Դիտել Ֆտոր էջի վիքիկոդը

{{Այլ կիրառումներ|F (այլ կիրառումներ)}}
{{Քիմիական տարր
| անվանում =Ֆտոր / /Fluorum (F)
| համար = 9
| սիմվոլ = F
| խումբ = 
| պարբերություն = 
| բլոկ =
| արտաքին տեսք =[[Պատկեր:Liquid fluorine tighter crop.jpg|200px|Հեղուկ ֆտոր]] Դեղին հեղուկ, անգույն գազ<ref>{{Cite web |title=Фтор |url=http://www.xumuk.ru/nekrasov/vii-01.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8xomXX9?url=http://www.xumuk.ru/nekrasov/vii-01.html |archivedate=2013 թ․ մարտի 15 |accessdate=2013 թ․ մարտի 14}}</ref>
| պատկեր =
| ատոմային զանգված =18,9984032(5)<ref name="iupac atomic weights">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/ |автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu. |заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report) |год=2013 |язык=en |издание=[[Pure and Applied Chemistry]] |том=85 |номер=5 |страницы=1047-1078 |doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02| issn=0033-4545}}</ref>
| կոնֆիգուրացիա =[He] 2s<sup><nowiki>2</nowiki></sup> 2p<sup>5</sup>
| էլեկտրոնային թաղանթ =
| ատոմի շառավիղ =73
| կովալենտային շառավիղ = 72
| Վան-դեր-Վալսի շառավիղ = 
| իոնի շառավիղ =(-1e)133
| էլեկտրաբացասականություն =3,98
| էլեկտրոդային պոտենցիալ = 2,87 В
| օքսիդացման աստիճան = 0, -1
| հալման ջերմաստիճան =53.48 Կ{{sfn|Haynes|2011|p=4.121}}
| եռման ջերմաստիճան =85,03 Կ{{sfn|Haynes|2011|p=4.121}}
| ջերմունակություն = 25,14
| իոնիզացման էներգիա 1 =1680,0 (17,41)
| իոնիզացման էներգիա 2 =
| իոնիզացման էներգիա 3 =
| ֆազ =
| խտություն =գազ - 1,696{{sup|0}} գ/լ <br/>հեղ. - 1,516{{sup|-188}} գ/սմ³, <br/>պինդ - 1,7{{sup|-228}} գ/սմ³<ref name="ХЭ">{{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Химическая энциклопедия |ответственный=Редкол.: Зефиров Н.С. и др. |год=1998 |место=М. |издательство=Большая Российская энциклопедия |том=5 |страниц=783 |isbn=5-85270-310-9}}</ref>
| խտություն2 =
| խտություն3 =
| խտություն հջ =
| կրիտիկական կետ Կ =144,4
| հալման ջերմունակություն =
| հալման ջերմունակություն2 =
| գոլորշիացման ջերմունակություն =6088 կՋ/կգ ~ 340 
| ջերմունակություն2 =
| մոլային ծավալ = 17,1
| հագեցած գոլորշի =
| ճնշում հգ 1 =
| ճնշում հգ 10 =
| ճնշում հգ 100 =
| ճնշում հգ 1 k =
| ճնշում հգ 10 k =
| ճնշում հգ 100 k =
| բյուրեղացանցի կառուցվածք = 
| բյուրեղացանցի տվյալներ =  a=5,50 b=3,28 c=7,28 β=90,0
| C/a հարաբերություն =
| Դեբայի ջերմաստիճան =460
| մագնիսական կառուցվածք =
| տեսակարար դիմադրություն =
| ջերմահաղորդականություն =80.4 
| ջերմաստիճանահաղորդականություն =
| ջերմային ընդարձակում =
| ձայնի արագություն =
| Յունգի մոդուլ =
| CAS համար =7782-41-4
| արգելվող գոտի =
| իզոտոպներ =
| իզոտոպներ լրացումներ =
| ներքևում = [[Քլոր|Cl]] 
}}
{{Պարբերական համակարգի տարր|align=center|fontsize=100%|number=9}}

