Դիտել Քվանտային համակարգիչ էջի վիքիկոդը

[[Պատկեր:Grovers algorithm.svg|400px|մինի|Քվանտային սխեմա, որը ներկայացնում է քվանտային համակարգչի ալգորիթմը]]
'''Քվանտային համակարգիչ''', [[համակարգիչ|հաշվողական սարք]], որն օգտագործում է [[քվանտային մեխանիկա]]յի վիճակները ([[քվանտային վերադրում]], [[քվանտային խճճվածություն]]) տվյալների փոխանցման և մշակման համար։ Քվանտային համակարգիչը (ի տարբերություն դասականի) գործում է ոչ թե բիթերով (որոնք հնարավորություն ունեն ընդունել 0 կամ 1 արժեք), այլ [[քուբիթ]]երով, որոնք միաժամանակ ընդունում են և 0 և 1 արժեքներ։ Արդյունքում հնարավոր է դառնում մշակել բոլոր հնարավոր վիճակները միաժամանակ, ինչի շնորհիվ քվանտային համակարգիչը դասական համակարգիչների հետ համեմատած ահռելի առավելություն է ստանում որոշ [[ալգորիթմ]]ների շարքում<ref name="POP201805">{{Ռուսերեն հոդված |автор=Александр Ершов |заглавие=Квантовое превосходство |год=2018 |издание=[[Популярная механика]] |номер=5 |страницы=54-59}}</ref>։

Լիարժեք ունիվերսալ քվանտային համակարգիչը համարվում է դեռևս [[հիպոթեզ|հիպոթետիկ]] սարք, որի կառուցման հնարավորությունը մեծ մասամբ կապված է քվանտային տեսության լուրջ զարգացման հետ՝ մի շարք մասնիկների և դժվար գիտական փորձերի շրջանում. տվյալ բնագավառում կատարվելիք մշակումները կապված են [[ֆիզիկա|ժամանակակից ֆիզիկայի]] նորագույն հայտնագործությունների և ձեռքբերումների հետ։ 2010-ական թվականների կեսերին գործնականորեն իրականացվում էին միայն եզակի փորձարարական համակարգեր, որոնք օգտագործում էին ալգորիթմների սահմանումը ոչ մեծ դժվարությամբ։

Տվյալ համակարգիչների համար գործնականապես առաջին բարձրորակ ծրագրավորման լեզուն է հանդիսանում [[Quipper]] լեզուն, որը ստեղծվել է [[Haskell]] ծրագրավորման լեզվի հիման վրա<ref>{{Cite web |author=Sophie Hebden |date=2014 թ․ հուլիսի 5 |title=New language helps quantum coders build killer apps |url=https://www.newscientist.com/article/dn23820-new-language-helps-quantum-coders-build-killer-apps.html#.U8uTjKbNGs4 |accessdate=2014 թ․ հուլիսի 20 |work=[[New Scientist]]}}</ref>։

== Ներածում ==
Քվանտային համակարգիչներ ստեղծելու միտքը տրվել է [[1980]] թվականին [[Յուրի Մանին]]ի կողմից<ref name="манин1980вычислимое">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Ю. И. Манин |заглавие=Вычислимое и невычислимое |год=1980 |место={{М.}} |издательство=Сов. радио |страницы=15 |accessdate=4 March, 2013}}</ref>։

Քվանտային համակարգիչի առաջին մոդելը ներկայացվել է [[Ռիչարդ Ֆեյման]]ի կողմից 1981 թվականին<ref name="Feynman">''Feynman, R.P.'' Simulating physics with computers // International Journal of Theoretical Physics. — 1982. — V. 21. — Number 6. — P. 467—488. {{DOI|10.1007/BF02650179}} Статья представляет собой текст доклада на конференции в MIT 1981 года.</ref>։ Շուտով Փոլ Բենիոֆը տեսականորեն նկարագրում է այսպիսի համակարգիչ ստեղծելու հիմքերը<ref>{{Cite journal |author=P. Benioff |year=1982 |title=Quantum mechanical hamiltonian models of turing machines |journal=Journal of Statistical Physics |volume=29 |issue=3 |pages=515–546 |bibcode=1982JSP....29..515B |doi=10.1007/BF01342185}}</ref>։

Ինչպես նաև քվանտային համակարգչի ըմբռնումը 1983 թվականին առաջարկում է [[Սթիվեն Վիզներ]]ը իր հոդվածում, որը նա փորձել էր հրապարակել շուրջ տաս տարի մինչև այս<ref>
{{Cite journal |author=S. Weisner |year=1983 |title=Conjugate coding |journal=[[Association for Computing Machinery]], Special Interest Group in Algorithms and Computation Theory |volume=15 |pages=78–88 |authorlink=Stephen Wiesner}}</ref><ref name="Zeilinger">A. Zelinger, ''Dance of the Photons: From Einstein to Quantum Teleportation'', Farrar, Straus & Giroux, New York, 2010, pp. 189, 192, ISBN 0-374-23966-5</ref>։

Քվանտային համակարգչի անհրաժեշտությունը առաջանում է, երբ փորձում ենք ֆիզիկայի մեթոդներով հետազոտել բարդ բազմամասնիկային համակարգերը, ինչպիսին են, օրինակ օրգանական, կենսաբանական համակարգերը։ Նման համակարգերի քվանտային վիճակների տարածությունները աճում են <math>n</math> իրական մասնիկներից բաղկացած թվի աստիճանացույց պես, որի պահվածքը դասական համակարգիչների դեպքում անհնար է մոդելավորել արդեն <math>n = 10</math> դեպքում։ Այդ իսկ պատճառով Վիզները և Ֆեյնմանը առաջարկում են ստեղծել քվանտային համակարգիչ։

Քվանտային համակարգիչն օգտագործվում է ոչ պոլինոմիալ դասի խնդիրների լուծման մի շարք ալգորիթմների համար, իսկ բնության քվանտային պրոցեսները, այսպես կոչված [[քվանտային ալգորիթմներ]]ում, օգտագործվում են [[քվանտային մեխանիկա|քվանտոմեխանիկական]] էֆեկտներ, այդ թվում՝ [[քվանտային վերադրում]]ը և [[քվանտային խճճվածություն]]ը։

