Դիտել Ֆուլերեն էջի վիքիկոդը

[[Պատկեր:Buckminsterfullerene animated.gif|thumb|Պտտվող բակիբոլի տեսքը C<sub>60</sub>]]
[[Պատկեր:Fullerene c540.png|thumb|Ֆուլերեն C<sub>540</sub>]]
[[Պատկեր:C60-Fulleren-kristallin.JPG|մինի|Ֆուլերեն C<sub>60</sub>]]
'''Ֆուլերեն''', մոլեկուլային միացություն, որը իրենից ներկայացնում է արտափքված փակ բազմանկյուն,որը կազմված է  եռաչափ տարածական կառուցվածք ունեցող [[Ածխածին|ածխածնի]] [[ատոմներ]]ից։ Ֆուլերենները իրենց անվանումը ստացել են ինժեներ և ճարտարապետ Ռիչարդ Բակմինստեր Ֆուլլերի անունից, որի գեոդեզիական կառույցները պատրաստված են այդ սկզբունքով։ Սկզբում այս դասի նյութերը սահմանազատվում էին  միայն հնգանկյուն և վեցանկյուն միացություններով։ Այդպիսի փակ բազմանկյուններնից, որոնք կազմված են ''n'' գագաթներց, որոնք առաջացնում են միայն հինգ և վեցանկյուններ, համաձայն բազմանկյունների վերաբերյալ Էյլերի տեսության , որը պնդում է հավասարության արդարացիությունը  <math>|n|-|e|+|f| = 2</math> (որտեղ <math>|n|, |e|</math> և <math>|f|</math> համապատասխանաբար հավասար է գագաթների, կողերի և նիստերի, կարևոր անհրաժեշտություն է ուղիղ 12 հնգանկյունների և <math>n/2-10</math> վեցանկյուն բազմանիստերի առկայությունը։ Եթե ֆուլերենի մոլեկուլի կազմի մեջ բացի ածխածնի ատոմներից այլ տարրի ատոմներ են մտնում և դրանք գտնվում են ածխածնային կմախքի ներսում, ապա այդպիսի ֆուլերենները կոչվում են էնդոէդրալ, իսկ եթե գտնվում են դրսում, ապա կոչվում են էկզոէդրալ<ref>Сидоров Л. Н., Иоффе И. Н. [https://web.archive.org/web/20060116232353/http://journal.issep.rssi.ru/articles/pdf/0108_030.pdf Эндоэдральные фуллерены] // Соросовский образовательный журнал, 2001, № 8, с.31</ref>։

Բնության մեջ հանդիպում են [[շունգիտ]]ում և ծովային օդի մեջ։

== Հայտնաբերման պատմություն ==
[[1985]] թվականին մի խումբ հետազոտողներ Ռոբերտ Կուրլը, Հարոլդ Կրոտը, Ռիչարդ Սմոլին<ref name=nano1>{{Cite web |last=Слюсар |first=В.И. |date=2009 |title=Наноантенны: подходы и перспективы. - C. 58 - 65. |url=http://www.electronics.ru/files/article_pdf/0/article_178_132.pdf |work=Электроника: наука, технология, бизнес. – 2009. - № 2. |pages=C. 58}}</ref>, Խիսը և Օբրայնը հետազոտում էին գրաֆիտի գոլորշու զագված սպեկտորը,որը ստացվել էր կոշտ նմուշի լազերային ճառագայթման (աբլյացիայի) արդյունքում, հայտնաբերեցին առավելագույն տատանումներով գագաթներ, թրթնք համապատասխանում էին 60-ից 70 ածխածնի ատոմներից կազմված կլաստերներին (միատեսակ ատոմներից կամ մոլեկուլներից կազմված կայուն միացություններ)<ref>Kroto H. W., Heath J. R., O’Brien S. C., et. al. C<sub>60</sub>: Buckminsterfullerene // Nature 318, 162 (1985) {{DOI|10.1038/318162a0}}</ref>։ Նրանք ենթադրեցին, որ այդ գագաթները համապատասխանում են С<sub>60</sub> և С<sub>70</sub> մոլեկուլներին և առաջ քաշեցինտեսություն, որ С<sub>60</sub> մոլեկուլն ունի I<sub>h</sub> համաչափությամբ հատված [[իկոսաէդր]]ի տեսք։ Ածխածնի այսպիսի բազմակողմ կլեյստերները անվանեցին ֆուլերեններ, որի ամենատարածված մոլեկուլը С<sub>60</sub>-ն է (որին նաև անվանում են բակիբոլ, կամ բուկիբոլ, {{lang-en|buckyball}})<ref name=nano1 />), ամերիակացի ճարտարապետ Ֆուլերի անունով, որը իր շինությունների գմբեթների կառուցման համար օգտագործել է հինգ և վեցաանկյուններ, որոնք հանդիսանում են բոլոր ֆուլերենների մոլեկուլային կմախքի հիմնական կառույցները։

Անհրաժեշտ է նշել,որ ֆուլերենների հայտնաբերումը ունի իր նախապատմությունը` նրանց գոյության հավանականությունը կանխատեսվել էր դեռևս 1971 թվականին Ճապոնիայում<ref>Osawa E. Kagaku (Kyoto), V.25, P.854 (1971); Chem. Abstr. V.74 (1971)</ref> և տեսականորեն հինավորվել 1973 թվականին [[ԽՍՀՄ|ԽՍՀՄ-ում]]<ref>{{статья|автор=Бочвар Д. А., Гальперн Е. Г.|заглавие=О гипотетических системах: карбододекаэдре, s-икосаэдране и карбо-s-икосаэдре|издание=Доклады АН СССР|том=209|номер=3|страницы=610|год=1973}}</ref>։ Ֆուլերենի հայտնաբերման համար Կրոտը, Սմոլին և Կուրլը 1966 թվականին քիմիայի բնագավառում արժանացան [[Նոբելյան մրցանակ]]ի<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1996/ Нобелевская премия по химии за 1996 год]</ref>։ Ներկա ժամանակում  ( 2007 թվականի հոկտեմբեր) ֆուլերենի ստացման միակ եղանակը նրա արհեստական սինթեզն է։ Տարիներ շարունակ այս միացությունները մանրակրկիտ ձևով ուսումնասիրվել են տարբեր երկրների լաբորատորիաներում` փորձելով բացահայտել դրանց առաջացումը, կառուցվածքը, հատկությունները և կիրառման հնարավոր ոլորտները։ հաստատվել է, որ ֆուլերենները զգալի քանակությամբ պարունակվում են [[Մուր|մրի]] մեջ, որը առաջանում է գրաֆիտային էլեկտրոդների աղեղային պարպումից<ref name=nano1 />,  դրանք նախկինում պարզապես չեն նկատվել (տես [[#Սինթեզ|ներքևում]])։

