնիվ, Զոն Ռոուլսի Արդարության տեսությունը և [[Ռոբերտ Նոզիք]]ի «Անարխիա» և State and Utopia աշխատությունների միջոցով վերլուծական փիլիսոփայությունը հարգանք վաստակեց։ Վերլուծական փիլիսոփաները նաև ցույց են տվել խորը գիտելիքներ իրենց՝ էսթետիկայում կատարած բարեփոխումներում՝ շնորհիվ [[Ռոջեր Սկրուտոն]]ի, [[Նելսոն Գուդման]]ի, [[Արթուր Դանտո]]յի և այլոց՝ փիլիսոփայության կատարելագործմանը։

=== Վերլուծական փիլիսոփայության քննադատություն ===
Վերլուծական փլիսոփայությունը քննադատում են երեք գործոնով՝ առարկայի ու մեթոդաբանության շատ դատման համար և նրան բնորոշ [[ռեդուկցիոնիզմ]]ի համար։ Առաջին դեպքում քննադատվում է [[սցիենտիզմ]]ը, որը գիտական մտածողության իդեալական ներկայացումն է և փորձերը՝ նրան հետևելու։ Երկրորդ դեպքում՝ վերլուծական փիլիսոփայության ներկայի վրա հիմնվելով քննադատները ուշադրություն են դարձնում նրա վրա, որ մեթոդների սահմանափակման հետ կապված վերլուծական փիլիսոփայությունը փաստացի կիրառումն է սահմանափակում [[Իմացաբանություն|էպիսթեմոլոգիայի]], գիտության փիլիսոփայության, գիտակցության փիլիսոփայության, լեզվի փիլիսոփայության և [[էթիկա]]յի որոշ մասերի հարցերով։ Մեթաֆիզիկական հարցերը՝ կյանքի իմաստի հետ կապված հարցերը, դուրս են մնում վերլուծումից՝ ներկա վերլուծական փիլիսոփայությունում{{sfn|Critchley|2001|pp=4—8}}{{sfn|Алексеев, Панин|2005|loc=Глава XII}}։ Երրորդ դեպքում վերլուծումը նշում է, որ վերլուծական փիլիսոփայության մեջ, ինչպես նաև [[ճշգրիտ գիտություններ]]ում, բոլոր մեփոդները գալիս են ռեդուկցիոնիզմի, հարցերի բաժանմանը ավելի հաճախ տրվողների։ Այդպիսով՝ տեղ չի մնում խոլերիզմի՝ միասնության փիլիսոփայության համար{{sfn|Føllesdal|1999}}։

=== Գիտության փիլիսոփայությունը վերլուծական ուղղության մեջ ===
Գիտության փիլիսոփայությունը վերլուծական փիլիսոփայության ամենամեծ ոլորտներից է և վերլուծական ու [[կոնտինենտալ փիլիսոփայություն]]ների միջև տարբերությունը ցույց տվող լավ օրինակ։ Գիտության վերլուծական փիլիսոփայությունը հիմնականում փորձում է պատասխանել հետևյալ հարցերին՝ «Ինչո՞ւ է աշխատում գիտական մեթոդը», «Ինչպե՞ս է այն աշխատում»։ Նույն ժամանակ, գիտության կոնտինենտալ փիլիսոփայությունը բացատրում է, որ գիտական մեթոդը իրականում չի աշխատում։ Վերլուծական փիլիսոփայության ամենահայտնի փիլիսոփաներն են [[Թոմաս Կուն]]ը, ով նոր տերմիններ է սահմանել՝ «[[գիտական հեղափոխություն]]», [[Պարադիգմ|«պարադիգմա»]], «[[պարադիգմի փոփոխություն]]», [[Կարլ Փոփեր|Կառլ Փոփերը]], ով լավ սահմանել է գիտական տեսությունների հերքելիության չափանիշը, և [[Ուիլարդ Քուայն]]ը, ով հայտնի է [[մաթեմատիկական տրամաբանություն|մաթեմատիկական տրամաբանության]] մեջ իր ներդմամբ և [[էմպիրիզմ]]ի ավելի խիստ սահմանմամբ։ [[Կարլ Փոփեր|Կառլ Փոփերը]] օգտագործել է իր հերքելիության չափանիշը հասարակական համակարգերի հանդեպ, օրինակ՝ իր հայտնի «[[Բաց հասարակությունը և իր թշնամիները]]»։ Գիտության փիլիսոփայության մեջ շատ հարցեր բաց են մնում և ներկայումս լայնորեն քննարկվում են հատուկ գրականության մեջ։