Եթե դասական պրոցեսորը յուրաքանչյուր պահի կարող է գտնվել <math>|0\rangle, |1\rangle,\ldots, |N-1\rangle</math> վիճակներից որևէ մեկում, ապա քվանտային պրոցեսորը յուրաքանչյուր պահի կարող է գտնվել միաժամանակ բոլոր այս բազիսային վիճակներում, ընդ որում <math>|j\rangle</math> վիճակում քվանտային պրոցեսորը ունի հնարավորություն հանդես գալու իր <math>\lambda_j</math> կոմպլեքսային ամպլիտուդով։ Նման քվանտային վիճակը կոչվում է տվյալների դասական վիճակների «[[քվանտային վերադրում]]» և ներկայացվում է որպես.
: <math>|\Psi\rangle=\sum\limits_{j=0}^{N-1}\lambda_j|j\rangle .</math>

Բազիսային վիճակները կարող են ունենալ ավելի բարդ տեսք։ Նման պարագայում քվանտային վերադրումը կարելի է նկարազարդել, օրինակ այսպես. «Պատկերացրեք ատոմ, որը կարող էր ենթարկվել ռադիոակտիվ տրոհման ժամանակի որոշակի պահի։ Կամ էլ չենթարկվել։ Մենք կարող ենք մտածցել, որ ատոմն ունի ընդամները երկու հնարավոր տարբերակ. «տրոհում» և «չտրոհում», սակայն քվանտային մեխանիկայում ատոմը կարող է ունենալ այսպես կոչված խառը վիճակ՝ «տրոհաչտրոհման», ավելի կոնկրետ՝ ո՛չ մեկը, ո՛չ էլ մյուսը, այլ ինչ-որ բան որը միավորում է երկու վիճակները։ Նման վիճակն էլ հենց կոչվում է «վերադրում»»<ref>Leah Henderson and Vlatko Vedral, [http://www.qi.damtp.cam.ac.uk/node/43 Quantum entanglement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615135340/http://www.qi.damtp.cam.ac.uk/node/43 |date=2018-06-15 }} // Centre for Quantum Information and Foundations, Cambridge.</ref>։

Քվանտային <math>|\Psi\rangle</math> վիճակը կարող է փոխվել ժամանակի ընթացքում երկու տարբեր սկզբունքային ճանապարհներով.
# Միավորված քվանտային գործողություն (քվանտային կափույր, {{lang-en|quantum gate}}), հետագայում ուղղակի գործողություն։
# [[Չափում (քվանտային մեխանիկա)|Չափում]] (կառավարում)։

Եթե դասական <math> |j\rangle</math> վիճակում կա [[քվանտային կետ]]երի [[էլեկտրոն]]ների խմբի տարածական դիրք, որը կառավարվում է <math>V</math> արտաքին դաշտում, ապա ունիտար գործողությունը հանդիսանում է [[Շրյոդինգերի հավասարում|Շրյոդինգերի հավասարման]] լուծումը։

Չափումը պատահական մեծություն է, որը ընդունում է <math>|j\rangle,\ j=0,1,\ldots, N-1</math> արժեքներ համապատասխանաբար <math>|\lambda_j|^2</math> հավանականությամբ։ Սրանում է [[Բորնի կանոն|Բորնի քվանտամեխանիկական կանոնի]] էությունը։ Չափումը քվանտային վիճակի վերաբերյալ տեղեկություն ստանալու միակ հնարավորությունն է, քանի որ <math>\lambda_j</math> արժեքը մեզ համար անմիջականորեն մատչելի չէ։ Քվանտային վիճակի չափումը չի կարող բերվել շրյոդինգերյան ունիտար էվոլյուցիայի, քանի որ ի տարբերություն վերջինիս այն անշրջելի է։ Չափման արդյունքում տեղի է ունենում այսպես կոչված <math>|\Psi\rangle</math>[[ալիքային ֆունկցիայի կոլապս]], որի ֆիզիկական էությունը լիարժեքորեն պարզ չէ։ Հաշվարկի ընթացքում քվանտային վիճակի սպոնտան վնասակար չափումները հանգեցնում են դեկոհերենտության՝ ունիտար էվոլյուցիայից շեղման, ինչը քվանտային համակարգչի ստեղծման հիմնական խոչընդոտն է (տես. [[#Քվանտային համակարգիչների ֆիզիկական իրականացում|քվանտային համակարգիչների ֆիզիկական իրականացում]])։

Հաշվարկներում «քվանտային զուգահեռություն» հասկացության էությունը կարող է մեկնաբանվել հետևյալ կերպ. «Հաշվարկներում օգտագործվող տվյալները քվանտային ինֆորմացիա են, որը գործընթացի ավարտին վերածվում է դասականի՝ քվանտային ռեգիստրի վերջնական վիճակի չափման միջոցով։ Քվանտային ալգորիթմներում օգուտը ձևավորվում է այն բանի հաշվին, որ մեկ քվանտային գործողության կիրառման պարագայում մեծ թվով քվանտային վիճակների վերադրման գործակիցները, որոնք վիրտուալ առումով պարունակում են դասական ինֆորմացիա, փոխակերպվում են միաժամանակ<ref name="hol">[https://web.archive.org/web/20090215103156/http://www.sciam.ru/2008/7/inform.shtml ''Холево, А.'' Квантовая информатика: прошлое, настоящее, будущее // В мире науки. — июль 2008. — № 7]</ref>։

== Տեսություն ==
=== Քուբիթեր ===
Քվանտային հաշվումների միտքը կայանում է նրոնաում, որ քվանտային համակարգը L երկմակարդակ քվանտային տարերից (քվանտային բիթ, քուբիթ) ունի 2L գծային անկախ կարգավիճակ, այսինքն [[Քվանտային վերադրում|քվանտային վերադրման]] սկզբունքի հետևանքով այդպիսի քվանտային ռեգիստրի վիճակի տարածությունը հանդիսանում է 2L-ային [[հիլբերտյան տարածություն]]։ Քվանտային հաշվումներում կատարվող գործողությունները համապատասխանում են տվյալ տարածությունում ռեգիստրի վիճակի վեկտորի շրջմանը։ Այդպիսով L քուբիթ չափային քվանտային հաշվումային սարքը փաստացի գործում է միաժամանակ նաև, որպես 2L դասական վիճակ։

Ֆիզիկական համակարգերը, որոնք իրականացնում են քուբիթները կարող են լինել ցանկացած առարկաներ, որոնք ունեն երկու քվանտային վիճակ. պրոտոնների բևեռացման վիճակը, ատոմների կամ իոնների մեկուսացած էլեկտրոնային վիճակը, ատոմների միջուկների սպինային վիճակ և այլն։

