Դիտել Ֆոնոն էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ Տարրական մասնիկ}}
[[Պատկեր:1D normal modes (280 kB).gif|thumb|275px|Բյուրեղում տատանումների [[նորմալ տատանումներ|նորմալ]] [[մոդեր]]ի միաչափ պատկեր։ Տատանումների ամպլիտուդը հարմարության համար մեծացված է. իրական բյուրեղում այն սովորաբար շատ անգամ փոքր է միջատոմային հեռավորությունից։]]
'''Ֆոնոն''' ({{lang-gr|φωνή}} ձայն, հնչյուն), [[բյուրեղային ցանց]]ի ատոմների տատանումներով պայմանավորված տարրական գրգռումների [[քվանտ]], [[քվազիմասնիկ]]։ Հավասարակշռության դիրքերի շուրջը [[ատոմ]]ների փոքր տատանումները, այսպես կոչված [[ներդաշնակ տատանումներ|ներդաշնակ]] մոտավորությամբ, բերվում են անկախ [[օսցիլյատոր]]ների հավաքածուի, որը [[քվանտային մեխանիկա|քվանտամեխանիկական]] համապատասխանության սկզբունքի համաձայն, համարժեք է '''ֆոնոն'''ներից բաղկացած [[իդեալական գազ]]ին։

== Հիմնական բնութագրեր ==
Ֆոնոնն ունի 
:<math>\varepsilon = \hbar \omega (\vec k)</math>
[[էներգիա]]

և 
:<math>\vec p = \vec {\hbar k}</math>
[[իմպուլս (շարժման քանակ)|քվազիիմպուլս]]։ <math>\hbar</math>-ը [[Պլանկի հաստատուն]]ն է, <math>\omega</math>-ն՝ ատոմների տատանման [[հաճախություն]]ը, <math> \vec  k</math>-ն՝ [[ալիքային վեկտոր|քվազիալիքային վեկտորը]]։ <math>\omega (\vec  k)</math> ֆունկցիոնալ կախումը կոչվում է [[դիսպերսիայի օրենք]]։ Փոքր <math> k</math>-երի դեպքում, դիսպերսիայի օրենքի վարքից կախված, տարբերում են ձայնային և օպտիկական ֆոնոններ։

Լինելով [[բոզե-մասնիկներ]]՝ ֆոնոնները թերմոդինամիկական հավասարակշռության վիճակում նկարագրվում են [[Բոզե-Այնշտայնի վիճակագրություն|Բոզե-Այնշտայնի վիճակագրությամբ]]։ Սակայն, ի տարբերություն սովորական մասնիկների, ֆոնոնները կարող են [[մասնիկների ծնում և ոչնչացում|ծնվել ու ոչնչանալ]], և նրանց [[կոնցենտրացիա]]ն կախված է [[ջերմաստիճան]]ից։ Ֆոնոնների թվի ոչ հաստատուն լինելը հանգեցնում է ֆոնոնային գազի [[քիմիական պոտենցիալ]]ի զրոյին հավասարվելուն։ Տվյալ [[քվանտային վիճակ]]ում ֆոնոնների թիվը որոշվում է [[Պլանկի բանաձև]]ով.

:<math>\bar N = \frac {1} {e^{\frac {\varepsilon}{kT}}-1}</math>։
Վերջինս [[դիսպերսիա]]յի օրենքի հետ միասին թույլ են տալիս հաշվել բյուրեղի միջին էներգիան և հետևաբար մնացած բոլոր [[թերմոդինամիկա]]կան բնութագրերը (օրինակ, [[ջերմունակություն]]ը)։

== Ֆոնոն-ֆոնոնային ցրում ==
Ատոմի փոխազդեցության ուժերի ոչ ներդաշնակ մասի հաշվի առնելը հանգեցնում է ֆոնոնների միջև բախումների դրսևորմանը։
Ֆոնոն-ֆոնոնային ցրման պրոցեսներով էլ հենց պայմանավորված է ֆիզիկական այնպիսի երևույթների գոյությունը, ինչպիսիք են [[բյուրեղ]]ների [[ջերմային ընդարձակում]]ը, զրոյից տարբեր ջերմադիմադրությունը (տես [[ջերմահաղորդականություն]]) և այլն։ 
Ֆոնոնները փոխազդում են նաև այլ քվազիմասնիկների (հաղորդականության էլեկտրոններ, [[մագնոն]]ներ և այլն) հետ։ Ֆիզիկական մի շարք երևույթների (էլեկտրադիմադրության առաջացման հիմնական մեխանիզմը մետաղներում և կիսահաղորդիչներում, [[գերհաղորդականություն]] և այլն) առաջացման հիմնական մեխանիզմը հիմքում ընկած է էլեկտրոն-ֆոնոնային փոխազդեցությունը։

== Արտաքին հղումներ ==
*[https://news.mit.edu/2010/explained-phonons-0706 Explained: Phonons - MIT News]
*[https://arxiv.org/abs/1008.1155 Phonons in a one-dimensional microfluidic crystal]
{{մասնիկներ}}

{{ՀՍՀ}}

[[Կատեգորիա:Պինդ մարմնի ֆիզիկա]]
[[Կատեգորիա:Բոզոններ]]
[[Կատեգորիա:Քվազիմասնիկներ]]