== Ֆուլերենը բնության մեջ ==
Արհեստական եղանակով ստանալուց հետո ֆուլերեններ հայտնաբերեցին Հյուսիսային Կորեայի մի շարք [[շունգիտ]]ների նմուշներում<ref>''Buseck P.R, Tsipursky S.J, Hettich R.'' [http://www.sciencemag.org/content/257/5067/215.abstract Fullerenes from the Geological Environment] (англ.) // Science. (1992) 257(5067): 215—217 DOI: 10.1126/science.257.5067.215</ref><ref>''Юшкин Н. П.''. Глобулярная надмолекулярная структура шунгита: данные растровой туннельной микроскопии. // ДАН. (1994) 337(6): 800—803.</ref><ref>В. А. ''Резников. Ю. С. Полеховский''. Аморфный шунгитовый углерод — естественная среда образования фуллеренов. // Письма в ЖЭТФ. (2000) 26(15): 94-102.</ref>, ԱՄՆ-ում ֆուլգուրիտներում և Հնդկաստանում<ref>''Daly T.K., Buseck P.R., Williams P. and Lewis C.F.'' [http://www.sciencemag.org/content/259/5101/1599.short Fullerenes from a fulgurite](англ.) Science // (1993) 259: 1599—1601 DOI: 10.1126/science.259.5101.1599</ref>, [[մետեորիդ]]ներում<ref>''Buseck P.R''. [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X02008191 Geological fullerenes: review and analysis].(англ.) // Earth and Planetary Science Letters. (2002) 203(I 3-4): 781—792 DOI: 10.1016/S0012-821X(02)00819-1</ref> և հատակային նստվածքներում, որոնց տարիքը հասնում է 65 միլլիոն տարու<ref>''Parthasarathy G. et al''. Natural fullerenes from the Cretaceous-Tertiary boundary layer at Anjar, Kutch.(англ.) // [http://specialpapers.gsapubs.org/ Geological Society of America Special Papers] (2002) 356: 345—350 DOI:10.1130/0-8137-2356-6.345</ref>։

[[Երկիր|Երկրի]] վրա ֆուլերեններն առաջանում են [[բնական գազ]]ի այրման և [[կայծակ]]ի պարպման ժամանակ<ref>''Buseck P.R''. [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X02008191 Geological fullerenes: review and analysis]. (англ.)// Earth and Planetary Science Letters. (2002) 203(I 3-4): 781—792 DOI: 10.1016/S0012-821X(02)00819-1<</ref>։ 2011 թվականի ամռանը հրապարակվեցին [[Միջերկրական ծով]]ի վրայով անցնող օդային հոսանքների նմուշների ուսումնասիրության արդյունքները, [[Բարսելոնա]]յից մինչև [[Ստամբուլ]] վերցրած բոլոր 43 նմուշներում ֆուլերեններ էին պարունակումվում<ref>''Sanchís J et al.'' [http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/es200758m?journalCode=esthag Occurrence of aerosol-bound fullerenes in the Mediterranean Sea atmosphere].(англ.) // Environ Sci Technol. (2012). 46(3): 1335-43. DOI: 10.1021/es200758m</ref>։

Մեծ քանակությամբ ֆուլերեններ են հայտնաբերել [[տիեզերք]]ում։ 2010 թվականին գազի տեսքով<ref>''Cami J. et al.''. [http://www.sciencemag.org/content/329/5996/1180.abstract Detection of C60 and C70 in a Young Planetary Nebula] (англ.)// Science. (2010) 329(5996): 1180—1182 — DOI: 10.1126/science.1192035</ref>, իսկ 2012 թվականի` պինդ վիճակով<ref>''Evans A. et al.'' [http://mnrasl.oxfordjournals.org/content/421/1/L92 Solid-phase C-60 in the peculiar binary XX Oph?] (англ.)[http://mnrasl.oxfordjournals.org/ MNRAS Letters]. (2012) 421(1): L92-L96</ref>։

== Կառուցվածքային առանձնահատկություններ ==
[[Իկոսաէդր|Հատված իկոսաէդրի]] տեսքով մոլեկուլային միացության զանգվածը 720 զանգվածի ատոմային միավոր է։ ֆուլերենի մոլեկուլներում ածխածնի ատոմները դասավորված են հնդանկյունների և վեցանկյունների գագաթներին, որոնցից կազմված է գնդի կամ էլիպսոիդի մակերեսը։ ֆուլենների ընտանիքի ամենից սիմետրիկ և բավականին  ուսումնասիրված ներկայացուցիչը ֆուլերեն 60-ն է (C<sub>60</sub>), որում ածխածնի ատոմները առաջացնում են հատված իկոսաէդր, որը կազմված է 20 վեցանկյուններից և 12 հնգանկյուններից և հիշեցնում է [[ֆուտբոլի գնդակ]] (որպես իդեալական կառուցվածք, որը բնության մեջ հազվադեպ է հանդիպում)։ Քանի որ С<sub>60</sub> ֆուլերենի ածխածնի յուրաքանչյուր ատոմ միաժամանակ պատկանում է երկու վեց և մեկ հնգանկյան, ապա ֆուլերեն С<sub>60</sub> բոլոր ատոմները համարժեք են, ինչը հաստատվում է  <sup>13</sup>С  իզոտոպի միջուկային մագնիսական ռեզոնանսային սպեկտրի միջոցով, որը պարունակում է միայն մեկ գիծ։ սակայն ոչ բոլոր С-С կապերն ունեն նույն երկարությունը։ С=С կապի երկարությունը,որը հանդիսանում է երկու վեցանկյունների ընդհանուր կողմը կազմում է 1,39 Å ([[անգստրեմ]]), իսկ С-С կապը ընդհանուր է վեց և հնգանկյունների համար ավելի երկար է և նրա երկարությունը հավասար է 1,44 Å<ref name="bel_budt">Белоусов В. П., Будтов В. П., Данилов О. Б., Мак А. А. Оптический Журнал, т.64, № 12, с.3 (1997)</ref>: Բացի դրանից առաջին կապը կրկնակի է, իսկ երկրորդը` միակի, ինչը բնութագրական է ֆուլերեն С<sub>60</sub>-ի քիմիայի համար։  իրականում մեծ քանակությամբ ստացված ֆուլերենների հատկությունների ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս նրանց օբյեկտիվ հատկությունների բաշխումը (քիմիական և սորբցիոն ակտիվություն) ֆուլերենի 4 կայուն իզոտոպներում<ref>* Герасимов В. И. «Изомеры фуллеренов», журнал [http://www.ipme.ru/e-journals/MPM/no_12014/MPM120_04_gerasimov.pdf Физика и механика материалов] ISSN 1605—2730 volume 20 No 1 с.25-31</ref>, որոնք հեշտությամբ որոշվում են ճշգրիտ որոշման հեղուկ քրոմատոգրաֆի սորբցիոն սյունից ունեցած ելքի ժամանակով։ Այդ դեպքում բոլոր չորս իզոմերների զանգվածները նույնն է և հավասար է 720 զ. ա. մ.:

Տարածվածությամբ հաջորդը ֆուլերեն C<sub>70</sub>, որը տարբերվում է ֆուլերեն C<sub>60</sub>-ից ածխածնի 10 ատոմների առկայությամբ համարժեքության շրջանում  C<sub>60</sub>, ինչի հետևանքով 34 մոլեկվուլը երկարաձգված է և հիշեցնում է [[ռեգբի]]ի գնդակ։

Այսպես կոչված բարձրագույն ֆուլերենները, որոնք պարունակում են ավելի մեծ թվով ածխածնի ատոմներ (մինչև 400), առաջանում են զգալիորեն փոքր քանակությամբ և հաճախ են ունենում բավականին բարդ իզոմերային կազմ։ Առավել լավ ուսումնասիրված բարձրագույն ֆուլերեններից կարելի է առանձնացնել C<sub>''n''</sub>, ''n''=74, 76, 78, 80, 82 и 84-ը։

== Սինթեզ ==
Առաջին անգամ ֆուլերենը առանձնացրել են գրաֆիտի խտացված գոլորշիներից, որոնք ստացվել են կոշտ գրաֆիտային նմուշների լազերային ճառագայթման արդյունքում։ փաստացի դրանք այդ նյութի հետքեր  էին։ Հաջորդ կարևոր քայլը կատարվել է [[1990 թվական]]ին Վոլֆգանգ Կրետչմերի, Լեմբի, Դ. Խոֆմանի և այլոց կողմից, ովքեր մշակեցին ֆուլերենի փոքր քանակներով` գրամներով ստացումը, գրաֆիտային էլեկտրոդները [[հելիում]]ի միջավայրում ցածր ճնշման տակ էլեկտրական աղեղում այրելիս<ref>Kratschmer W., Lamb L.D., Fostiropoulos K., Huffman D.R. Nature, V.347, № 354 (1990)</ref>։ [[Անոդ]]ի էրոզիայի գործընթացի հետևանքով խցիկի պատերին մուր է նստում, որում էլ պարունակում է որոշակի քանակությամբ ֆուլերեն։ Մուրը լուծում են բենզոլում կամ տոլուոլում և ստացված լուծույթից առանձնացնում գրամային քանակությամբ ֆուլերեն С<sub>60</sub>-ի և С<sub>70</sub>-ի մոլեկուլներ 3:1 հարաբերությամբ և մոտավորապես 2 % ավելի ծանր ֆուլերեններ<ref>{{книга |автор=Г.П.Ковтун, А.А.Веревкин. |заглавие=Наноматериалы: технологии и материаловедение. Обзор |место=Харьков|издательство=ННЦ ХФТИ |год=2010 |страниц=73}}</ref>։ Հետագայում հաջողվեց  էլեկտրոդների գոլորշիացման համար առավել նպաստավոր պայմաններ ընտրել (ճնշում, մթնոլորտի կազմ, հոսանք, էլեկտրոդների տրամագիծ), որի արդյունքում ֆուլերենի ելքը առավելագույնն է, որը կազմում է անոդային նյութի 3-12 %-ը, ինչով էլ որոշում են ֆուլերենի բարձր ինքնարժեքը։

Սկզբնական շրջանում ավելի էժան և արդյունավետ ֆուլերենի`գրամներով ստացման փորձերը ([[ածխաջրածիններ]]ի այրումից]] կրակում<ref>Ozawa M., Deota P., Ozawa E., Fullerene Sci. Technol. V. 7. № 3. P. 387—409 (1999)</ref>, քիմիական սինթեզը<ref>Diederich F., Nature. V. 369. P. 199—207 (1994)</ref> и др.) հաջողություն չունեցան և «աղեղային» եղանակը երկար ժամանակ մնաց ամենից արդյունավետը (արտադրողականությունը մոտավորապես 1 գ/ժամ)<ref>Богданов А. А., Дайнигер Д., Дюжев Г. А. ЖТФ. Т. 70, № 5. С. 1 (2000)</ref>։ հետագայում Mitsubishi ֆիրմային հաջողվեց իրականացնել ֆուլերենի արտադրություն ածխաջրածինների այրման միջոցով , սակայն այս ֆուլերենները  [[թթվածին]] են պարունակում, և այդ պատճառով աղեղային եղանակը նախկինի նման մնում է մաքուր ֆուլերենի ստացման միակ հարմար եղանակը։

ֆուլերենի աղեղում առաջացման սկզբունքները մինչև հիմա հասկանալի չեն, քանի որ աղեղի այրման շրջանում ընթացող գործընթացները ջերմադինամիկորեն անկայուն են, ինչը խիստ դժվարացնում է դրանց տեսականորեն կատարվող դիտարկումները։ Անհերքելիորեն հաջողվեց սահմանել միայն, որ ֆուլերենը հավաքվում է ածխածնի առանձին ատոմներից (կամ հատվածներից С<sub>2</sub>): Ապացուցման համար որպես անոդային էլեկտրոդ օգտագործվեց <sup>13</sup>С շատ մաքուր [[գրաֆիտ]]ը, մյուս էլեկտրոդը սովորական գրաֆիտից էր` <sup>12</sup>С:  Միջուկային մագնիսական ռեզոնանսի (ՄՄՌ) մեթոդով ֆուլերենի արդյումից հետո ցույց տրվեց,որ ածխածին <sup>12</sup>С-ի և  <sup>13</sup>С-ի ատոմները պատահականորեն դասավորված են ֆուլերենի մակերեսին։ Դա ցույց է տալիս,որ գրաֆիտը քայքայվում է առանձին ատոմների կամ ատոմային մակարդակի մասերի,որոնք հետագայում հավաքվում են ֆուլերենի մոլեկուլում։ Այս հանգամանքը ստիպեց հրաժարվել այն պատկերացումից, որ ֆուլերենը առաջանում է փակ ոլորտներում գրաֆիտի ատոմային շերտերի դասավորման արդյունքում։