=== Հաշվում ===
Հաշվման պարզեցված սխեման քվանտային [[համակարգիչ|համակարգչում]] ունի հետևյալ տեսքը. վերցվում է [[քուբիթ]]ների համակարգը, որի վրա գրվում է սկզբնական վիճակը։ Հետո համակարգի վիճակը կամ նրա ենթահամակարգը փոփոխվում է միավորիչ փոխակերպումների միջնորդությամբ, որոնք կատարում են դրա նման կամ այլ [[տրամաբանական գործողություն]]ներ։ Վերջում չափվում է արժեքը և դա համակարգչի աշխատանքի արդյունքն է։ Դասական համակարգչի հաղորդալարերի դերը կատարում են քուբիթները, իսկ դասական համակարգիչների տրամաբանական բլոկների դերը կատարում է ունիտար փոխարկումը։ Նման քվանտային պրոցեսսորների կոնցեպցիան և քվանտային տրամաբանական կափույրները առաջարկվել են 1989 թվականին [[Դևիդ Դոյչ]]ի կողմից։ Նաև 1995 թվականին Դևիդ Դոյչը գտնում է ունիվերսալ տրամաբանական բլոկ, որի օգնությամբ հնարավոր է դառնում կատարել ցանկացած քվանտային հաշվարկ։

Պարզվում է, որ ցանկացած հաշվման կառուցման համար բավական է երկու բազային գործողություն։ Քվանտային համակարգը տալիս է արդյունք, միայն ճշգրտության մի որոշ հավանականությամբ։ Սակայն գործողությունների փոքր ավելացման հաշվին ալգորիթմում հնարավոր է մոտեցնել ճիշտ պատասխան ստանալու հավանականությունը մեկի։

Բազային քվանտային գործողությունների օգնությամբ հնարավոր է սովորական տրամաբանական տարրերի աշխատանքը կեղծել, ինչից էլ, որ պատրաստված են սովորական համակարգիչները։ Այդ իսկ պատճառով ցանկացած խնդիր, որը լուծված է այժմ յուրաքանչյուր քվանտային համակարգիչ կլուծի համարյա նույն ժամանակահատվածում<ref>{{Cite web |url=http://yvek.ru/%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82/%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80-d-wave/ |title=Google купил квантовый компьютер D-Wave для лаборатории искусственного разума |access-date=2018-10-28 |archive-date=2017-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170322041656/http://yvek.ru/%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82/%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80-d-wave/ |url-status=dead }}</ref>։

Ժամանակակից ԷԲՄ-ների մեծամասնությունը աշխատում է նույն սխեմայով. հիշողության n բիթը պահպանում է վիճակը և ժամանակի յուրաքանչյուր տակտը փոփոխվում է պրոցեսսորի կողմից։ Քվանտային դեպքում համակարգը n քուբիթներից գտնվում է այն վիճակում, որը հանդիսանում է բոլոր բազային վիճակների վերադումը, այդ իսկ պատճառով համակարգի փոփոխումը վերաբերում է բոլոր 2n բազային վիճակներին միաժամանակ։ Տեսականորեն նոր համակարգը կարող է աշխատել դասականից բավականաչափ ավելի արագ։ Գործնականորեն [[Գրովերի ալգորիթմ|Գրովերի (քվանտային) ալգորիթմ]]ը տվյալների բազայում ցույց է տալիս հզորության քառակուսային աճը համեմատած դասական ալգորիթմների հետ։

=== Ալգորիթմներ ===
* [[Գրովերի ալգորիթմ]]ը թույլ է տալիս գտնել <math>f(x)=1,\; 0\le x < N</math> հավասարման լուծումը <math>O(\sqrt{N})</math> ժամանակում։
* [[Շորի ալգորիթմ]]ը թույլ է տալիս վերլուծել n բնական թիվը պարզ արտադիրչների ''log(n)''-ից կախված պոլինոմիալ ժամանակում։
* [[Զալկի - Վիզների ալգորիթմ]]ը թույլ է տալիս մոդելավորել <math>n</math> մասերի քվանտային համակարգի ունիտար էվոլյուցիան <math>O(n)</math> քուբիթի օգտագործման համարյա գծային ժամանակահատվածում։
* [[Դոյչի - Իոժի ալգորիթմ]]ը թույլ է տալիս մեկ հաշվարկի միջոցով պարզել հանդիսանում է արդյոք երկու փոփոխականներից բաղկացած f(n) ֆունկցիան անվերջ (''f<sub>1</sub>(n)'' = 0, ''f<sub>2</sub>(n)'' = 1 անկախ n-ից) կամ «հավասարակշրռված» (''f<sub>3</sub>(0)'' = 0, ''f<sub>3</sub>(1)'' = 1; ''f<sub>4</sub>(0)'' = 1, ''f<sub>4</sub>(1)'' = 0) 
* Սայմոնի ալգորիթմը լուծում է [[սև արկղ]]ի խնդիրը աստիճանացուցորեն ավելի արագ, քան ցանկացած դասական ալգորիթմ այդ թվում նաև հավանական ալգորիթմ։

Ապացուցվել է, որ ոչ բոլոր ալգորիթմների համար է հնարավոր քվանտային արագացում։ Բացի դրանից քվանտային արագացում ստանալու հավանականությունը կամայական դասական ալգորիթմի համար համարվում է մեծ հազվագյուտություն։

=== Քվանտային տելեպորտացիա ===
Տելեպորտացիայի ալգորիթմը իրագործում է քուբիթի մի վիճակի (կամ համակարգի) փոփոխումը մյուս վիճակին։ Պարզագույն սխեմայում օգտագործվում է երեք քուբիթ. տելեպորտացվող քուբիթը և խճճված զույգը, որի մի քուբիթը գտնվում է լրիվ ուրիշ կողմում։ Ալգորիթմի աշխատանքի արդյունքում աղբյուրի սկզբնական վիճակը խախտվում է, սա օրինակ է կլոնավորման անհնարինության ընդհանուր սկզբունքի համար, այսինքն սկզբնաղբյուրը չխախտելով քվանտային վիճակի ճիշտ կրկնօրինակ ստեղծելու հարցում։ Չի ստացվի պատճենել սկզբնական վիճակը և տելեպորտացիան այդ գործողության փոխարինողն է։

Տելեպորտացիան թույլ է տալիս հաղորդել քվանտային վիճակը դասական կապի ալիքների միջոցով։ Այսպիսով հնարավոր է դառնում, մասնավորապես ստանալ համակարգի կապային վիճակը, որը կազմված է ենթահամակարգերից, որոնք էլ ջնջված են մեծ տարածություններում։