=== Պրագմատիզմ ===
Պրագմատիզմը [[ամերիկյան փիլիսոփայություն|ամերիկյան փիլիսոփայության]] ավանդույթն է, որը կապված է [[Չարլզ Սանդերս Պերս]]ի, [[Ուիլյամ Ջեյմս]]ի և [[Ջոն Դյուի]]ի աշխատանքների հետ։ Պրագմատիզմի փիլիսոփայությունը հերքում է [[մետաֆիզիկա]]յի իմաստավորությունը և վերասահմանում է առարկայի մի մասի ճշմարտությունը որպես ժամանակավոր համաձայնություն այն մարդկանց միջև, ովքեր ուսումնասիրում են այն։ Պրագմատիզմի փիլիսոփայությունը չի որոնում ճշմարտությունը, այլ քննադատորեն վերլուծում է տարբեր գաղափարներ, դիտարկելով իրենց օգտակարությունն ու կիրառելիությունը։ Այդ ձևով փիլիսոփայական գաղափարները՝ պրագմատիզմի տեսանկյունից հաճախ դիտարկվում են որպես որոշ գործիքներ, որոնք նախատեսված են մարդու գործունեության համար։ Այդպիսի մոտեցումը կոչվում է «[[ինստրումենտալիզմ]]»։ Համապատասխանաբար՝ պրագմատիստները հաճախ զբաղվում են շատ կիրառական հարցերով։ Օրինակ՝ Ջոն Դյուին հայտնի է իր ներդրման համար՝ կրթության փիլիսոփայության մեջ{{sfn|Moore, Bruder|2005|pp=211—214}}։

=== Տրամաբանության կատարելագործում ===
Մինչև XIX դարի վերջը [[տրամաբանություն]]ը նույնն էր, ինչ [[Արիստոտել]]ի ժամանակներում։ Կար նույնիսկ կարծիք, որ տրամաբանությունը կատարեգործել հնարավոր չէ։ Օրինակ՝ [[Կանտ]]ը ասում էր, որ Արիստոտելի տրամաբանությունը իդեալական է։ Չնայած դրան, XIX դարի կեսին հայտնվեցին [[Ջորջ Բուլ]]ի և [[Օգաստես դե Մորգան]]ի հետազոտությունները, որոնք հեռանկար էին բացում՝ տրամաբանության զարգացման համար։ XIX և XX դարերի սահմանագծում իրարից անկախ՝ գերմանացի [[մաթեմատիկոս]] [[Գոտլոբ Ֆրեգե]]ն և անգլիացի վերլուծական [[փիլիսոփա]]ներ [[Բերտրան Ռասել]]ը և [[Ալֆրեդ Նորթ Ուայտհեդ]]ը հրապարակեցին հետազոտություններ, որոնք հիմնաքար դարձան ավելի կատարելագործված տրամաբանական համակարգերի համար՝ պրեդիկատների և մոդալ տրամաբանությունների։ Այս արդյունքները թույլ տվեցին զգալիորեն կատարելագործել մաթեմատիկայի աքսիոմացումը, ինչպես նաև դարձան [[Կուրտ Գյոդել]]ի հետազոտությունների համար սկզբնական կետ, որոնք բերեցին իր [[անամբողջության թեորեմ]]ի ապացուցմանը, շատերի կարծիքով՝ ամենակարևոր արդյունքի՝ տրամաբանության ոլորտում, [[Արիստոտել]]ից հետո։ Գեդելի անամբողջության թեորեմը մեծ սահմանափակումներ է դնում և՛ գիտական, և՛ փիլիսոփայական էպիսթեմոլոգիական համակարգի վրա։ Տրամաբանության կատարելագործման մեջ հաջողությունները վերլուծական փիլիսոփայությանը վերլուծման նոր գործիքներ ընձեռնեցին{{sfn|Stroll|1999}}։

