Դիտել TeX էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ Ծրագիր}}
'''TeX'''ը համակարգչային շարվածքի համակարգ է, որը մշակել է ամերիկացի պրոֆեսոր [[Դոնալդ Կնուտ]]ը համակարգչային տպագրության ստեղծման նպատակով։ Շատերը TeX-ը համարում են մաթեմատիկական բանաձևեր գրելու լավագույն տարբերակը։ Դրա շնորհիվ TeX-ը ունի լայն տարածում ակադեմիական շրջանակներում, հատկապես ֆիզիկոսների և մաթեմատիկոսների շրջանում։ Անունը հնչում է «ՏեԽ» (հունարենից թաթգմանաբար՝ τέχνη - արվեստ, վարպետություն)<ref>{{Cite web |title=TeX Frequently Asked Questions — question label «TeXpronounce» |url=http://www.tex.ac.uk/cgi-bin/texfaq2html?label=TeXpronounce |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303003058/http://www.tex.ac.uk/cgi-bin/texfaq2html?label=TeXpronounce |archive-date=2012 թ․ մարտի 3 |accessdate=2015 թ․ դեկտեմբերի 2}}</ref>։

== Յուրահատկությունները ==
Ի տարբերություն տեքստերի շարվածքի համար նախատեսված այլ միջոցների, որոնք կառուցված են [[WYSIWYG]] սկզբունքով, TeX-ում օգտագործողը նշում է միայն տեքստը և նրա կառուցվածքը, որից TeX-ը հիմնվելով օգտագործողի կողմից տրված կաղապարի վրա ձևավորում է փաստաթուղթը։ Փասաթղթերը հավաքվում են սեփական նշումների լեզվով [[ASCII]] ֆայլի տեսքով, որը պարունակում է տեղեկություն տեքստի ձևափոխման կամ նկարի ավելացման մասին։
Այս ֆայլերը (սովորաբար ունեն «<code>.tex</code>» ընդլայնում) ձևափոխվում են հատուկ ծրագրի միջոցով «<code>.dvi</code>» ('''d'''e'''v'''ice '''i'''ndependent — «սարքավորումից անկախ ») ֆայլի, որը կարող է տպվել կամ ցուցադրվել էկրանին։ DVI ֆայերը կարելի է ձևափոխել [[PostScript]], [[PDF]] կամ այլ էլեկտրոնային ֆրմատի։
TeXի միջուկը իրենից ներկայացնում է ցածր մակարդակի նշումների լեզու, որը պարունակում է տառի բաց թողնման և տառաչափի փոփոխման հրամաններ։ TeX-ում մեծ հնարավորություններ են ստեղծում պատրաստի մակրոսները և ընդլայնումը։ TeX-ի ամենատարածված ընդլայնումը [[LaTeX]]-ն է և AMS-TeX-ը։

== Օգտագործումը ==
TeX-ը կարելի է օգտագործել ցանկացած տեսակի տեքստեր հավաքելու համար, սկսած փոքր նամակներից մինչև մեծ գիտական գրքեր։ Ինքնին TeX-ը ստեղծվել է գիտական աշխատանքների շարվածքի համար։

== Տառատեսակները ==
Տառատեսակների ստեղծման համար TeX-ի հետ համատեղ օգտագործվում է [[Դոնալդ Կնուտ]]-ի կողմից մշակված METAFONT համակարգը, որում տառատեսակները գրվում են ''Meta'' լեզվով։ Կարող են նաև օգտագործվել [[PostScript]] Type 1, [[TrueType]] և [[OpenType]].

=== METAFONT ===
METAFONT-ը TEX-ի անմիջական մաս չէ։ Այն տառատեսակների ներկայացման համակարգ է, որը թույլ է տալիս նախագծել և ներկայացնել սիմվոլները տարբեր ալգորիթմների միջոցով։[[Դոնալդ Կնուտ]]ը սկսել է աշխատել Metafont-ի վրա 1977 թվականից և առաջին տարբերակը թողարկել է 1979-ին։ Օրիգինալ տարբերակում առկա թերությունների պատճառով Կնուտը ամբողջովին փոխեց METAFONT-ը և ամբողջական տարբերակը թողարկեց 1984-ին, որը օգտագործվում է մինչև հիմա։ METAFONT-ը կարելի է օգտագործել ոչ միայն տառատեսակներ ստեղծելու համար, այլև ցանկացած այլ գրաֆիկական օբյեկտ ստեղծելիս։ Բարդ պատկերների համար ցանկալի է օգտագործել [[MetaPost]], որը իր մեջ օգտագործում է [[PostScript]]:

METAFONT-ի օրինակ.
<pre>
mode_setup;