== Հնարավոր կիրառումներ ==
=== Գաղտնագրության հավելված ===
Շնորհիվ պարզ արտադրիչների վերլուծման բարձր արագության, քվանտային համակարգիչը թույլ է տալիս վերծանել հաղորդագրությունը, որը գրված է լայն կիրառություն ունեցող RSA-ի գաղտնագրական ալգորիթմով։ Մինչև հիմա այդ ալգորիթմը համարվում է համեմատաբար վստահելի, քանի որ թվերի վերլուծումը պարզ արտադրիչների իրականացնող արդյունավետ եղանակ դեռևս դասական համակարգիչների դեպքում չկա։ Դրա համար, օրինակ վարկային քարտի համար մուտք ստանալու համար հարյուր թվանշանի երկարություն ունենցող թիվը անհրաժեշտ է վերլուծել երկու պարզ արտադրիչի (անգամ [[գերհամակարգիչ]]ների համար այս աշխատանքը ավելի երկար ժամանակ կպահանջի, քան աշխարհի տարիքն է)։ Շնորհիվ Շորի քվանտային ալգորիթմի խնդիրը դառնում է մեծ մասամբ իրականալի, իհարկե եթե քվանտային համակարգիչը ստեղծվի։

Քվանտային մեխանիկայի մտքերի կիրառման համար արդեն բացվել է նոր ժամանակաշրջան գաղտնագրության բնագավառում, քանի որ [[քվանտային գաղտնագրություն|քվանտային գաղտնագրության]] մեթոդները նոր հնարավորություններն են տալիս հաղորդագրությունների փոխանցման ոլորտում<ref>[http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/QUBIT/QUBIT.HTM ''Валиев, К. А.'' Квантовая информатика: компьютеры, связь и криптография] // Вестник российской академии наук. — 2000. — Том 70. — № 8. — С. 688—695</ref>։ Այս սեռի համակարգերի նախատիպերը գտնվում են մշակման փուլում<ref name=autogenerated1>[http://www.lenta.ru/news/2007/09/14/shor Созданы прототипы квантовых компьютеров] // lenta.ru</ref>։

=== Արհեստական բանականության շրջանակներում տեղի ունեցած հետազոտություններ ===
Քվանտային համակարգիչները տեսության մեջ լավ համապատասխանում են մեքենայական ուսուցման կարիքներին։ Նրանք մանիպուլյացիա է կատարում տվյալնների մեծ չափերի հետ մեկ փորձով և ունակ են մոդելավորել աստիճանացուցային չափի [[նեյրոնային ցանց]]<ref>[https://geektimes.ru/post/298709/ Первостепенная задача квантовых компьютеров – усиление искусственного интеллекта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180312143953/https://geektimes.ru/post/298709/ |date=2018-03-12 }}, geektimes.ru, 4 марта 2018 года.</ref>։ 2013 թվականին [[Google]] ընկերությունը հայտարարում է քվանտային հետազոտություններ անցկացնող լաբարատորիայի բացման մասին, որը նպատակ ուներ [[արհեստական բանականություն|արհեստական բանականության]] բնագավառում հետազոտություններ կատարել<ref>[https://lenta.ru/news/2013/05/16/dwave/ Google создаст искусственный интеллект на квантовом компьютере]</ref>։ [[Volkswagen]] կոնցեռնը հետազոտություններ է անցկացնում քվանտային համակարգիչների կիրառման շրջանակներում՝ առանց վարորդների մեքենաներ և նոր տիպի մարտկոցների մշակման նպատակով (օգտագործվում են Google և [[D-Wave]] քվանտային համակարգիչները)։

=== Մոլեկուլային մոդելավորում ===
Ենթադրվում է, որ քվանտային համակարգիչների օգնությամբ հնարավոր կդառնալ մոլեկուլային ճշգրիտ մոդելավորումը փոխազդեցություններում և քիմիական ռեակցիաներում։ Քիմիական ռեակցիան իր տեսակի մեջ համարվում է քվանտային։ Դասական համակարգիչներում հասանելի է միայն համեմատաբար պարզ մոլեկուլների վարքի հաշվումը<ref>[https://hi-news.ru/computers/shest-primerov-kogda-kvantovye-kompyutery-nam-ochen-pomogut.html Шесть примеров, когда квантовые компьютеры нам очень помогут], hi-news.ru, 4 Июля 2017 г.</ref>։ Փորձագետների նախագուշակմամբ, քվանտային համակարգիչների շրջանակներում կատարվող մոդելավորումը բացում է նոր հեռանկարներ քիմիական բնագավառների զարգացման համար, մասնավորապես դեղորայքների ստեղծման ոլորտում<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-jiz0rNIeII Артём Коржиманов: «Итоги 2017 года в физике»]</ref>։

== Քվանտային համակարգիչների ֆիզիկական իրականացում ==
Քվանտային համակարգիչների ստեղծումը իրական ֆիզիկական սարքի տեսքով համարվում է 21-րդ դարում ֆիզիկայի հիմնական մեծագույն խնդիրներից մեկը։ 2018 թվականի սկզբի դրությամբ պատրաստված են միայն քվանտային համակարգչի սահմանափակ տարբերակներ (ամենամեծ հնարված քվանտային ռեգիստրները ունեն մի քանի տասնյակ շղթայված քուբիթներ<ref>{{Cite web |date=2011 թ․ ապրիլի 1 |title=14 quantum bits: Physicists go beyond the limits of what is currently possible in quantum computation |url=http://phys.org/news/2011-04-quantum-bits-physicists-limits.html |accessdate=2015 թ․ հունիսի 28 |publisher=University of Innsbruck, Phys.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |author=Lisa Zyga |date=2014 թ․ նոյեմբերի 28 |title=New largest number factored on a quantum device is 56,153 |url=http://phys.org/news/2014-11-largest-factored-quantum-device.html |accessdate=2015 թ․ հունիսի 28 |publisher=Phys.org |language=en}}<!-- см таблицу, для строк где указан Shor--></ref><ref>[https://hitech.newsru.com/article/06mar2018/google72quant Google создала 72-кубитный квантовый компьютер]</ref>):