=== Պոզիտիվիզմ ===
Պոզիտիվիզմի միտքը, ենթադրությունները, որ բոլոր հասարակական գիտությունները՝ փիլիսոփայությունը ներառյալ, կփոխարինվեն [[ճշգրիտ գիտություններ]]ով, հնչեցվել է դեռ XIX դարի սկզբում՝ [[Օգյուստ Կոնտ]]ի կողմից{{sfn|Comte|1957|pp=1—36}}։ Վերլուծական փիլիսոփայությանը տրամաբանական-մաթեմատիկական մոտեցումը հասավ իր գագաթնակետին [[Վիեննայի խմբակ|Վիեննական ակումբի]] հանդիպումների ժամանակ։ Այնտեղ ներառված էին բոլոր հայտնի մաթեմատիկոսներն ու փիլիսոփաները, ինչպես [[Կարլ Փոփեր]]ն ու նրա աշակերտ [[Բերտրան Ռասել]]ը և [[Լյուդվիգ Վիտգենշթայն]]ը։ Ակումբը՝ իր գործունեության շնորհիվ, ձևավորեց [[Տրամաբանական պոզիտիվիզմ|«նեոպոզիտիվիզմի»]] կամ «տրամաբանական պոզիտիվիզմի» փիլիսոփայությունը, պնդելով, որ փիլիսոփայության մեջ ցանկացած պնդում պետք է բավարարի ստուգման չափանիշին։ Այդպիսի մոտեցումը կոչվում է [[Վերիֆիկացման սկզբունք|«վերիֆիկացիոնիզմ»]]։ Չնայած դրան, փիլիսոփայության մեջ՝ վերիֆիկացիոնիզմը կիրառելու երկար ու անպտուղ փորձերից հետո, տրամաբանական պոզիտիվիզմի կողմնակիցների քանակը նվազեց։ Նեոպոզիտիվիզմի արդյունավետության մասին իր աշխատանքներում մտածմունքներն է գրել [[Ուիլլարդ Կուայն]]ը։ Իր նախկին դիրքից հրաժարվեց նաև Վինգենշթայնը{{sfn|Moore, Bruder|2005|pp=217—219}}։

=== Լեզվի և գիտակցության փիլիսոփայություն ===
Վերլուծական փիլիսոփայության սկզբնական կազմավորման շրջանակներում բազմաթիվ փիլիսոփաներ՝ XX դարի առաջին կեսում մեծ ուշադրություն դարձրեցին փիլիսոփայության լեզվին։ Ե՛վ [[Գոտլոբ Ֆրեգե]]ն, և՛ [[Բերտրան Ռասել]]ը [[մաթեմատիկական տրամաբանություն|մաթեմատիկական տրամաբանության]] զարգացման ընթացքում զբաղվել են լեզվային արտահայտությունների ու իմաստի միջև կապի հարցերով։ Եղել են որոշ փարձեր՝ լեզվի բաժանման ամենապարզ իմաստի մասնիկների և նրանց՝ զարգացված տրամաբանական մեքենային կապելու։ Լեզվի փիլիսոփայության զարգացման մեջ մեծ ներդրում են ունեցել [[Ջոն Սերլ]]ը, [[Ալֆրեդ Տարսկի]]ն և [[Դոնալդ Դևիդսոն]]ը։ Չնայած դրան, [[լեզվաբանություն]]ը ճշգրիտ առարկա դարձնել չհաջողվեց։ Դրա փոխարեն որոշ սկեպտիցիզմ առաջացավ լեզվի հանդեպ ռեդուկցիայի գործածաման իմաստի շուրջ{{sfn|Stroll|1999}}{{sfn|Moore, Gruber|2005|pp=219—231}}։