% Define a beanlike shape for the character B
beginchar("B", 11pt#, 11pt#, 0);
 % Setup coordinates as an equation system
 y1=y2=y3=0;
 y4=y5=y6=h;
 x1=x4=0;
 x2=x5=w;
 x3=x6=2*w;

 % Define pen
 pickup pencircle xscaled 0.2w yscaled 0.04w rotated 45;

 % Draw the character curve
 draw z1..z3..z6{z2-z6}..z5..{z4-z2}z4..cycle;
endchar;

end
</pre>

== Օրինակներ ==
=== Մաթեմատիկական օրինակ ===

{{anchor|math mode|mathematics mode|mathematical mode}}
TeX-ը ապահովում է մաթեմատիկական բանաձևերի տարբեր ներկայացումներ։ Օրինակ քառակուսային հավասարման արմատի բանաձևը, որը քառակուսային հավասարման լուծումն է ներկայացվում է այսպես. 
{{markup|
<source lang="latex" enclose="none">
The quadratic formula is $-b \pm \sqrt{b^2 - 4ac} \over 2a$
\bye
</source>
|
<math>\hbox{The quadratic formula is } \textstyle{-b \pm \sqrt{b^2 - 4ac} \over 2a}</math>
}}

Բանաձևը գրվում է այնպես, ինչպես կցանկանայինք գրել ձեռքով գրելուց։ Փաստաթղթում մաթեմատիկական միջավայրը միացնելու համար տողի սկզբում և վերջում դրվում է $ սիմվոլը։ [[Դոնալդ Կնուտ]]ը այդ սիմվոլի ընտրությունը բացատրում էր նրանով, որ մաթեմատիկան բանաձևերի գրառումը ինքնին սպասվում է, որ պետք է լինի թանկ։{{Sfn | Knuth | 1984 | loc = Ch. 16: Typing Math Formulas | p = 127}} ''Ցուցադրական մաթեմատիկան''(երբ բանաձևը գրվում է նոր տողր կենտրոնում) օգտագործում է կրկնակի $$ տողասկզբի սիմվոլներ։
{{markup|
<source lang="latex" enclose="none">
The quadratic formula is $$-b \pm \sqrt{b^2 - 4ac} \over 2a$$
\bye
</source>
|
<math>\hbox{The quadratic formula is}\, </math><center><math>-b \pm \sqrt{b^2 - 4ac} \over 2a</math>
}}

=== Մաթեմատիկական բանաձևերի հեռավորությունները ===
[[Պատկեր:AMS Euler sample math.svg|right|280px|thumb|Մաթեմատիկական տեքստի հավաքում TeX-ի և [[AMS Euler]] տառատեսակի օգտագործմամբ:]]
Քանի որ TEX-ի հիմնական նպատակը որակյալ շարվածքով գրքերի ստեղծումն էր, դրա համար Դ.Կնուտը մեծ ուշադրություն է դարձրել մաթեմատիկական բանաձևերում հեռավորությունների ապահովմանը<ref>{{Citation |last=Slater |first=Robert |title=Portraits in Silicon |date=1989 |page=349 |url=https://books.google.am/books?id=aWTtMyYmKhUC&pg=PA349 |publisher=MIT Press |isbn=9780262691314}}</ref>։ Կնուտը ուսումնասիրել է մեծաքանակ գրականություն հեռավորությունների ճիշտ կանոններ մշակելու համար<ref>Donald E. Knuth. ''Questions and Answers II'', TUGboat '''17''' (1996), p. 355–367. Reprinted as chapter 32 of ''Digital Typography'', p. 620–624.</ref>։ Մինչ կսահմանվեին TEX-ի նախնական կանոններ անհրաժեշտ հեռավորություն ապահովելու համար, պարզվեց, որ իրականում այն կախված է տառատեսակի չափերից։ Օրինակ Կնուտի կողմից ստեղծված [[Computer Modern]] տառատեսակը հիանալի համապատասխանում էր բոլոր կաննոններին և օգտագործվում է մինչև հիմա, իսկ երբ սկսվեց Computer Modern տառատեսակի օգտագործումը, հեռավորության կանոնները վերասահմանվեցին<ref>Donald E. Knuth. [http://www.tug.org/TUGboat/Articles/tb10-1/tb23knut.pdf ''Typesetting Concrete Mathematics''], TUGboat '''10''' (1989), p. 31–36, p. 342. Reprinted as chapter 18 of ''Digital Typography'', p. 367–378.</ref>։ Մաթեմատիկական շարվածքը TeX-ում չընդունվեց առանց քննադատությունների, հատկապես տառատեսակների չափերի տեխնիկական բաղադրիչների մասով, որոնք նախագծվել էին այն դարաշրջանում, երբ հատուկ ուշադրություն էր դարձվում հիշողության պահանջներին։ Դա բերեց որոշակի բաց հատվածների (hacks), որոնք իրենց հերթին առաջացրին նորերը։