=== Ֆիզիկական իրականացման սկզբունքներ ===
Քվանտային համակարգչի գլխավոր տեխնոլոգիաներն են.
# Պնդամարմին քվանտային կետեր [[կիսահաղորդիչ]]ների վրա. որպես տրամաբանական քուբիթ օգտագործվում է կամ լիցքային վիճակը ([[էլեկտրոն]]ի առկայությունը կամ բացակայությունը որոշ հատվածներում) կամ էլեկտրոնային ուղղվածությունը և/կամ տվյալ քվանտային կետում միջուկային թիկունքը։ Կառավարումը իրականացվում է [[Էլեկտրական դաշտ|արտաքին պոտենցիալներ]]ի և [[լազեր]]ային իմպուլսների միջոցով։
# [[Գերհաղորդականություն|Գերհաղորդական]] տարրեր ([[Ջոզեֆսոնի երևույթ|ջոզեֆսոնյան անցումներ]], [[ՍՔՈՒԻԴ]]-ներ և այլն). որպես տրամաբանական քուբիթ օգտագործում է կուպերյան զույգի բացակայությունը կամ առկայությունը որոշ տարածական շրջանակներում։ Կառավարում. արտաքին պոտենցիալ/մագնիսական հեղեղ։
# Պաուլի վակումային ծուղակների իոնները (կամ ատոմները օպտիկական ծուղակներում). որպես տրամաբական քուբիթ օգտագործվում է իոնում գտնվող արտաքին էլեկտրոնի հիմնական կամ գռգռված վիճակը։ Կառավարում. դասական լազերային իմպուլսների ծուղակի միջով կամ ուղղվածությունը անհատական իոնների վրա + իոնային անսամբլի տատանողական վիճակներ։ Այս սխեման առաջարկվել է 1994 թվականին [[Պետեր Ցոլլեր]]ի և [[Խուան Իգնասիո Սիրակ]]ի կողմից<ref name=CiracZoller>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://iontrap.umd.edu/wp-content/uploads/2013/10/Quantum-computations-with-cold-trapped-ions.pdf |автор=J. I. Cirac, P. Zoller |заглавие=Quantum Computations with Cold Trapped Ions |год=1995-05-15 |издание=Physical Review Letters |том=74 |выпуск=20 |страницы=4091–4094 |doi=10.1103/PhysRevLett.74.4091}}</ref><ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://www.researchgate.net/publication/10834577_Realization_of_the_Cirac-Zoller_controlled-NOT_quantum_gate |автор=Ferdinand Schmidt-Kaler, Hartmut Haeffner, Mark Riebe, Stephan Gulde, Gavin P T Lancaster |заглавие=Realization of the Cirac-Zoller controlled-NOT quantum gate |год=2003-04-01 |издание=Nature |том=422 |страницы=408–11 |doi=10.1038/nature01494}}</ref>։
# Խառը տեխնոլոգիաներ. նախապես պատրաստված ֆոտոնների խճճված վիճակների օգտագործումը ատոմային անսամբլների կառավարման համար կամ որպես դասական հաշվողական ցանցերի կառավարման տարրեր։

Քվանտային համակարգիչ ստեղծելու և կիրառման հետ կապված հիմնական խնդիրները.

* անհրաժեշտ է ապահովել չափման բարձր ճշգրտությունը.
* արտաքին ազդեցությունը (այդ թվում նաև ստացված արդյունքների փոխանցումը) կարող է վնասել քվանտային համակարգը կամ նրա մեջ աղավաղում մտցնի։

Կապակցված վիճակներում ինչքան շատ քուբիթներ են գտնվում, այդ ավելի կայուն է համարվում համակարգը։ Քվանտային կատարելության հասնելու համար անհրաժեշտ է համակարգիչ որը կապվակված է տասնյակ քուբիթների հետ, աշխատում է կայուն և սխալների քչաթվությամբ։ Հարցը նրանում է, թե մինչև ինչ աստիճանի է հնարավոր նման սարքի մասշտաբայնացումը (այսպես կոչված Մասշտաբայնեցման խնդիր)։ Այս խնդիրը համարվում է նոր զարգացում ապրող բազմաճյուղ քվանտային մեխանիկայի հետազոտությունների քննարկման առարկան։ Կենտրոնական է այստեղ դեկոգերետության հարցը, որը մինչ այս անլուծելի է։ Տարբեր մեկնաբանություններ կարելի է գտնել գրքերում<ref name="penroze">{{Cite web |title=Р. Пенроуз, Путь к Реальности |url=http://burnlib.com/x/r-penrouz-put-k-real-nosti-ili-zakony-upravlyayushie-vselennoiy/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531075257/http://burnlib.com/x/r-penrouz-put-k-real-nosti-ili-zakony-upravlyayushie-vselennoiy/ |archive-date=2012 թ․ մայիսի 31 |accessdate=2018 թ․ հոկտեմբերի 28}}</ref><ref name="broer">X.Бройер, Ф.Петруччионе. [http://books.marketdigest.ru/offer_5470824o.html Теория открытых квантовых систем ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131215132252/http://books.marketdigest.ru/offer_5470824o.html |date=2013-12-15 }}</ref><ref name="ozhigov">Ю. И. Ожигов. [http://www.rcd.ru/details/1292 Конструктивная физика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130902061511/http://www.rcd.ru/details/1292 |date=2013-09-02 }} // rcd.ru</ref>։

20-21-րդ դարերում մի շարք գիտական լաբարատորիաներում ստեղծվում են միաքուբիթ քվանտային պրոցեսսորներ։

=== Փորձարարական օրինակներ ===
2001 թվականի վերջում [[IBM]]-ը հայտարարում է յոթ-քուբիթային քվանտային համակարգչի հաջողությամբ պսակված թեստավորման մասին, որը իրականացվում էր ՅԱՄՐ-ի օգնությամբ։ Նրանում օգտագործվել էր Շորի ալգորիթմը և հաշվում էր կատարել 15 թվի արտադրիչների վերաբերյալ<ref>{{Cite web |date=Dec. 24, 2001 |title=Biggest quantum computer to date |url=http://www.geek.com/chips/biggest-quantum-computer-to-date-544054/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701121339/http://www.geek.com/chips/biggest-quantum-computer-to-date-544054/ |archive-date=2015 թ․ հուլիսի 1 |accessdate=2015 թ․ հունիսի 28 |publisher=Geek.com |language=en}}</ref>։

2005 թվականին Պաշկինի գիտական խմբի կողմից և ճապոնացի փորձագետների օգնությամբ ստեղծվում է երկքուբիթային քվանտային պրոցեսսոր գերհաղորդական տարրերի միջոցով<ref>{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=http://dml.riken.jp/pub/nori/pdf/PhysicaC_426_1552_Coherent_manipulations.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130308061214/http://dml.riken.jp/pub/nori/pdf/PhysicaC_426_1552_Coherent_manipulations.pdf |archive-date=2013 թ․ մարտի 8 |accessdate=2018 թ․ հոկտեմբերի 28}}</ref>։

2009 թվականի նոյեմբերին Ստանդարտների ազգային համալասարանի ֆիզիկոսների և տեխնոլոգների կողմից [[ԱՄՆ]]-ում առաջին անգամ հաջողվում է կառուցել ծրագրավորված քվանտային համակարգիչ, որը բաղկացած էր երկու քուբիթից<ref>[https://www.newscientist.com/article/dn18154-first-universal-programmable-quantum-computer-unveiled.html First universal programmable quantum computer unveiled]</ref>։