'''Ֆտոր''' ({{lang-grc|φθόρος}} «ոչնչացնել, վնասել, վնասվածք», հետագայում {{lang-grc2|φθείρω}} «ոչնչացնել, ավերել»), տարրերի պարբերական համակարգի 2-րդ պարբերության 7-րդ խմբի տարր։ Քիմիական նշանը '''F''' ({{lang-lat|Fluorum}})։ Կարգահամարը՝ 9<ref>[http://www.iupac.org/reports/periodic_table Таблица Менделеева] на сайте [[ИЮПАК]]</ref>, ատոմական զանգվածը՝ 18,9984032(9)։ p-տարր է, պատկանում է հալոգենների շարքին, ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է․ 1S<sup>2</sup>2S<sup>2</sup>2P<sup>5</sup>։

Բնական ֆտորը բաղկացած է միայն <sup>19</sup>F կայուն [[իզոտոպ]]ից։ Արհեստականորեն ստացվել են <sup>16</sup>F (T<sub>½</sub> <1 վրկ), <sup>17</sup>F (T<sub>½</sub> = 70 վրկ), <sup>18</sup>F (111 ր), <sup>20</sup>F (11,4 վրկ) և <sup>21</sup>F (5 վրկ) ռադիոակտիվ իզոտոպները։

Ֆտորը խիստ թունավոր, սուր հոտով, բաց դեղնավուն գազ է, [[խտություն]]ը՝ 1,693 կգ/մ³։ Բաղկացած է երկատոմանի [[մոլեկուլներ]]ից՝ F<sub>2</sub>, որոնց դիսոցման էներգիան 155±4 կջոուլ/մոլ է։

== Հայտնագործման պատմություն ==
Ֆտորը (F<sub>2</sub>) հայտնագործել է [[Կարլ Վիլհելմ Շեելե]]ն [[1771]] թվականին, իսկ առաջին անգամ մաքուր վիճակում ստացել է [[Անրի Մուասսան]]ը ([[1886]])։ Իր անունը ստացել է հունարեն ֆտորոս-քայքայում բառից։

Ֆտորիի միացություններից կալցիումի ֆտորիդը՝ CaF<sub>2</sub>, մարդկությանը հայտնի է վաղուց, այն «ֆլյուոր» անվան տակ նկարագրվել է դեռևս [[15-րդ դար]]ի վերջին, որպես մետաղաձուլական մածուցիկ խարամները դյուրահոս դարձնող միջոց (այդտեղից էլ անվանումը՝ {{lang-lat|fluo}} - հոսում եմ)։ 1771 թվականին «ֆլյուորը» ծծմբական թթվի հետ տաքացնելով Կ․ Շեեչեն ստացավ «պլավիկյան թթուն»․ Ա․ Լավուազիեն այն համարում էր անհայտ «ֆլյուորիում» տարրի միասությունը [[Թթվածին|թթվածնի]], իսկ ավելի ուշ ([[1810]], Հ․ Դևի)՝ [[Ջրածին|ջրածնի]] հետ։

=== Անվան ծագում ===
Ֆտորի անվանումն ({{lang-gr|cpdopog}} - քայքայել) առաջարկել է Ա․ Ամպերը (1810)։ Ազատ ֆտորը առաջինն անջատել է ֆրանսիացի քիմիկոս Ա․ Մուասանը ([[1886]])՝ [[կալիումի ֆտորիդ]] պարունակող հեղուկ [[Ֆտորաջրածին|ֆտորաջրածնի]] (անջուր) [[էլեկտրոլիզ]]ով։

Ֆտորի քիմիան բուռն զարգացել է 2-րդ՝ համաշխարհային պատերազմի տարիներին, երբ պարզվեց, որ ատոմային զենքի համար անհրաժէշտ <sup>235</sup>Ս իզոտոպի անջատումը բնական [[ուրան]]ից առավել արդյունավետ է իրականացնել UF<sub>6</sub>-ի օգնությամբ։ Ստացվեցին ֆտորի և նրա միացությունների նկատմամբ կայուն օրգանական միացություններ։

== Բնության մեջ ==
Ֆտորը [[երկրակեղև]]ում տարածված տարր է (տարածվածությամբ տասներկուերորդը), կազմում է նրա զանգվածի 6,25-10<sup>−2</sup>%։ Հայտնի են ֆտորիդային 35 միներալներ, որոնցից ամենատարածվածները [[ֆլյուորիտ]]ը, [[կրիոլիտ]]ը և ֆտորապատիտն են։ Զգալի քանակով ֆտոր են պարունակում ապատիաները՝ և ֆոսֆորիտները։