Չնայած լեզվի փիլիսոփայության ոլորտում հետազոտությունները դեռ շարունակվում են, XX դարի երկրորդ կեսից վերլուծական փիլիսոփայության մեջ ավելի են կարևորում գիտակցության փիլիսոփայությունը։ Գիտակցության փիլիսոփայությունը գլխավորապես փորձում է հասկանալ հենց գիտակցության ընդհանուր բնույթը։ Շատ ոչ փիլիսոփաներ, ներառած [[Կենսաբանություն|կենսաբաններին]], [[հոգեբան]]ներին, [[Արհեստական բանականության փիլիսոփայություն|արհեստական ուղեղի]] ոլորտում զբաղված մասոնագետներին, աշխատում են այդ ուղղությամբ, ամեն մեկը՝ իր տեսանկյունից։ Փիլիսոփայական տեսանկյունից՝ գիտակցության վերաբերյալ ամենակարևոր հարցը կապված է [[Դեկարտ]]ի ստեղծած [[դուալիզմ]]ի սկզբունքի արդարացման հետ։ [[Երկիր|Երկրի]] վրա մարդկանց մեծամասնությունը հավատում են այդ սկզբունքին, մարմնի նյութական գոյատևմանը և նույն ժամանակ մարդու գիտակցության, կամ նրա մասի, օրինակ՝ հոգու, ոչ նյութականությանը։ Նույն ժամանակ շատ հետազոտողներ հակված են [[ինքնության տեսություն|ինքնության տեսությանը]], մտածելով, որ ամեն մի հոգեբանական վիճակին համապատասխանում է մարդու ուղեղի ինչ-որ ֆիզիկական վիճակ։ Գիտակցության փիլիսոփայության մեջ իրենց ներդրման համար հայտնի են [[Հիլարի Պանթեմ]]ը, [[Ռոջեր Պենրոուզ]]ը, [[Դենիել Դենեթ]]ը և այլք{{sfn|Stroll|1999}}{{sfn|Moore, Gruber|2005|pp=231—238}}։

=== Կոսմիզմ և տրանսհումանիզմ ===
[[Կոսմիզմ]]ը, որը առաջացել է 19-րդ և 20-րդ դարերում, քննարկում է մարդկության հետագա զարգացումը՝ կենսաբանական սահմանափակումներից, այսինքն՝ անմահության, մտքի ազատության, ինչպես նաև մարդու՝ [[Երկիր|Երկրի]] վրա բնակվելու սահմանափակման ու [[տիեզերք]]ում բնակվելու շրջանակներում։ Փիլիսոփայական տեսանկյունից երկուսն էլ կապվում են [[Էվոլյուցիա|էվոլուցիայի]] տեսության ընդհանրացման հետ։ Առաջին դեպքում մարդը «մետաէվոլուցիայի» է ենթարկվում՝ ինքնուրույն զարգացնում է իրեն, դառնալով ավելի կատարյալ կենսաբանական կամ կենսատեխնիկական տեսակ։ Երկրորդ դեպքում էվոլուցիայի գործունեության ծածկույթը համալրվում է նոր, երկրային էվոլուցիայի հետ կապ չունեցող տարածքով՝ տիեզերքով։ Երկու դեպքում էլ ենթադրվում է էվոլուցիայի անցումը նոր, մարդու կողմից կառավարվող փուլ։ Կոսմիզմի դրույթները առաջին անգամ ձևակերպել է ամերիկացի [[փիլիսոփա]] [[Ջոն Ֆիքս]]ը։ Կոսմիզմը սկզբում ավելի մեծ տարածում գտավ [[Ռուսաստան]]ում։ Այն, առաջին հերթին, կապված է [[Կոնստանտին Ցիոլկովսկի|Կոնստանտին Ցիոլկովսկու]], [[Նիկոլայ Ֆյոդորով]]ի, [[Ալեքսանդր Չիժեվսկի|Ալեքսանդր Չիժեվսկու]], [[Վլադիմիր Վերնադսկի|Վլադիմիր Վերնադսկու]] և այլ անունների հետ{{sfn|Гиренок|2010}}{{sfn|Василенко|2004}}{{sfn|Хабибуллина|2008}}։