Ֆուլերենի ստացման համար սարքավորումների քանակի արագ աճը և մաքրման համար մեթոդների բարելավման նպատակով անընդհատ կատարվող աշխատանքների շնորհիվ  ինքնարժեքը զգալիորեն իջավ` С<sub>60</sub> վերջին 17 տարում 10 հազարից մինչև 10-15 դոլար մեկ գրամի համար<ref name="vul">Вуль А. Я. Материалы электронной техники. № 3. С. 4 (1999)</ref>, ինչի շնորհիվ ֆուլերենը կիրավեց արդյունաբերությունում։

Չնայած Հոֆման-Կրետչմերի (ՀԿ) մեթոդի բարելավմանը չհաջողվեց մեծացնել ֆուլերենի ելքը այրված գրաֆիտի ընդհանուր զանգվածի 10-20 % -ից։ Ելանյութի` գրաֆիտի համեմատաբար բարձր ինքնարժեքի պատճառով, այս մեթոդն ունի սկզբունքային որոշակի սահմանապակումներ։ Շատ հետազոտողներ կարծում են, որ ՀԿ մեթոդով ֆուլերենի ինքնարժեքը մեկ գրամի համար մի քանի դալարից հնարավոր չէ իջեցնել։ Այդ պատճառով հետազոտական մի շարք խմբերի աշխատանքները ուղղված են ֆուլերենի այլընտրանքային մեթոդների որոնմանը։ Այս բնագավառում մեծ հաջողությունների է հասել [[Միցուբիսի]] կազմակերպությունը, որին հաջողվեց կարգավորել ածխաջրածինների այրման  մեթոդով ֆուլերենի արտադրությունը։ Նման եղանակով ստացված դուլերենի արժեքը կազմում է մոտավորապես 5 դոլար/գրամ ([[2005 թվական]]), ինչը ոչ մի ձևով չազդեց էլեկտրական աղեղի եղանակով ստացվող ֆուլերենի արժեքի վրա։

Հարկ է նշել, որ ֆուլերենի բարձր գինը պայմանավորված է ոչ միայն գրաֆիտի այրումից ցածր ելքով, այլ առանձնացման բարդությամբ, մաքրումից, և տարբեր զանգվածնեով ֆուլերենների մրից  առանձնացմամբ։  Հիմնական գործընթացը իրականացվում է հետևյալ ձևով՝ գրաֆիտի այրումից ստացած մուրը խառնում են [[տոլուոլ]]ի կամ այլ օրգանական լուծիչի հետ( որում ֆուլերենները լավ լուծվում են), այնուհետև խառնուրդը ֆիլտրում են կամ անց են կացնում ցենտրիֆուգով, իսկ մնացած լուծույթը գոլորշիացնում։ Լուծիչի հեռացումից հետո մնում է մուգ մանր բյուրեղներից կազմված նստվածք՝ ֆուլերենների խառնուրդ որը կոչվում է ֆևլերիտ։ Ֆուլերիտի կազմի մեջ մտնում եմմտնում են տարբեր բյուրեղային միացություններ՝ С<sub>60</sub> և С<sub>70</sub> մոլեկուլների մանր բյուրեղներ և С<sub>60</sub>/С<sub>70</sub> բյուրեղներ, որոնք հանդես են գալիս որպես պինդ լուծույթներ։ բացի դրանից ֆուլերիտում միշտ առկա են բարձր ֆուլերեններ (մինչև 3 %)։  Ֆուլերենների տարանջատումը առանձին մասերի՝ ըստ մոլեկուլային զանգվածների իրականացվում է հեղուկ քրոմատագրությամբ սյուների վրա և բարձր ճնշմամբ հեղուկ քրոմատագրությամբ  միջոցով (ԲՃՀՔ)։ Վերջինս հիմնականում օգտագործվում է ստացված ֆուլերենների մաքրությունը որոշելու համար, քանի որ այս մեթոդի վերլուծական զգայունությունը շատ բարձր է (մինչև 0,01 %)։ վերջին փուլում իրականացվում է լուծիչի մնացորդների հեռացում ֆուլերենի պինդ նմուշից։ Գործընթացը իրականացվում է դինամիկ վակումում նմուշը 150—250&nbsp;°C ջերմաստիճանային պայմաններում պահելով (մոտավորապես 0,1 [[տոր]])։

== Ֆիզիկական հատկություններ և կիրառական նշանակություն ==
=== ֆուլերիտներ ===
Ֆուլերենների մոլեկուլներից կազմված խտացված համակարգերը կոչվում են ֆուլերիտներ։ սրանցից ամենաուսումնասիրված համակարգը С<sub>60</sub> բյուրեղն է, իսկ ամենաքիչ ուսումնասիրվածը С<sub>70</sub>-ի բյուրեղային համակարգը։ Բարձր ֆուլերենների բյուրեղների ուսումնասիրությունը դժվարանում է նրանց ստացման բարդությունների հետ կապված։

Ֆուլերենի մոլեկուլում ածխածնի ատոմները միացած են սիգմա և պի կապերով, այն դեպքում, երբ ֆուլերենի բյուրեղում առանձին մոլեկուլների միջև քիմիական կապը բացակայում է (բառի բուն իմաստով)։ Այդ պատճառով խտացված համակարգերում առանձին մոլեկուլները պահպանում են իրենց առանձնահատկությունները (ինչը կարևոր է բյուրեղի էլեկտրոնային կառուցվածքը ուսումնասիրելիս)։ Բյուրեղում մոլեկուլները պահվում են [[Վան-Դեր-Վալսյան ուժեր]]ի շնորհիվ, զգալի չափով որոշելով պինդ C<sub>60</sub>-ի մակրոսկոպիկ հատկությունները։