2012 թվականի փետրվարին IBM ընկերությունը հաղորդում է քվանտային հաշվումներում ֆիզիական իրականացման հարցում գերհաղորդական քուբիթների օգտագործմամբ զգալի առաջընթացի մասին, որը ընկերության նշմամբ թույլ է տալիս աշխատանքներ վարել քվանտային համակարգչի ստեղծման հարցում<ref>[http://www.oszone.net/17389/ibm_quantum_computing IBM сообщает об успехах в создании квантового компьютера] // oszone.net</ref>։

2012 թվականի ապրիլին [[Հարավային Կալիֆոռնիայի համալսարան]]ի, Դելֆտայի տեխնոլոգիական համալսարանի, Այովա նահանգի համալսարանի և Կալիֆորնիական համալսարանի հետազոտական խմբերին հաջողվում է ստեղծել երկքուբիթային քվանտային համակարգիչ [[ադամանդ]]ի և [[բյուրեղ]]ի խառնուրդի միջոցով։ Համակարգիչը գործում է սենյակային ջերմաստճանում և տեսականորեն համարվում է մասշտաբայնացվող։ Որպես երկու տրամաբանական քուբիթներ օգտագործվել են համապատասխանաբար էլեկտրոնի ուղղվածությունը և [[ազոտ]]ի միջուկը։ Դեկոգերենտության հնարավոր ազդեցությունների պաշտպանվելու նպատակող մշակվել է մի ողջ համակարգ, որը կազմում է միկրոալիքային իմպուլսի հետազոտումը որոշ երկարությամբ և չափով։ Այս համակարգչի օգնության իրականացվում է Գրովերի ալգորիթմը գերագանձման չորս տարբերակներով, ինչը հնարավորություն էր տալիս ստանալ ճիշտ պատասխանը առաջին փորձից 95 % հավանականությամբ<ref>{{Cite web |title=Дефекты кристаллической решетки алмаза позволили создать «блистающий» квантовый компьютер |url=http://www.dailytechinfo.org/infotech/3504-defekty-kristallicheskoy-reshetki-almaza-pozvolili-sozdat-blestayuschiy-kvantovyy-kompyuter.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120413030112/http://www.dailytechinfo.org/infotech/3504-defekty-kristallicheskoy-reshetki-almaza-pozvolili-sozdat-blestayuschiy-kvantovyy-kompyuter.html |archive-date=2012 թ․ ապրիլի 13 |accessdate=2018 թ․ հոկտեմբերի 28}}</ref><ref>{{Cite web |title=Quantum computer built inside diamond — article with reference to the original work in Nature |url=http://www.futurity.org/science-technology/quantum-computer-built-inside-diamond/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120413225209/http://www.futurity.org/science-technology/quantum-computer-built-inside-diamond/ |archive-date=2012 թ․ ապրիլի 13 |accessdate=2018 թ․ հոկտեմբերի 28}}</ref>։

2017 թվականի հուլիսին ֆիզիկոսների խումբը Ռուսական քվանտային կենտրոնի համահիմնադիր և [[Հարվարդի համալսարան]]ի պրոֆեսսոր Միխայիլ Լուկինի գլխավորությամբ՝ ստեղծում է 51 քուբիթային ծրագրավորված քվանտային սիմուլյատոր<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://www.nature.com/articles/nature24622 |автор=Hannes Bernien, Sylvain Schwartz, Alexander Keesling, Harry Levine, Ahmed Omran |заглавие=Probing many-body dynamics on a 51-atom quantum simulator |год=2017/11 |язык=En |издание=Nature |том=551 |выпуск=7682 |страницы=579–584 |issn=1476-4687 |doi=10.1038/nature24622 |arxiv=1707.04344}}</ref>։ Սա հանդիսանում է ներկայումս ամենաբարդ համակարգը տվյալ ոլորտում։ Հեղինակները սիմուլյատորի աշխատունակության պարզման համար անցկացրել էր բարդ համակարգի մոդելավորում, որը բաղկացած է մի շարք մասերից։ Սա հնարավորություն է տվել ֆիզիկոսներին նախագուշակել մի շարք նախկինում անհայտ էֆֆեկտներ<ref name=n1-51qubit2017>{{Cite web |author=Владимир Королев |title=Российско-американские физики создали рекордно сложный 51-кубитный квантовый компьютер |url=https://nplus1.ru/news/2017/07/14/51-qubit |accessdate=2017 թ․ հուլիսի 15 |publisher=nplus1.ru}}</ref>։ Հենց նույն ժամանակաշրջանում Քրիստոֆեր Մոնրոյի գլխավորության տակ մեկ այլ գիտական խումբ Մերիլենդի համալսարանից, ստեղծում է 53 քուբիթային քվանտային սիմուլյատոր, որը հիմնված էր օպտիկական ծուղակի իոնային համակարգի վրա<ref name=monro>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://www.nature.com/articles/nature24654 |автор=J. Zhang, G. Pagano, P. W. Hess, A. Kyprianidis, P. Becker |заглавие=Observation of a many-body dynamical phase transition with a 53-qubit quantum simulator |год=2017/11 |язык=En |издание=Nature |том=551 |выпуск=7682 |страницы=601–604 |issn=1476-4687 |doi=10.1038/nature24654 |arxiv=1708.01044}}</ref><ref name=n1-53qubit2017>{{Cite web |author=Владимир Королев |title=Физики создали рекордно сложный 53-кубитный квантовый вычислитель |url=https://nplus1.ru/news/2017/11/29/53-qubit-record |accessdate=2018 թ․ հունվարի 14 |publisher=nplus1.ru}}</ref>։ Այնուամենայնիվ այս երկու համակարգերը չեն հանդիսանում ունիվերսալ համակարգիչ և ստեղծված են միայն որոշ խնդիրներ լուծելու նպատակով<ref name=monro/><ref>{{Cite news |title=Quantum simulator with 51 qubits is largest ever |url=https://www.newscientist.com/article/2141105-quantum-simulator-with-51-qubits-is-largest-ever/ |accessdate=2017 թ․ հուլիսի 21 |work=New Scientist |language=en-US}}</ref>։