20-րդ դարի երկրորդ կեսից կոսմիզմը սկսեց աշխարհում անվանվել տրանսհումանիզմ։ Տրանսհումանիզմը ունի նույն խնդիրները, ինչ կոսմիզմը, սակայն ավելի շատ է շեշտվում մարդու վերափոխումը։ [[Կենսաբանություն|Կենսաբանական գիտությունների]] ու [[Արհեստական բանականություն|արհեստական բանականության]] զարգացման հետ կապված նոր տեխնոլոգիաների շրջանակներում տրանսհումանիզմի ժամանակակից քննարկումը դառնում է ավելի արդիական{{sfn|Bostrom|2005}}{{sfn|Andrews|2009|p=114}}։ Կոսմիզմն ու տրանսհումանիզմը գիտա-տեխնոլոգիական զարգացման և [[սցիենտիզմ]]ի օգուտն են շեշտում, սպասում են գիտության հաղթանակին՝ մարդու ամենակարևոր խոչընդոտի դեմ՝ իր մահացության{{sfn|Bostrom|2005}}{{sfn|Хабибуллина|2008}}։ Կոսմիզմի ու տրանսհումանիզմի փիլիսոփայությունը շարունակում է ձևավորվել. այժմ կոսմիզմի մտքին այլ կերպ են նայում [[Եվրոպա]]յում{{sfn|Shlapentokh|2001}}։ Տրանսհումանիզմը քննադատվում է անկանխատեսելի հասարակական հետևանքներ ունենալու համար, նրա վերջնական արտադրանքը կապվում է [[Ֆրիդրիխ Նիցշե]]ի գերմարդու մտքի հետ{{sfn|Sorgner|2009}}։ Միջին կարծիքն ասում է, որ տրանսհումանիզմը «շատ վտանգավոր ընթացք» է, սակայն «տրված տարբերակներից ամենալավը» և, հնարավոր է, անխուսափելին{{sfn|Verdoux|2009}}։

== Փիլիսոփայություն և հասարակություն ==
Ամենօրյա կյանքում [[փիլիսոփա]]ների և փիլիսոփայության հանդեպ հարաբերությունը ոչ միշտ է դրական, իսկ փիլիսոփայություն առարկայի մասին պատկերացումը շատ սխալներ ունի{{sfn|Moore, Bruder|2005|pp=5—7}}։ Օրինակ, հայերենում «փիլիսոփայել» բառը ունի բացասական երանգ՝ իմաստակել։ Չնայած դրան, փիլիսոփայության ներդրումը հասարակության մեջ դժվար է գերագնահատել{{sfn|Moore, Bruder|2005|p=1}}։

Մի կողմից, փիլիսոփայության ուսումնասիրումը մարդու վրա լավ ազդեցություն է թողնում, օգնում է ճիշտ կողմնորոշվել բարիության և ճշմարտության հարցերում։ Փիլիսոփայության իմացությունը փրկում է մարդուն առօրյա մտածողության նեղ սահմաններից, օգնելով ուրիշ մարդկանց հետ լեզու գտնել{{sfn|Алексеев, Панин|2005|loc=Глава I, §1}}։ Փիլիսոփայության ուսումնասիրումը՝ ըստ որոշ ցուցանիշների զարգացնում է մտածողությունը ավելի լավ, քան այլ առարկաները։ Օրինակ, բրիտանական «[[The Economist]]» ամսագրի հետազոտության արդյունքը ցույց տվեց, որ բակալավր ուսանողները, ովքեր ավարտում էին հենց փիլիսոփայական ֆակուլտետ, միջին բալերով առաջինն են մասնագիտական բժշկական, գործարարության և իրավական դպրոցներ ընդունելության թեստերի ժամանակ{{sfn|Moore, Bruder|2005|pp=12—13}}։