Աենյակային ջերմաստիճանում С<sub>60</sub>-ի բյուրողն ունի 1,415 նմ կայունությունը կողերով կենտրոնացված խորանարդաձև ցանացի տեսք, սակայն ցածր ջերմաստիճանումտեղի է ունենում առաջին կարգի ֆազային անցում (Т<sub>кр</sub>≈260 [[Կելվին]]) և   С<sub>60</sub>-ի բյուրեղը փոխում է իր տեսքը հասարակ խորանարդաձևի (ցանցի կայունությունը 1,411 նմ)<ref>Елецкий А. В., Смирнов Б. М. // УФН. — Т. 163, № 2. — С. 33 (1993)</ref>։ Т &gt ջերմաստիճանում  Т<sub>кр</sub> մոլեկուլները С<sub>60</sub>-ում անկանոն ձևով շարժվում են իրենց հավասարակշռության կենտրոնի շուրջը, իսկ երբ այն իջնում է մինչև կրիտիկական արժեքը պտտման երկու առանցքներն էլ սառեցվում են։ Պտտման ամբողջական սառեցումը տեղի է ունենում 165 Կ ջերմաստիճանում։ Սենյակային ջերմաստիճանին մոտ ջերմաստիճաններում С<sub>70</sub>- բյուրեղային կառուցվածքը մանրամասն ուսումնասիրվել է աշխատանքում<ref>Vaughan G. B. M. et al. Science, V. 254, P. 1350 (1991)</ref>։ Ինչպես երևում է այս աշխատանքի արդյունքներց այս տիպի բյուրեղներն ունեն ծավալակենտրոնացված ցանց, վեցանկյուն ֆազի փոքր խառնուրդով։

=== Ոչ գծային օպտիկական հատկություններ ===
Ֆուլերենի էլեկտրոնային կառուցվածքի վերլուծությունը ցույց է տալիս π-էլեկտրոնային համակարգերի առկայությունը, որոնք ունեն ոչ գծային զգայունության մեծ արժեքներ։ ֆուլերենները իրկանում օժտված են ոչ գծային օպտիկական հատկություններով։ Սակայն С<sub>60</sub> մոլեկուլի մեծ համաչափության շնորհիվ երկրորդ սերնդի ներդաշնակության առաջացումը հնարավոր է միայն համակարգում անհամաչափության ներմուծման դեպքում (օրինակ արտաքին էլեկտրական դաշտոի միջոցով)։ Գործնական տեսանկյունից գրավիչ է բարձր արագությունը, որը որոշում է երկրորդ սերնդի ներդաշնակության մարումը։ Բացի այդ С<sub>60</sub> ֆուլերենները կարող են առաջացնել նաև երրորդ ներդաշնակություն<ref name="bel_budt" />։

Ֆուլերենների ևառաջին հերթին С<sub>60</sub>-ի կիրառման հաջորդ հավանական բնագավառները հանդիսանում են օպտիկական խցիկները։ Փորձնականորեն ցույց է տրվել այս նյութի կիրառությունը 532 նանոմետր երկարությամբ ալիքի համար<ref name="vul" />։ Արձագանքման կարճ ժամանակահատվածը հնարավորություն է տալիս ֆուլերենները օգտագործել լազերային ճառագայթների և որակի մոդելյատորների ստացման համար։ Սակայն, մի շարք պատճառներով ֆուլերենների համար դժվար է մրցակցել ավանդական նյութերի հետ։ Բարձր ինքնարժեքը, ապակիներում ֆուլերենների ցրման դժվարությունը, օդում արագ օքսիդանալու հատկությունը ոչ գծային զգայունության ռեկորդային գործակիցներ չեն և օպտիկական ճառագայթման սահմանափակման բարձր շեմը (աչքերի պաշտպանության համար ոչ պիտանի) լուրջ դժվարություններ են ստեղծում այլ նյութերի հետ մրցակցությունում։

=== Քվանտային մեխանիկան և ֆուլերենը ===
[[1999 թվական]]ին Վեննայի համալսարանի հետազոտողները ցուցադրեցին կորպուսկուլյար-ալիքային [[դուալիզմ]]ի կիրառությունը ֆուլերենիC<sub>60</sub><ref>{{cite doi|10.1038/44348}}</ref><ref>{{Cite web |title=Квантовые свойства фуллерена |url=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1156925 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112073500/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1156925 |archive-date=2012 թ․ հունվարի 12 |accessdate=2020 թ․ սեպտեմբերի 5}}</ref>  մոլեկուլների համար։

=== Հիդրատացված ֆուլերեն (HyFn);(С<sub>60</sub>(H<sub>2</sub>O)n) ===
[[Պատկեր:Fullerene in water.jpg|thumb|Ջրային լուծույթում C<sub>60</sub>HyFn-ը 0,22 մգ/մլ C<sub>60</sub>-ի հետ]]
Հիդրատացված ֆուլերեն С<sub>60</sub> — C<sub>60</sub>HyFn-ը, դա կարծր, սուպրամոլեկուլային համալիր է, որը կազմված է С<sub>60</sub>-ի մոլեկուլներից շրջափակված առաջին հիդրատային թաղանթով, որը պարունակում է ջրի 24 մոլեկուլ՝ C<sub>60</sub>(H<sub>2</sub>O)<sub>24</sub>։ Հիդրատային թաղանթը առաջանում է ջրի մոլեկուլում առկա թթվածնի ատոմի չընդհանրացված էլեկտրոնային զույգի դոնորա-ակցեպտորային մեխանիզմով ֆուլերենի մակերեսին գտնվող էլեկտրոն- ակցեպտորային կենտրոնի հետ  փոխազդեցության հետևանքով։ Այդ ընթավքում ջրի մոլեկուլները, որոնք գտնվում են ֆուլերենի մակերեսին մոտ միմյանց հետ միանում են ջրածնային կապերի ծավալային ցանցով։ C<sub>60</sub>HyFn-ի չափերը կազմում են 1,6-1,8 նմ։ Ներկա ժամանակում  С<sub>60</sub>-ի առավելագույն կոնցենտրացիան, C<sub>60</sub> HyFn-ի ձևով, որը հաջողվել է ստեղծել ջրում համարժեք է 4 մգ/մլ-ին<ref>G. V. Andrievsky, M. V. Kosevich, O. M. Vovk, V. S. Shelkovsky, L. A. Vashchenko. ON THE PRODUCTION OF AN AQUEOUS COLLOIDAL SOLUTION OF FULLERENES. J. Chem. Soc., Chem. Commun. 12 (1995) 1281—1282.</ref><ref>G. V. Andrievsky, V. K. Klochkov, A. Bordyuh, G. I. Dovbeshko. COMPARATIVE ANALYSIS OF TWO AQUEOUS-COLLOIDAL SOLUTIONS OF C60 FULLERENE WITH HELP OF FT-IR REFLECTANCE AND UV-VIS SPECTROSCOPY. Chem. Phys. Letters, 364 (2002) 8-17.</ref><ref>G. V. Andrievsky, V. K. Klochkov, L. I. Derevyanchenko. Is C<sub>60</sub> fullerene molecule toxic?! Fullerenes, Nanotubes and Carbon Nanostructures, 13 (4), (2005) 363-37</ref><ref>G. V. Andrievsky, V. I. Bruskov, A. A. Tykhomyrov, S. V. Gudkov. Peculiarities of the antioxidant and radioprotective effects of hydrated c60 fullerene nanostuctures in vitro and in vivo. Free Radical Biology & Medicine, 47 (2009) 786—793.</ref><ref>{{Cite web |title=Fullerene (C60 and C70) aqueous solutions<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://www1.lsbu.ac.uk/water/buckmin.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111231062542/http://www.lsbu.ac.uk/water/buckmin.html |archivedate=2011 թ․ դեկտեմբերի 31 |accessdate=2010 թ․ փետրվարի 6}}</ref>։:

=== Ֆուլերենը որպես նյութ կիսահաղորդչային տեխնոլոգիայի համար ===
Ֆուլերենի մոլեկուլի բյուրեղը հանդիսանում է կիսահաղորդիչ արգելման գոտու ~1.5 ԷՎ լայնությամբ, և նրա հատկությունները շատ նման են մյուս կիսահաղորդիչների հատկություններին։ Այդ պատճառով շատ ուսումնասիրություններ կապված էին ֆուլերենի՝ որպես նոր նյութ էլեկտրոնիկայում կիրառման հարցի հետ՝ դիոդների,տրանզիստորների ֆոտոմարտկոցի արտադրություններում։ Այստեղ նրանց առավելությունը ավանդական սրլիցիումի համեմատ ֆոտոպատասխանման փոքր ժամանակահատվածն է։ Սակայն զգալի թերություն էր թթվածնի ազդեցությունը ֆուլերենների թաղանթների հաղորդականության վրա, հետևաբար պաշտպանական ծածկույթների անհրաժեշտություն առաջացավ։ Այս իմաստով ավելի հարմար է օգտագործել ֆուլերենի մոլեկուլը որպես ինքնուրույն նանոմասշտաբային սարք, մասնավորապես, որպես ուժեղացնող տարր<ref>Y. Wada, M. Tsukada, M. Fujihira, K. Matsushige, T. Ogawa et al., «Prospects and Problems of Single Molecule Information Devices», Jpn. J. Appl. Phys., V. 39, Part 1, N 7A, pp. 3835-3849 (2000)</ref>։

=== Ֆուլերենը որպես ֆոտոռեզիստ ===
Տոսանելի (&gt; 2 эВ) [[Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներ|ուլտրամանուշակագույն]] և ավելի կարճալիք ճառագայթման ազդեցությամբ ֆուլերենը [[Պոլիմերներ|պոլիմերացվում]] են և այդ վիճակում չեն լուծվում օրգանական [[լուծիչ]]ներում։ Որես ֆուլերենի ֆոտոռեզիստային կիրառման օրինակ կարելի է ներկայացնել ենթամիկրոնային (≈20 [[Նանոմետր|նմ]]) լուծույթի ստացումը էլեկտրոնային փնջով սիլիցիումի վրա ներգործելով, որի ընթացքում օգտագործում են С<sub>60</sub>-ի պոլիմերիզացված թաղանթից դիմակներ<ref name="vul" />։

=== Ֆուլերենային հավելումներ  CVD մեթոդով ադամանդե թաղանթների աճի համար ===
Գործնական կիրառման մեկ այլ հետաքրքիր հնարավորություն է ֆուլերենային հավելումների կիրառումը CVD մեթոդով ադամանդե թաղանթների աճի համար (Chemical Vapor Deposition)։ Ֆուլերելի գազային ագրեգատային վիճակի անցումը շահավետ է երկու տեսանկյունից՝ սուբստրատի վրա ադամանդային միջուկների առաջացման արագության մեծացման և սուբստրատի վրա գազային փուլից կառուցվածքային բլեկների մատակարարում։ Կառուցվածքային բլոկի դերում հանդես է գալիս С<sub>2</sub>-ի հատվածները, որը հարմար նյութ է ադամանդե թաղանթների աճեցման համար։ Փորձնականորեն ապացուցվել է,ու ադամանդե թաղանթների աճման արագությունը հասնում է 0,6 մկմ/ժ, ինչը հինգ անգամ արագ է, քան առանց ֆուլերենի կիրառման ռեակցիաներում։ Միկրոէլեկտրոնիկայում ադամանդների այլ կիսահաղորդիչների հետ մրցակցելու համար անհրաժեշտ է ադամանդե թաղանթների համար մշակել հետերոէպիտաքսիայի մեթոդը։ Այս խնդրի լուծման հնարավոր ուղիներից մեկը ադամանդե թաղանթների և սուբստրատր միջև բուֆերային շերտի օգտագործումն է։ Այս ուղղությամբ կատարվող հետազոտությունների համար լավ նախապայման է տարբեր նյութերին կպչելու հատկությունը։ Նշված դրույթները հատկապես կարևոր է հաջորդ սերնդի միկրոէլեկտրոնիկայում ադամանդների կիրառման նպատակով։ Բարձր կատարողականությունը՝  (բարձր հագեցած դրեյֆի արագություն) առավելագույնը մնացած հայտնի նյութերի համեմատ, ջերմահաղորդականությունը և քիմիական կայունությունը ադամանդը դարձնում են հեռանկարային նյութ հաջորդ սերնդի էլեկտրոնիկայի համար<ref name="vul" />։