{| class="wikitable" style="text-align:center;"
! Օբյեկտ !! Պարունակություն
|-
| [[հող]] || 0,02
|-
| [[Գետ]]ի ջուր || 0,00002
|-
| Ծովի ջուր || 0,0001
|-
| մարդու ատամներում<ref>Главным образом в эмали [[Зубы человека|зубов]]</ref>|| 0,01
|}
Ֆտորը կենսաբանորեն ակտիվ միկրոտարր է, պարունակվում է բուսակա և կենդանական օրգանիզմներում։ Նրա կենսաբանական դերը վատ է ուսումնասիրված, պարզված է նրա նշանակությունը միայն ոսկրային հյուսվածքների համար։ Կենդանի օրգանիզմներում գտնվում է անօրգանական միացությունների ձևով, հատկապես ոսկրերում (100-300 մգ/կգ) և ատամներում։

{| cellpadding="3" style="margin:1em auto 1em auto; text-align:center;"
|-
| colspan="3" style="text-align:center;"| '''Ֆտորի ամենատարածված միացություններ'''
|-
| [[Պատկեր:Fluorite-270246.jpg|200px|alt=Pink globular mass with crystal facets]]
| [[Պատկեր:Apatite Canada.jpg|200px|alt=Long prism-like crystal, without luster, at an angle coming out of aggregate-like rock]]
| [[Պատկեր:Ivigtut cryolite edit.jpg|200px|alt=A parallelogram-shaped outline with space-filling diatomic molecules (joined circles) arranged in two layers]]
|- style="text-align:center;"
|Ֆլյուորիտ
| Ֆտորապատիտ
| Կրիոլիտ
|}

== Իզոտոպներ ==
Բնական ֆտորը բաղկացած է միայն <sup>19</sup>F կայուն [[իզոտոպ]]ից։ Արհեստականորեն ստացվել են <sup>16</sup>F (T<sub>½</sub> <1 վրկ), <sup>17</sup>F (T<sub>½</sub> = 70 վրկ), <sup>18</sup>F (111 ր), <sup>20</sup>F (11,4 վրկ) և <sup>21</sup>F (5 վրկ) ռադիոակտիվ իզոտոպները։

=== Ֆտորի միջուկային իզոտոպների հատկությունները ===
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
!Իզոտոպներ !! Հարաբերական զանգված, զ. ա. մ. !! Կյանիք տևողությունը !! Տրոհման տեսակը !! Միջուկային սպին !! Միջուկային մագնիսական պահ
|-
| <sup>17</sup>F || 17,0020952 || 64,5 c || [[բետա տրոհում|β<sup>+</sup>-տրոհում]] <sup>17</sup>O-ում || 5/2 || 4.722
|-
| <sup>18</sup>F || 18,000938 || 1,83 ժամ || β<sup>+</sup>-տրոհում в <sup>18</sup>O || 1 ||
|-
| <sup>19</sup>F || 18,99840322 || կայուն|| — || 1/2 || 2.629
|-
| <sup>20</sup>F || 19,9999813 || 11 c || [[բետա-տրոհում|β<sup>−</sup>-տրոհում]] <sup>20</sup>Ne-ում || 2 || 2.094
|-
| <sup>21</sup>F || 20,999949 || 4,2 c || β<sup>−</sup>-տրոհում <sup>21</sup>Ne-ում || 5/2 ||
|-
| <sup>22</sup>F || 22,00300 || 4,23 c || β<sup>−</sup>-տրոհում <sup>22</sup>Ne-ում || 4 ||
|-
| <sup>23</sup>F || 23,00357 || 2,2 c || β<sup>−</sup>-տրոհում <sup>23</sup>Ne-ում || 5/2 ||
|}

== Էլեկտրոնային կառուցվածք ==
[[Պատկեր:Molekülorbital-Fluor.png|thumb|250px| F<sub>2</sub> մոլեկուլի կառւցվածքը]]
Ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է․ 1S<sup>2</sup>2S<sup>2</sup>2P<sup>5</sup>։

Ֆտորի [[ատոմ]]ում՝ 2-րդ էներգիական մակարդակում, չկա d օրբիտալ, շնորհիվ իր մեկ չզույգված էլեկտրոնի, բնորոշ է -1 [[օքսիդացման աստիճան]] և 1 [[վալենտականություն]]։ Ֆտորն ամենաէլեկտրաբացասական տարրն է (ԷԲ = 3,98) և օժտված է ուժեղագույն օքսիդիչ հատկությամբ։