Մյուս կողմից, փիլիսոփայությունը ավելի մեծ ազդեծություն է թողնում մարդկային հասարակության վրա։ Օրինակ, [[Կոնֆուցիոս]]ի և [[Լաո Ցզի]]ի փիլիսոփայական գաղափարները կանխորոշեցին [[Չինաստան]]ի հետագա զարգացումը մի քանի հազարամյակ առաջ։ [[Պատերազմ]]ներն ու [[հեղափոխություն]]ները սկսվում են ոչ թե [[զենք]]ից, այլ փիլիսոփայությունից{{sfn|Moore, Bruder|2005|p=1}}։ Օրինակ, [[մարքսիզմ]]ի փիլիսոփայության տարածումը ի վերջո բերեց [[Ռուսաստան]]ում հեղափոխության [[1917]] թ.-ին, կամ [[ֆրանսիա]]կան լուսավորության գաղափարը բերեց ֆրանսիական մեծ հեղափոխության և այդ նույն փիլիսոփայության հիմքի վրա ստեղծվեց [[ԱՄՆ]]-ն։ Մեր օրերում տեղի ունեցող բազմաթիվ [[գունավոր հեղափոխություն]]ները, որոնք՝ ըստ որոշ [[դավադրության տեսություններ]]ի ֆինանսավորվում են [[Ջորջ Սորոս]]ի կողմից, [[Կարլ Փոփեր]]ի՝ Սորոսի ուսուցչի, փիլիսոփայության ուղիղ շարունակությունն են։ [[Ֆրիդրիխ Նիցշե|Նիցշեն]] նկարագրում է փիլիսոփային որպես «տարօրինակ պայթուցիկ նյութ, որի առջև ամեն բան վտանգի տակ է», իսկ ամերիկյան փիլիսոփա [[Ռալֆ Ուալդո Էմերսոն|Ռալֆ Էմերսոնը]] նկատել է՝ «Վախեցեք, երբ Աստված դուրս է թողնում անհանգիստ մտածողին մոլորակի վրա։ Այդ դեպքում ամենինչ վտանգվում է»։

== Փիլիսոփայությունը որպես աշխարհայացք ==
Աշխարհայացքը՝ մարդկանց գիտելիքների, համոզմունքների, մտածմունքների, հավատալիքների գաղափարների ամբողջականացված, արժեքավորված հայացքների համակարգ է։ Փիլիսոփայությունը լինելով մարդու, հասարակության և բնության վերաբերյալ առավել ընդհանրացված հայացքների համակարգ դրսևորվում է որպես աշխարհայացք։ Իհարկե «աշխարհայացք» հասկացությունը ավելի լայն է «Փիլիսոփայություն» հասկացությունից։ Հետևաբար փիլիսոփայությունը ընդգրկվում է աշխարհայացքում։ Աշխարհայացքը և փիլիսոփայությունը իրականության արտացոլման տարբեր խորությունների արդյունք են։ Աշխարհայացքը սկսվում է աշխարհազգացողություններից։ Այս մակարդակում իմաստավորվում է կեցության արտաքին արտահայտությունները, երևույթների աշխարհը։ Այդ գործընթացի աստիճանական խորացումը դրսևորվում է աշխարհըմբռնումով։ Այդպիսի ճանաչողությունը հիմնվում է զգայական փորձի վրա։ Այստեղ հստակեցվում է երևույթների ու գործընթացների փոխկախվածությունը, իմաստավորվում է նմանության ու տարբերության բնույթը։ Աստիճանաբար ճանաչողությունը խորանում և ըմբռնվածը արտահայտվում է հասկացուղությունների միջոցով։

== Ծանոթագրություններ ==
{{Ծանցանկ|4}}

== Արտաքին հղումներ ==
*[https://zangak.am/philosophy Փիլիսոփայական գրքեր Զանգակում]
*[https://standardebooks.org/ebooks?tags%5B%5D=philosophy&query=&sort=newest&view=grid&per-page=12 Փիլիսոփայական գրքեր standardebooks.org֊ում]
{{Արտաքին հղումներ}}
{{Փիլիսոփայություն}}
{{Հումանիտար գիտություններ}}
{{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}}

[[Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն]]
[[Կատեգորիա:Հիմնական թեմատիկ հոդվածներ]]