2017 թվականի նոյեմբերին IBM ընկերության գիտնականները հաջողությամբ ստեղծում և փորձարկում են 50 քվանտային պարպումներից բաղկացած պրոցեսսորի նախատիպը<ref>https://www.ibm.com/blogs/research/2017/11/the-future-is-quantum/?</ref><ref>https://www.technologyreview.com/s/609451/ibm-raises-the-bar-with-a-50-qubit-quantum-computer/</ref><ref>{{Cite news |date=2017 թ․ նոյեմբերի 12 |title=IBM создала мощнейший квантовый компьютер |url=http://korrespondent.net/business/web/3905753-IBM-sozdala-moschneishyi-kvantovyi-kompuiter |accessdate=2017 թ․ նոյեմբերի 13 |publisher=[[Корреспондент (журнал)|Корреспондент.net]] |language=ru}}</ref>։

2018 թվականի հունվարին [[Intel]] ընկերության կատարողական տնօրեն Բրայան Կրժանիչը տեղեկացնում է գերհաղորդական քվանտային չիփի ստեղծման մասին, որը նախատեսված էր որ պետք է ունենար 49 քուբիթ և պետք է կրեր «Tangle Lake» անունը։ Նրա ենթադրություններով, քվանտային համակարգիչները կօգնեն դեղորայքների մշակման, ֆինանսական մոդելավորման և եղանակի տեսության հարցերում։ Intel-ը աշխատում է քվանտային համակարգիչների մշակմամբ երկու ուղղվածությամբ. գերհաղորդիչների միջոցով սարքերի և «ետնային քուբիթերով» կայքարային չիպերի ստեղծման ուղիներով<ref>[https://3dnews.ru/963834 CES 2018: Intel продвинулась в квантовых и нейроморфных вычислениях], 3dnews.ru, 9 января 2018 года.</ref><ref>[https://newsroom.intel.com/news/intel-advances-quantum-neuromorphic-computing-research/ 2018 CES: Intel Advances Quantum and Neuromorphic Computing Research], сайт [[Intel]], 8 января 2018 года.</ref>։

2018 թվականի մարտին [[Google]] ընկերությունը հայտարարում է, որ իրենց հաջողվել է կառուցել 72 քուբիթային Bristlecone քվանտային պրոցեսսորը, որը հաշվումներում ունի սխալների շատ ցածր ցուցանիշ։ Ընկերությունը չի ներկայացնում սարքավորման գլխավոր բնութագրիչները, սակայն հաստատում է, որ այն թույլ է տալիս հասնել քվանտային կատարելության։ Համաձայն Google ընկերության փորձագետների հայտարարությունը, այն բանի համար, որ քվանտային համակարգիչը լուծի այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք չի լուծում դասական համակարգիչը անհրաժեշտ է հետևել հետևյալ պայմաններին. համակարգիչը պետք է բաղկացած լինի ամենաքիչը 49 քուբիթներից, խորությունը պետք է գերազանցի 40 քուբիթը, իսկ սծալվելու հավանականությունը երկքուբիթային տրամաբանական տարրում պետք է կազմի ոչ ավելիn քան 0,5 %։ Համակարգչի ստեղծման համար այս պահանջները կատարվում էին, բացառությամբ սխալների տոկոսային հարաբերակցությանը վերաբերող պայմանին (այն կազմում էր 0,6 %)<ref>[https://nplus1.ru/news/2018/03/06/google-72-qubit Google построил 72-кубитный квантовый компьютер], N+1, 5 марта 2018 г.</ref><ref>[https://research.googleblog.com/2018/03/a-preview-of-bristlecone-googles-new.html A Preview of Bristlecone, Google’s New Quantum Processor], Блог Google Research Blog, 5 марта 2018 года.</ref>։

=== D-Wave ադիաբատիկ համակարգիչներ ===
[[Պատկեր:DWave 128chip.jpg|250px|մինի|Չիպի նկար, որը մշակված է D-Wave Systems ընկերության կողմից: D-Wave պրոցեսսորը մշակված է 128 գերհաղորդական տրամաբանական տարրերով, որոնք ցուցադրում են գործողություններ կատարելու ղեկավարման շղթայակցված կապը:]]
[[D-Wave Systems]] կանադական ընկերությունը 2007 թվականից զբաղվում է տարատեսակ քվանտային համակարգիչների ստեղծմամբ. 16 քուբիթայիններից մինչև 2000 քուբիթային։ D-Wave համակարգիչները նախատեսված են խնդիրների մի նեղ շրջանակների լուծման համար։ Որոշ հետազոտողներ արտահայտել են իրենց կասկածները կապված այն բանի հետ, որ համակարգչային ընկերությունում իսկապես ապահովվում է զգալի քվանտային արագացումը, սակայն D-Wave համակարգիչները (որոնց գները տատանվում է 10-15 մլն դոլլարի շուրջ) գնվում էին [[Google]], [[Lockheed Martin]] և [[Temporal Defense Systems]] ընկերությունների կողմից, ինչպես նաև Լոս-Ալամոսյան ազգային լաբարատորիայում գտնվող [[NASA]]-ի գործակալության կողմից<ref>[https://www.forbes.com/sites/alexknapp/2011/05/25/d-wave-sells-quantum-computer-to-lockheed-martin/#211a96d926b4 D-Wave Sells Quantum Computer to Lockheed Martin]</ref><ref>[https://www.dwavesys.com/our-company/customers Customers], сайт D-Wave.</ref>։

2015 թվականի դեկտեմբերին Google ընկերության փորձագետները հաստատում են, որ համաձայն իրենց հետազոտությունների D-Wave համակարգիչներում կիրառվում են քվանտային էֆֆեկտներ։ Բացի դրանից 1000 քուբիթային համակարգչում քուբիթները տեղաբաշխված են քուբիթային խմբերով, որոնցից յուրաքանչյուրը իր մեջ պարունակում է 8 քուբիթ, ինչի միջոցով ստացվել էր հնարավորություն ալգորիթմներից մեկում 100 մլն անգամ ավելի լուծել խնդիրը, քան լուծվում էր դասական համակարգիչների դեպքում<ref>[http://news.mit.edu/2015/3q-scott-aaronson-google-quantum-computing-paper-1211 3Q: Scott Aaronson on Google’s new quantum-computing paper], 11 декабря 2015.</ref>։