[[OpenType math]]-ը մեծ մասամբ վերցված է TeX-ից, բայց ունի շատ նոր հատկություններ<ref>http://blogs.msdn.com/b/murrays/archive/2006/09/13/752206.aspx</ref><ref>http://blogs.msdn.com/b/murrays/archive/2006/11/15/lineservices.aspx</ref><ref>http://www.ntg.nl/maps/38/03.pdf</ref>։

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Արտաքին հղումներ ==
* {{Citation |title=TeX Users' Group |url=http://www.tug.org/}}.
* {{Citation |title=TeX Users' Group |url=http://uk.tug.org/ |place=UK}}
* {{Citation |last=Knuth |first=Donald Ervin |title=TeX82 |date=1982 |type=documentation |url=http://www.tug.org/texlive//devsrc/Master/texmf-dist/doc/generic/knuth/tex/tex.pdf |url-status=dead |publisher=Tug |format=PDF |accessdate=2015 թ․ դեկտեմբերի 11 |archivedate=2013 թ․ դեկտեմբերի 28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131228114703/http://www.tug.org/texlive//devsrc/Master/texmf-dist/doc/generic/knuth/tex/tex.pdf}}.
* {{Citation |title=Plain TeX Quick Reference |url=http://infohost.nmt.edu/tcc/help/pubs/texcrib.pdf |url-status=dead |publisher=NMT |format=PDF |accessdate=2015 թ․ դեկտեմբերի 11 |archivedate=2017 թ․ մարտի 29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170329103715/http://infohost.nmt.edu/tcc/help/pubs/texcrib.pdf}}.
* {{Citation |title=TeX |type=questions and answers |url=http://tex.stackexchange.com/ |publisher=StackExchange}}.
* {{Citation |title=Welcome to the UK List of
TeX Frequently Asked Questions
on the Web |url=http://www.tex.ac.uk/cgi-bin/texfaq2html?introduction=yes |url-status=dead |place=UK |publisher=List of TeX |accessdate=2015 թ․ դեկտեմբերի 11 |archivedate=2004 թ․ ապրիլի 5 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040405103450/http://www.tex.ac.uk/cgi-bin/texfaq2html?introduction=yes}}
* {{Citation |last=Eveson |first=Simon |title=An Introduction to Mathematical Document Production Using AmSLaTeX |url=http://www-users.york.ac.uk/~spe1/texnotes07.pdf |place=[[England|ENG]], [[United Kingdom|UK]] |publisher=York |format=PDF}}.
* {{Citation |last=Knuth |first=Donald E |title=Oral history |type=interview |url=http://purl.umn.edu/107413 |place=Minneapolis |publisher=[[Charles Babbage Institute]], University of Minnesota}}. Knuth discusses software patenting, [[structured programming]], collaboration and his development of TeX. The oral history discusses the writing of ''[[The Art of Computer Programming]]''.
* Eijkhout, Victor. [http://www.eijkhout.net/tbt/ ''TeX by Topic''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225003039/http://www.eijkhout.net/tbt/ |date=2021-02-25 }}
* [http://tug.ctan.org/info/impatient/book.pdf TeX for the Impatient]
* Walsh, Norman. [http://makingtexwork.sourceforge.net/mtw/ ''Making TeX Work'']
* [https://books.google.am/books?hl=en&id=lowdvusVjTwC&dq=tex&printsec=frontcover&source=web&ots=qX1xgHdwnh&sig=8CARQDtcNjo9rMBXyn3IpRRDgcU&sa=X&oi=book_result&resnum=8&ct=result TeX Reference Manual] via Google Book Search
* [http://www.webofstories.com/play/17110?o=MS Knuth tells the story of TeX's creation] link to the first clip in the series.
* [http://scpd.stanford.edu/knuth/ Knuth lectures on TeX ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201074344/http://scpd.stanford.edu/knuth/ |date=2009-02-01 }} – Filmed in the 1980s, Stanford university.
* [http://river-valley.zeeba.tv/tug-2010/an-earthshaking-announcement Knuth declares TeX obsolete, unveils successor] at TUG 2010
* [http://www.cs.uky.edu/~raphael/grad/keepingCurrent/texSuccessors.pdf What’s new since TEX?]

{{Փաստաթղթերի նշագրման լեզուներ}}

[[Կատեգորիա:1978 ստեղծագործություններ]]
[[Կատեգորիա:GNU GPL արտոնագրով ծրագրային ապահովումներ]]
[[Կատեգորիա:Նշագրման լեզուներ]]