== Բյուրեղցանցի կառուցվածք ==
[[Պատկեր:Alpha-fluorine-unit-cell-B-3D-balls.svg|thumb|244x244px|α-ֆտորի բյուրեղացանցի կառուցվածքը]]
Ֆտորն առաջացնում է 2 բյուրեղային վերափոխակներ, որոնք [[մթնոլորտ]]ային ճնշման պայմաններում կայուն են։
* α-ֆտոր -գոյություն ունի 45,6 K ջերմաստիճանից բարձր պայմաններում, բյուրեղցանցի կառուցվածքը՝ ութանկյուն, տարածությունը ''C'' 2/''c'', տվյալները ''a'' = 0,550 նմ, ''b'' = 0,328 նմ, ''c'' = 0,728 նմ, β = 102,17°, Z = 4<ref>Journal of Solid State Chemistry, Vol. 2, Issue 2, 1970, P. 225—227.</ref><ref>J. Chem. Phys. 49, 1902 (1968)</ref>։
* β-ֆտոր - գոյություն ունի 45,6 ÷ 53,53 K ջերմաստիճանային միջակայքում, բյուրեղցանցի կառուցվածք [[խորանարդ]], տվյալները ''a'' = 0,667 նմ, Z = 8:

== Ստացում ==
Ֆտորիի ստացման հիմնական հումքը ֆլյուորիտն է (մասամբ նաև՝ ապատիտները և ֆոսֆորիտները)։ Նախ ստանում են HF, ապա՝ KF-HF որի հալույթը HF-ով հարստացնելուց հետո (մինչև 40-41 % HF) ենթարկում են էլեկտրոլիզի (95-100&nbsp;°C, 9ժ11 վ)։ [[Գրաֆիտ]]ե անոդի վրա ստացված ֆտորը անջատում են սառեցնելով և նատրիումի ֆտորիդով կլանելով։ 
[[Պատկեր:Fluor laboratory method.png|մինի|ձախից|200px|Ֆտորի լաբորատոր ստացման եղանակը]]
*Ֆտորը ստանում են հիմնականում կալիումի ֆտորիդի հալույթի էլեկտրոլիզով.
:: <math>\mathsf{ 2KF \rightarrow 2K + F_2 \uparrow }</math>
*1986 թվականին ֆտորի 100-ամյակի միջոցառման կոնֆերանսին պատրաստվելու ժամանակ, Կառլ Կրիստը բացհայտեց մաքուր ֆտորի ստացման քիմիական եղանակը, օգտագործելով ֆտորաջրածինը K<sub>2</sub>MnF<sub>6</sub> և SbF<sub>5</sub> 150&nbsp;°C-ում լուծելիս<ref>''Гринвуд Н., Эрншо А.'' «Химия элементов» т. 2, М.: БИНОМ. Лаборатория знаний, 2008 стр. 147—148, 169 — химический синтез фтора</ref>.

:: <math>\mathsf{ 2K_2MnF_6 + 4SbF_5 \rightarrow 4KSbF_6 + 2MnF_3 + F_2 \uparrow }</math>։

Ֆտորի ուժեղ օքսիդացնող հատկությամբ պայմանավորված՝ գրեթեբոլոր մետաղները ենթարկվում են [[կոռոզիա]]յի, այդ պատճառով ինչպես էլեկտրոլիզարարը, այնպես էլ տեղափոխման և պահպանման տարաները ստիպված պատրաստում են [[նիկել]]ից, որը կայունություն է ձեռքբերում՝ շնորհիվ [[մետաղ]]ի մակերևույթին գոյացող [[աղ]]ի՝ NiF<sub>2</sub>, պաշտպանիչ շերտի։

== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Բնականոն պայմաններում (0&nbsp;°C, 0,1 ՄՆ/մ<sup>2</sup>) ֆտորը սուր հոտով, բաց դեղնավուն խիստ թունավոր գազ է, t<sub>եռ</sub>=-183C, t<sub>հալ</sub> =-219 C, խտությունը՝ 1,693 կգ/մ<sup>3</sup>։ Բաղկացած է երկատոմանի մոլեկուլներից՝ F<sub>2</sub>, որոնց [[դիսոցման էներգիա]]ն 155±4 կջոուլ/մոլ է։