=== С<sub>60</sub> պարունակող գերհաղորդիչ միացություններ ===
մոլեկուլային ֆուլերենի բյուրեղները կիսահաղորդիչներ են, սակայն 1991 թվականի սկզբին պարզվեց, որ պինդ վիճակում գտնվող С<sub>60</sub> լեգիրումը ոչ մեծ քանակությամբ ալկալիական մետաղով հանգեցնում է մետաղական հաղորդականությամբ նյութի առաջացմանը, որը ցածր ջերմաստիճաններում հանդես է գալիս որպես [[գերհաղորդիչ]]։ С<sub>60</sub>-ի լեգիրումը իրականացվում է մի քանի հարյուր Ցելսիուս ջերմաստիճաններում մշակելով։ Այդ դեպքում ձևավորվում է X<sub>3</sub>С<sub>60</sub> տիպի կառուցվածքով միացություն (Х -ը ալկալիական մետաղի ատոմն է)։ Այս նպատակով կիրառված առաջին [[մետաղ]]ը [[կալիում]]ն է։ Միացության անցումը К<sub>3</sub>С<sub>60</sub> գերհաղորդիչ վիճակի տեղի է ունենում 19 Կելվին ջերմաստիճանում։ Դա ռեկորդային արժեք է մոլեկուլային գերհաղորդիչների համար։ Շուտով պարզեցին, որ գերհաղորդիչ հատկություններով օժտված են շատ ֆուլերեններ, որոնք լեգիրված են ալկալիական մետաղների ատոմներով 
կամ Х<sub>3</sub>С<sub>60</sub>, կամ XY<sub>2</sub>С<sub>60</sub> հարաբերությամբ (X,Y -ը [[ալկալիական մետաղներ]]ի ատոմներն են )։ Նշված տիպի բարձր ջերմաստիճանում գերհաղորդիչների շարքում ռեկորդակիր հանդիսացավ RbCs<sub>2</sub>С<sub>60</sub>-ը, Т<sub>кр</sub>=33 К պայմաններում<ref>Hebard A.F. Annu. Rev. Mater. Sci., V.23, P.159 (1993)</ref>։

=== Փոքր քանակությամբ ֆուլերենային մրի ազդեզությունը պոլիտետրաֆտորէթիլենի հակաճնշումային և հակաքայքայիչ հատկությունների վրա ===
Հարկ է նշել, որ С<sub>60</sub> ֆուլերենի առկայությունը հանքային [[Քսանյութեր (ավտոմեքենա)|քսանյութերի]] մեջ նպաստում է  հակամարմինների մակերեսին 100 նանոմետր հաստությամբ պաշտպանիչ ֆուլերենային  պոլիմերային թաղանթների առաջացմանը։ Առաջացած թաղանթը պաշտպանում է ջերմաստիճանային և օքսիդիչ ազդեցություններից, 3-8 անգամ մեծացնում է շփման հանգույցների կյանքի տևողությունը վթարային իրավիճակներում, իսկ քսանյութերի ջերմակայունությունը` մինչև 400—500&nbsp;°C և  շփման հանգույցների կրող հատկությունները 2-3 անգամ, ընդլայնում է շփման հանգույցների ճնշման աշխատանքային միջակայքը 1,5-2 անգամ, փոքրքցնում է հակամարմիննարի մշակման ժամանակահատվածը։

=== Կիրառման այլ բնագավառներ ===
Այլ հետաքրքիր առաջարկներից են կուտակիչները և էլեկտրական մարտկեցները, որոնցում այս կամ այլ կերպ օգտագործում են ֆուլերենային հավելանյութեր։ Այս կուտակիչների հիմքը կազմում են [[լիթիում]]ային կատոդները, որոնք պարունակում են ինտերկալացված ֆուլերեններ։ Ֆուլերենները կարող են օգտագործվել նաև [[Ալմաստ|արհեստական ալմաստի]] արտադրությունում որպես հավելանյութ, բարձր [[Ճնշում|ճնշման]] մեթոդի կիրառմամբ։ Այդ դեպքում ալմաստի ելքը մեծանում է ≈30 %-ով։

Բացի այդ ֆուլերենները որպես հավելանյութ կիրառվում են նաև ինտումեսցենտային (ներթափանցող) հակահրդեհային ներկերի արտադրությունում։ Ֆուլերենի ներդրման շնորհիվ հրդեհի ժամանակ բարձր ջերմաստիճանից ներկերը փքվում են ,առաջացնելով բավականին խիտ  շերտ, որը մի քանի անգամ մեծացնում է պաշտպանվող կառույցի տաքացման կրիտիկական ջերմաստիճանը։

Ֆուլերենները և նրանց բազմաթիվ քիմիական ածանցյալները կիսաասոցված կիսահաղորդչային պոլիմերների հետ համակցված օգտագործվում են արևային մարտկոցների պատրաստման համար։

== Քիմիական հատկություններ ==
Չնայած ֆուլերենների մոլեկուլներում ջրածնի ատոմների բացակայությանը, որոնք կարող են տեղակալվել սովորական [[արոմատիկ ածխաջրածիններ]]ում, նունպես կարող են ֆունկցիոնալիզացվել տարբեր քիմիական մեթոդների միջոցով։ Ֆուլերենների ֆունկցիոնալիզացման նպատակով հաջողությամբ կիրառվել են Դիլս-Ալդերի, Պրոտոյի, Բինգելի ռեակցիաները։  ֆուլերենները կարող են նաև հիդրատացվել առաջացնելով С<sub>60</sub>Н<sub>2</sub>-ից մինչև С<sub>60</sub>Н<sub>50</sub> արտադրանքներ։

== Բժշկական նշանակություն ==
=== Հակաօքսիդիչներ ===
Ֆուլերենները հանդիսանում են այսօր հայտնի ամենահզոր հակաօքսիդչները։ Նրանց ազդեցությունը գերազանցում է նախկինում հայտնի հակաօքսիդիչների ունեցած ազդեցությունները 100—1000 անգամ։ Ենթադրում են, որ հենց սրա շնորհիվ նրանք կարողանում են զգալիորեն երկարացնել առնետներ<ref>Baati, T., Bourasset, F., Gharbi, N., Njim, L., Abderrabba, M., Kerkeni, A., Szwarc, H. & Moussa, F. (2012). [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0142961212003237 The prolongation of the lifespan of rats by repeated oral administration of &#91;60&#93; fullerene]. Biomaterials, 33(19), 4936-4946.</ref><ref>Hendrickson, O. D., Morozova, O. V., Zherdev, A. V., Yaropolov, A. I., Klochkov, S. G., Bachurin, S. O., & Dzantiev, B. B. (2015). [http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/1536383X.2014.949695#.VPb59HysWNB  Study of distribution and biological effects of fullerene c60 after single and multiple intragastrical administrations to rats]. Fullerenes, Nanotubes and Carbon Nanostructures, 23(7), 658—668. {{DOI|10.1080/1536383X.2014.949695}}</ref><ref>ДжагаровД. Э. (2012). [http://biomolecula.ru/content/1057 Алхимия «волшебной сажи» — перспективы применения фуллерена С60 в медицине]. Биомолекула.ру</ref> և կլոր որդերի կյանքի միջին տևողությունը<ref>Cong, W., Wang, P., Qu, Y., Tang, J., Bai, R., Zhao, Y., … & Bi, X. (2015): [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0142961214012253  Evaluation of the influence of fullerenol on aging and stress resistance using Caenorhabditis elegans]. Biomaterials, 42, 78-86. {{doi|10.1016/j.biomaterials.2014.11.048}}</ref>. Ենթադրվում է, որ զեյթունի յուղում լուծվոծ ֆուլերեն С<sub>60</sub>-ը , կարող է դասավորվել բջիջների և միտոքոնդրիումների թաղանթների լիպիդային երկշերտում և գործել որպես բազմակի ազդեցության հակաօքսիդիչ<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=XLZS1WQl_1E  Living Longer — C60 Olive Oil Interview with Professor Fathi Moussa — C60oo Longevity study, Universtiry of Paris], Streamed live on Mar 18, 2015</ref>։