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==
=== Հոդվածներ ===
* Опенов Л. А. Спиновые логические вентили на основе квантовых точек // Соросовский образовательный журнал, 2000, т. 6, № 3, с. 93-98;
* ''G. Brassard, I. Chuang, S. Lloyd, C. Monroe.'' [http://www.pnas.org/content/95/19/11032.full Quantum computing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181020231920/http://www.pnas.org/content/95/19/11032.full |date=2018-10-20 }} // ''[[PNAS]].'' — 1998. — Vol. 95. — P. 11032—11033.
* ''Килин С. Я.'' [http://ufn.ru/ru/articles/1999/5/b/ Квантовая информация] // ''УФН.'' — 1999. — Т. 169. — C. 507—527.
* ''Валиев К. А.'' [http://ufn.ru/ru/articles/1999/6/i/ Квантовые компьютеры: можно ли их сделать «большими»?] // ''УФН''. — 1999. — Т. 169. — C. 691—694.
* ''A. M. Steane, E. G. Rieffel.'' [https://web.archive.org/web/20061017015251/http://www.fxpal.com/?p=abstract&abstractID=50 Beyond Bits: The Future of Quantum Information Processing] // ''IEEE Computer.'' — January 2000. — P. 38—45.
* ''Kilin S.Ya.'' Quanta and information // ''Progress in optics.'' — 2001. — Vol. 42. — P. 1-90.
* ''Валиев К. А.'' [http://ufn.ru/ru/articles/2005/1/a Квантовые компьютеры и квантовые вычисления] // ''УФН''. — 2005. — Т. 175. — C. 3—39.
* ''T. D. Ladd, F. Jelezko, R. Laflamme, Y. Nakamura, C. Monroe, J. L. O’Brien.'' [http://arxiv.org/abs/1009.2267 Quantum Computing] // ''[[Nature]]''. — 2010. — Vol. 464. — P. 45—53.
* Квантовый компьютер и квантовые вычисления. Глав. ред. В. А. Садовничий, Ижевск: ИЖТ, 1999. — 288с.

=== Գրքեր ===
* [http://books.prometey.org/download/15288.html Квантовые вычисления за и против] / Под ред. Садовничего В. А.
* [http://books.prometey.org/download/15289.html Квантовый компьютер и квантовые вычисления] / Под ред. Садовничего В. А.
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Баумейстер Д., Экерт А., Цайлингер А. |заглавие=Физика квантовой информации |год=2002 |издательство=Постмаркет |страниц=376 |город=М.}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Валиев К. А., А. А. Кокин |заглавие=Квантовые компьютеры: надежды и реальность |год=2004 |издательство=РХД |страниц=320 |город=Ижевск}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Дойч Д. |заглавие=Структура реальности |год=2001 |издательство=РХД |страниц=400 |город=Ижевск}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Кайе Ф., Лафламм Р., Моска М. |заглавие=Введение в квантовые вычисления |год=2009 |издательство=РХД |страниц=360 |город=Ижевск}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=ftp://ftp.mccme.ru/users/vyalyi/qcomp/qbook.ps.gz |автор=Китаев А., Шень А., Вялый М. |заглавие=Классические и квантовые вычисления |год=1999 |издательство=МЦНМО |страниц=192 |город=М.}}{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Нильсен М., Чанг И. |заглавие=Квантовые вычисления и квантовая информация |год=2006 |издательство=Мир |страниц=824 |город=М.}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://sqi.cs.msu.su/store/storage/g1xr51z_ozhigov.pdf |автор=Ожигов Ю. И. |заглавие=Квантовые вычисления |год=2003 |издательство=Макс Пресс |страниц=152 |город=М.}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Ожигов Ю. И. |заглавие=Конструктивная физика |год=2010 |издательство=РХД |страниц=424 |город=Ижевск}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Прескилл Дж. |заглавие=Квантовая информация и квантовые вычисления |год=2008-2011 |издательство=РХД |страниц=464+312 |город=Ижевск}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Ааронсон |автор=Скотт Ааронсон |заглавие=Квантовые вычисления со времен Демокрита |год=2017 |оригинал=Scott Aaronson. Quantum Computing since Democritus |место=М. |издательство=Альпина Нон-фикшн |allpages=494 |isbn=978-5-91671-751-8}} (Сайт курса - https://www.scottaaronson.com/democritus/)

== Արտաքին հղումներ ==
{{Commons|Quantum computer}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=WXhZBnDd5WM?autoplay=1 Հոլովակը բացելու համար սեղմել այստեղ]
* [http://www.lps.umd.edu/Quantum%20Computing%20Group/QuantumComputingIndex.html Ֆիզիկական գիտություններով զբաղվող Մերիլենդի համալսարանի լաբարատորիա] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190205184050/http://www.lps.umd.edu/Quantum%20Computing%20Group/QuantumComputingIndex.html |date=2019-02-05 }}:
* [http://arnetminer.org/event/quantumComputingHistory Քվանտային համակարգչի երևակայական պատմությունը]
* {{Cite journal |last1=Ambainis |first1=Andris |last2=Chakrabarti |first2=Bikas K. |year=2008 |title=Quantum Annealing and Analog Quantum Computation |journal=Rev. Mod. Phys. |volume=80 |issue=3 |pages=1061–1081 |arxiv=0801.2193 |doi=10.1103/RevModPhys.80.1061}}
* [https://www.octimine.com/patents-of-quantum-computing-companies/ Բացահայտում քվանտային համակագչի բնագավառում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200204171116/https://www.octimine.com/patents-of-quantum-computing-companies/ |date=2020-02-04 }}
* [https://www.cnbc.com/2018/02/23/d-wave-is-raising-money-to-bring-quantum-computing-to-public-cloud.html]
 
;դասախոսություններ
* [https://www.youtube.com/watch?v=WXhZBnDd5WM?autoplay=1 Հոլովակը բացելու համար սեղմել այստեղ]
* [https://www.youtube.com/playlist?list=PL1826E60FD05B44E4 Քվանտային համակարգում հաստատունների համար] – 22 վիդեո դասախոսություններ Մայքլ Նիելսենի կողմից
* [http://www.quiprocone.org/Protected/DD_lectures.htm Վիդեո դասախոսություններ] Դևիդ Դոչի կողմից
* [https://web.archive.org/web/20160303183533/http://www.quantware.ups-tlse.fr/IHP2006/ Դասախոսություններ Հենրի Պոինքերի անվան համալսարանում (սալիկահանդեսներ և վիդեոներ)]
* [http://nanohub.org/resources/4778 Առցանց դասախոսություն Քվանտային համակարգիչներ թեմայով, Էդվարդ Գերջուոյի կողմից (2008)]
* {{YouTube|dWcT_qrBN_w|Quantum Computing research by Mikko Möttönen at Aalto University (video)}}

[[Կատեգորիա:Բաց խնդիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ինֆորմացիայի տեսություն]]
[[Կատեգորիա:Տեսական ինֆորմատիկա]]
[[Կատեգորիա:Քվանտային համակարգիչ]]
[[Կատեգորիա:Քվանտային մեխանիկա]]
[[Կատեգորիա:Ֆիզիկայի չլուծված խնդիրներ]]