Քիմիապես չափազանց ակտիվ և ռեակցիոնունակ տարր է, բնորոշ ոչ մետաղ։ Միացություններում ցուցաբերում է —1 օքսիդացման աստիճան։ Ամենաէլեկտրաբացասական տարրն է, ունի էլեկտրոնային մեծ խնամակցություն՝ 3,62 ԷՎ և իոնացման էներգիա՝ 17,418 ԷՎ։ Միանում է քիմիական բոլոր տարրերի հետ (բացառությամբ He, Ne և Ar)՝ առաջացնելով կայուն [[քիմիական կապ]]եր։

== Քիմիական հատկություններ ==
[[Պատկեր:Beta fluorine unit cell.svg|մինի|β-ֆտորի բյուրեղացանցի կառուցվածքը]]
*Ֆտորի մթնոլորտում այրվում են այնպիսի կայուն նյութեր, ինչպիսիք ջուրը և ապակին են (բամբակի տեսքով).

:: <math>\mathsf{ 2F_2 + 2H_2O \rightarrow 4HF \uparrow + O_2 \uparrow }</math>

:: <math>\mathsf{ 2F_2 + 2SiO_2 \rightarrow SiF_4 + O_2 \uparrow }</math>

Այրման արգասիքներից մեկը թթվածինն է, ինչը նշանակում է, որ ֆտորն ավելի ուժեղ օքսիդիչ է, քան թթվածինը։

*Ֆտորացման ռեակցիաները էքսոթերմիկ են և հաճախ ընթանում են բոցավառմամբ կամ պայթյունով։ Ջրածինը ֆտորում ինքնաբոցավառվում է, խառնուրդը պայթում է մթության մեջ անգամ առանց տաքացնլուց, ստացվում է ֆտորաջրածին, որի ջրային լուծույթը կոչվում է [[ֆտորաջրածնական թթու]].

:: <math>\mathsf{ 2F_2 + 2H_2 \rightarrow 4HF + O_2 \uparrow }</math>

*Թթվածնի և [[ազոտ]]ի հետ ֆտորը միանում է էլեկտրական պարպումների ազդեցությամբ՝ առաջացնելով ֆտորիդներ։ Թթվածնի ֆտորիդները՝ OF<sub>2</sub>, Օ<sub>2</sub>F<sub>2</sub>, Օ<sub>3</sub>F<sub>3</sub> և այլն, թունավոր են, ուժեղ օքսիդիչներ՝ օքսիդացնում են անգամ [[ջուր]]ը և [[հալոգեններ]]ը։ Նրանցից համեմատաբար կայուն է երկֆտորիդը՝ OF<sub>2</sub>, որը բնորոշ հոտով, անգույն գազ է։
*Ազոտի ֆտորիդները՝ NF<sub>3</sub>, N<sub>2</sub>F<sub>4</sub> (անգույն գազեր), ավելի կայուն են, քայքայվում են տաքացնելիս, օքսիդիչներ են։ Մյուս հալոգենների հետ ֆտորը միանում է ջերմություն անջատելով՝ ստացվում են միջհալոգենային միացություններ (ֆտորիդներ), որոնք ուժեղ օքսիդներ են։ Քլորի հետ ֆտորը առաջացնում է ClF և C1F<sub>3</sub> (200-250&nbsp;°C-ում)։
*[[Յոդ]]ը և [[բրոմ]]ը բոցավառվում են ֆտորի մթնոլորտում, ստացվում են BrF, BrF<sub>3</sub>, BrF<sub>5</sub>, IF, IF<sub>5</sub> և IF<sub>7</sub>։ 
[[Պատկեր:A water droplet DWR-coated surface2 edit1.jpg|մինի]]
[[Պատկեր:PFOS-3D-vdW.png|մինի|Գնդաձողային մոդելը]]
*Ֆտորը անմիջականորեն միանում է [[կրիպտոն]]ի, [[քսենոն]]ի և [[ոադոն]]ի հետ, առաջացնելով ֆտորիդներ՝ XeF<sub>4</sub>, XeFe, K<sub>2</sub>F<sub>2</sub>, RnF<sub>2</sub> և այլն։