=== Նոր դեղորայքի ստացում ===
ֆուլեձրենները կարող են օգտագործվել դեղորայքի ստացման համար։ Այսպես, 2007 թվականին իրականացվեցին հետազոտություններ, որոնք ցույց տվեցին,որ այս նյութերը կարող են արդյունավետ լինել հակաալերգիկ միջոցների ստացման համար<ref>[http://www.med2.ru/story.php?id=2180 «Фуллерены VS аллергия» — сайт «Медицина 2.0», дайджест статьи]</ref><ref>{{статья|автор=John J. Ryan et al.|заглавие=Fullerene Nanomaterials Inhibit the Allergic Response|ссылка=http://www.jimmunol.org/content/179/1/665.abstract |издание=The Journal of Immunology|год=2007|том=179|страницы=665—672|pmid=17579089|язык=en}}</ref>։

=== Պայքար ՁԻԱՀ-ի դեմ ===
Ֆուլերենի բազմաթիվ ածանցյալներ իրենց դրսևորեցին որպես մարդու իմուն անբավարարության վիրուսի բուժման արդյունավետ միջոց` պրոտեազ սպիտակուցը, որը պատասխանատու է ՁԻԱՀ-1-ի վիրուսի արյունատար համակարգ ներթափանցման համար ունի 10 Ǻ տրամագծով խոռոչավոր գնդի տեսք, որի ձևը կայուն է ցանկացած մուտացիայի նկատմամբ։ Դրանց տրամագծի չափերը համընկնում են ֆուլերենի չափերի հետ։ Սինթեզվել է ֆուլերենի ածանցյալ, որը լուծվում է ջրում։ Այն մեկուսացնում է ֆուլերենի սպիտակուց պրոտեազի ակտիվ կենտրոնը, առանց որի հնարավոր չէ վիրուսային մասնիկի առաջացումը<ref>{{статья|автор=Simon H. Friedman et al.|заглавие=Inhibition of the HIV-1 protease by fullerene derivatives: model building studies and experimental verification|ссылка=http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja00068a005 |издание=J. Am. Chem. Soc. |год=1993 |том=115 |номер=15 |страницы=6506–6509 |doi=10.1021/ja00068a005 |язык=en}}</ref>։

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==
* Елецкий А. В., Смирнов Б. М. [http://www.ufn.ru/ufn95/ufn95_9/Russian/r959a.pdf Фуллерены и структуры углерода] // Успехи физических наук. — 1995. — № 9.
* Борщевский А. Я., Иоффе И. Н., Сидоров Л. Н., Троянов С. И., Юровская М. А. [http://www.nanometer.ru/2007/06/28/fullereni_3660.html Фуллерены] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806012910/http://www.nanometer.ru/2007/06/28/fullereni_3660.html |date=2020-08-06 }} // Нанометр, июнь 2007.
* Сидоров Л. Н., Иоффе И. Н.[https://web.archive.org/web/20060116232353/http://journal.issep.rssi.ru/articles/pdf/0108_030.pdf ???] // СОЖ. — 2001. — № 8. — С. 30-36.
* Hirsch, A.; Brettreich, M. Fullerenes: Chemistry and Reactions; WILEY-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA: Weinheim, 2005.
* Сидоров Л. Н., Иоффе И. Н. Эндоэдральные фуллерены // Соросовский образовательный журнал. — 2001. — Т. 7, № 8. — С. 30-36.
* Золотухин И. В. Фуллерит — новая форма углерода // Соросовский образовательный журнал. — 1996. — № 2. — С. 51-56.
* Блюменфельд Л. А., Тихонов А. Н. Электронный парамагнитный резонанс // Соросовский образовательный журнал. — 1997. — № 9. — С. 91-99.
* Вовна В. И. Фотоэлектронная спектроскопия молекул // Соросовский образовательный журнал. — 1999. — № 1. — С. 86-91.
* Порай-Кошиц М. А. Основы структурного анализа химических соединений. — М.: Высшая школа, 1982.
* Ведринский Р. В. EXAFS-спектроскопия — новый метод структурного анализа // Соросовский образовательный журнал. — 1996. — № 5. — С. 79-84.
* Воронков В. К. Ядерный магнитный резонанс // Соросовский образовательный журнал. — № 10. — С. 70-75.
* Юровская М. А. Методы получения производных фуллеренов // Соросовский образовательный журнал. — 2000. — Т. 6, № 5. — С. 26-30.
* Сидоров Л. Н., Макеев Ю. А. Химия фуллеренов // Соросовский образовательный журнал. — 2000. — № 5. — С. 21-25.
* Костиков Р. Р. Принципы органического синтеза // Соросовский образовательный журнал. 1999. № 1. С. 19-27.
* Тихонов А. Н. Спиновые метки // Соросовский образовательный журнал. — 1998. — № 1. — С. 8-15.
* Воронов В. К., Подоплелов А. В. Современная физика: Учебное пособие. — М.: КомКнига, 2005. — 512 с., 2005 г., ISBN 5-484-00058-0, тир. 5000 экз., Гл. 5. Атомная физика, п. 5.8. Эндоэдральные соединения, c. 287—289.
* Герасимов В. И. [http://www.ipme.ru/e-journals/MPM/no_12014/MPM120_04_gerasimov.pdf Изомеры фуллеренов] // Физика и механика материалов. ISSN 1605—2730. Vol. 20, No 1. — P. 25-31.

== Արտաքին հղումներ ==
{{wiktionary|фуллерен}}
* [http://fulleren.com/articlesf1.php Статьи о фуллеренах]

[[Կատեգորիա:Ֆուլերեններ]]
[[Կատեգորիա:Նանոտեխնոլոգիա]]
[[Կատեգորիա:Ածխածնի ալոտրոպ ձևափոխություններ]]