:: <math>\mathsf{ Xe + 2F_2 \rightarrow XeF_4 }</math>

*Հալկոգենների ֆտորիդներից գործնական նշանակություն ունի միայն ծծմբի վեցֆտորիդը՝ SF<sub>6</sub>, որն օգտագործվում է որպես գազային դիէլեկտրիկ և աշխատանքային մարմին քիմիական գազային լազերներում։

:: <math>\mathsf{ 2Cl_2 + F_2  \rightarrow 2ClF  }</math>

*Մետաղների ֆտորիդները իոնական կառուցվածքով բյուրեղական նյութեր են, ֆտորաջրածնական թթվի աղերը։

:: <math>\mathsf{ 2CoF_3 \rightarrow 2CoF_2 + F_2 \uparrow }</math>

:: <math>\mathsf{ 2MnF_4 \rightarrow 2MnF_3 + F_2 \uparrow }</math>

*Ֆտորը շատ եռանդուն փոխազդում է ջրի, հիդրօքսիդների աղերի, ածխաջրածինների և բազմաթիվ այլ նյութերի հետ։
*Միակ թթուն է, որը լուծում է ապակին, շնորհիվ հետևյալ ռեակցիայի.
:: <math>\mathsf{SiO_2  + 4HF \rightarrow SiF_4 + 2H_2O }</math>
կամ
:: <math>\mathsf{ SiO_2  + 6HF \rightarrow H_2(SiF_6) + 2H_2O}</math>

Այդ պատճառով պլավիկյան թթուն պահում են պլաստմասսայե կամ մոմապատ ամաններում։

Օքսիդը (F<sub>2</sub>O) անգույն, բնորոշ հոտով գազ է, t<sub>հալ</sub>=-224&nbsp;°C, t<sub>եռ</sub>=19,5&nbsp;°C։ Ստանում են ֆտորի և [[ալկալի]]ների փոխազդեցությունից.

:: <math>\mathsf{ 2F_2  + 2NaOH \rightarrow 2NaF + H_2O + F_2O}</math>

== Պահպանում ==
Ֆտորը պահում են և գազային վիճակում (ճնշման տակ), և հեղուկ վիճակում, ուժեղ օքսիդացնող հատկությամբ պայմանավորված՝ գրեթե բոլոր մետաղները ենթարկվում են [[կոռոզիա]]յի, այդ պատճառով ինչպես էլեկտրոլիզարարը, այնպես էլ տեղափոխման և պահպանման տարաները ստիպված պատրաստում են [[նիկել]]ից, որը կայունություն է ձեռքբերում՝ շնորհիվ [[մետաղ]]ի մակերևույթին գոյացող [[աղ]]ի՝ NiF<sub>2</sub>, պաշտպանիչ շերտի։

== Կիրառություն ==
[[Պատկեր:PET-MIPS-anim.gif|մինի]]
Ֆտորն օգտագործում են հատուկ [[պլաստմասսա]]ների ([[տեֆլոն]]), [[ֆրեոն]]ների և հեղուկ [[հրթիռային վառելիք]]ի օքսիդիչի ստացման համար։
Ֆտորը լայնորեն օգտագործվում է որոշ օրգանական նյութերի՝ սառնագենտների և ֆտորապլաստների արտադրության համար։

Ֆտորը օգտագործվում է UF<sub>6</sub>, C1F<sub>2</sub>, SF<sub>6</sub> և այլն ստանալով, UF<sub>6</sub>-ը՝ [[ուրան]]ի իզոտոպներն իրարից բաժանելու համար, C1F<sub>3</sub>, WF<sub>6</sub>, SF<sub>6</sub>, BrF<sub>5</sub>-ը՝ և այլն որպես ֆտորացնող միջոցներ, իսկ SF<sub>6</sub>-ը՝ նաև էլեկտրատեխնիկայի արդյունաբերության մեջ։ [[Սառնարան]]ներում գործածվող ֆրեոն՝ CCl<sub>2</sub>F<sub>2</sub>, դյուրաեռ հեղուկը, որը գոլորշիացման ենթարկվելիս (ճնշումը կտրուկ փոքրացնելու միջոցով) շրջապատից խլում է մեծ քանակով ջերմություն։ Նշված նյութը, որի քիմիական անունն է երկքլորերկֆտորմեթան, օգտագործվում է նաև որպես պրոպելենտ (ցնդելիություն ապահովող նյութ) զանազան աերոզոլերում և կենցաղային օդափոխիչներում։

Ֆտորից ստանում են քառաֆտոր [[էթիլեն]]՝ C<sub>2</sub>F<sub>4</sub>, որից էլ պոլիմերացման ռեակցիայով արտադրում են թանկարժեք պլաստմասսա՝ պոլիտետրաֆտորէթիլեն՝ [[տեֆլոն]]։

Հեղուկ ֆտորը հրթիռային վառելանյութի օքսիդիչ է։ Լայն կիրառում ունեն [[ֆտորաջրածին]]ը, [[ալյումինի ֆտորիդ]]ը, [[սիլիցիումի ֆտորիդ]]ը և այլն։ Ֆտորի թույլատրելի առավելագույն քանակությունն օդում 0,15 մգ/մ<sup>3</sup> է։

== Կենսաբանական և ֆիզիոլագիական դեր ==
Ֆտորի կենսաբանորեն ակտիվ միկրոտարր է, պարունակվում է բուսական և կենդանդանական օրգանիզմներում։ Նրա կենսաբանական դերը վատ է ուսումնասիրված, պարզված է նրա նշանակությունը միայն ոսկրային հյուսվածքների համար։ Կենդանի օրգանիզմներում գտնվում է անօրգ․ միացությունների ձևով, հատկապես ոսկրերում (100-300 մգ/կգ) և ատամներում։

Ֆտորը մարդու և [[կենդանիներ]]ի օրգանիզմ է ներմուծվում հիմնականում խմելու ջրի հետ (այն պետք է պարունակի 1-1,5 մգ/լ ֆտոր )։ Ֆտորի անբավարարության դեպքում առաջանում է [[ատամներ]]ի փտում, ավելցուկի դեպքում՝ [[ֆլյուորոզ]]։ Ֆտորը խիստ թունավոր է։ Ֆտոր պարունակող պատրաստուկներն ՛օգտագործվում են որպես [[հակաուռուցքային նեյրոլեպտիկ]], հակաընկճումային և [[նարկոտիկ]] միջոցներ։

== Տես նաև ==
* [[Պարբերական աղյուսակ]]
* [[Ֆտորիդներ]]
* [[:Կատեգորիա:Ֆտորի միացություններ]]

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==
* Рысс И. Г. Химия фтора и его неорганических соединений. М. Госхимиздат, 1966 г. — 718 с.
* Некрасов Б. В. Основы общей химии. (издание третье, том 1) М. Химия, 1973 г. — 656 с.
* L. Pauling, I. Keaveny, and A.B. Robinson, J. Solid State Chem., 1970, 2, p.&nbsp;225. {{lang-en}} — Մարամասն ֆտորի բյուրեղային կառուցվածքի մասին
* Norman N. Greenwood, Alan Earnshaw: ''Chemie der Elemente.'' Weinheim 1988, ISBN 3-527-26169-9, S.&nbsp;1018–1022.
* Michael Binnewies, Menfred Jäckel, Helge Willner, Geoff Rayner-Canham: ''Allgemeine und Anorganische Chemie.'' Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2004, ISBN 3-8274-0208-5, S.&nbsp;552, 556–557 575.
* Ralf Steudel: ''Chemie der Nichtmetalle.'' de Gruyter, Berlin 1998, ISBN 3-11-012322-3.
* {{Cite book |url=https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_e9l0 |title=Handbook of Chemistry and Physics |date=2011 |publisher=CRC Press |isbn=1-4398-5511-0 |editor-last=Haynes |editor-first=William M. |edition=92nd |location=Boca Raton |ref={{harvid|Haynes|2011}}}}

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.medline.ru/public/art/tom5/art8-perf1.phtml Информация о Перфторане]
* [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/PF/PERFTOR.HTM Кровезаменитель Перфторан] // Вестник РАН, 1997, том 67, N 11, с. 998—1013.
* [http://www.chemie-master.de/pse/pse.php?modul=F chemie-master.de] – Foto von flüssigem Fluor
* [http://education.jlab.org/itselemental/ele009.html It's Elemental – Fluorine]
* [http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/F.html EnvironmentalChemistry.com – Fluorine]
{{Փոքր պարբերական աղյուսակ}}

[[Կատեգորիա:Բարձրաստիճան վտանգավոր նյութեր]]
[[Կատեգորիա:Հալոգեններ]]
[[Կատեգորիա:Ոչ մետաղներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆտոր]]