Մայքլ Աթիա
Կաղապար:Տեղեկաքարտ Գիտնական Սըր Մայքլ Ֆրենսիս Աթիա (Կաղապար:Lang-en, Կաղապար:ԱԾ), բրիտանացի մաթեմատիկոս, փիլիսոփայության դոկտոր (1955), Օքսֆորդի համալսարանի պրոֆեսոր (1963–69, 1973–90)։ Լոնդոնի թագավորական ընկերության նախագահ (1990-1995, անդամ 1962-ից) և Էդինբուրգի թագավորական ընկերության նախագահ (2005-2008), Լեսթերի համալսարանի ռեկտոր (1995-2005): Էդինբուրգի համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր (1997 թվականից), բազմաթիվ ակադեմիաների անդամ է եղել և արժանացել է բազմաթիվ պատվոգրերի, մասնավորապես՝ Ֆիլդսի մեդալի (1966թ.) և Աբելի մրցանակի (2004 թվական): Նա Լեոպոլդինայի անդամ (1977) է, ԱՄՆ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի և Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամ (երկուսն էլ՝ 1978 թվականից)[1], Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության (1991)[2], Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի (1994)[3]։ Իր ժամանակի ամենանշանավոր մաթեմատիկոսն է[2]։
Կենսագրություն
Ծնվել է ուղղափառ հավատքի լիբանանցի գրող Էդվարդ Աթիայի և շոտլանդացի մոր ընտանիքում: 1934-1941 թվականներին սովորել է նախակրթարան Խարթումում (Սուդան), 1941-1945 թվականներին սովորել է Կահիրեի Վիկտորիա վարժարանում։ Հետո նա վերադարձել է Անգլիա և սովորել Մանչեսթերի դպրոցում[4][5]։ 1947 թվականին ընդունվել է Քեմբրիջի Թրինիթի քոլեջը, իսկ 1955 թվականին Ուիլյամ Հոջի ղեկավարությամբ պաշտպանել է հանրահաշվական երկրաչափության մեջ տոպոլոգիական մեթոդների որոշ կիրառություններ թեմայով ատենախոսություն[6]։
1955 թվականի հուլիսի 30-ին Աթիան ամուսնացել է Լիլի Բրաունի հետ, որից նա ունեցավ երեք որդի[7]։ Մինչեւ 1963 թվականը դասավանդել է Քեմբրիջի համալսարանում, որից հետո հեղինակավոր պաշտոն է ստացել Օքսֆորդի համալսարանում։ Օքսֆորդում մնաց մինչև 1990 թվականը, ընդմիջելով 1955-1956 թվականներին և 1969-1972 թվականներին, երբ Հեռանկարային հետազոտությունների ինստիտուտի պրոֆեսոր էր։ Հետո նա վերադարձավ Քեմբրիջ[8]։
1995-2005 թվականներին եղել է Լեսթերի համալսարանի ռեկտոր։ Հետագայում Էդինբուրգի համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր։
Եղել է Լոնդոնի մաթեմատիկական ընկերության (1974–1976), Լոնդոնի թագավորական ընկերության (1990–1995, անդամ 1962-ից) և Էդինբուրգի թագավորական ընկերության (2005–2008), ինչպես նաև Պագուոշյան գիտնականների շարժման (1997–2002) նախագահ: 1983 թվականին նա դարձել է Երրորդ աշխարհի պետությունների համաշխարհային գիտությունների ակադեմիայի՝ այժմ՝ Գիտությունների համաշխարհային ակադեմիայի (TWAS)[9] 42 հիմնադիր անդամներից մեկը: Եղել է Բրիտանական հումանիստական ասոցիացիայի անդամ[5]։ Ստորագրել է «Գիտնականների նախազգուշացումը մարդկությանը» (1992)[10]:
Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության կայքում նրան նկարագրում են որպես «իր ժամանակի մեծագույն մաթեմատիկոսներից մեկը, նա հիմնարար ներդրում է ունեցել մաթեմատիկայի բազմաթիվ ոլորտներում, հատկապես՝ տոպոլոգիայի, երկրաչափության և վերլուծության մեջ»[2][11]։
Մաթեմատիկական աշխատանքներ
Աթիայի՝ մինչև 1958 թվականը գրված ստեղծագործությունները հիմնականում նվիրված էին հանրահաշվական երկրաչափությանը։ 1954 թվականին նա արժանացել է Սմիթի մրցանակի ՝ փնջերի տեսության լեզուն գծային մակերեսների ուսումնասիրության մեջ կիրառելու համար[7]։ Փրինսթոնում աշխատելու ընթացքում նա դասակարգեց վեկտորային շերտազատումը էլիպսային կորի վրա՝ ցույց տալով, որ ցանկացած այդպիսի շերտազատումը բացվում է անկրճատելիների ուղղակի գումարի[7]:
Հիմնական աշխատանքները վերաբերում են հանրահաշվական տոպոլոգիային, որում Ալեքսանդր Գրոտենդիքի աշխատությունների ազդեցության տակ և Ֆրիդրիխ Հիրզեբրուխի հետ համագործակցությամբ նա ստեղծել է տեսությունը հրաժարվելով սովորական կոհոմոլոգիայից՝ որպես հիմնական հոմոտոպիայի ինվարիանտի և փոխարինելով դրանք այսպես կոչված ֆունկտորով (կառուցում է ընդհանրացված կոհոմոլոգիայի տեսության առաջին օրինակը): -տեսության օգնութամբ Ռաուլ Բոտի հետ միասին ապացուցեց Աթիա-Բոտի ֆիքսված կետի թեորեմը և Իզադոր Սինգերի հետ միասին էլիպսային օպերատորի ինդեքսի թեորեմը, որը լուծեց Իսրայել Գելֆանդի առաջադրած խնդիրը 1950-ական թվականներին։ Այս թեորեմը նպաստեց տոպոլոգիայի և դիֆերենցիալ հավասարումների տեսության միջև նոր կապերի հայտնաբերմանը[4], որի շնորհիվ հայտնվեց տոպոլոգիայի նոր բաժին՝ ինդեքսի տեսություն[12][13]։ Աթիան և Բոթը նաև ընդհանրացրել են Իվան Պետրովսկու դասական արդյունքները հիպերբոլիկ մասնակի դիֆերենցիալ հավասարումների վերաբերյալ։
1977 թվականից հետո գրված գիտնականի աշխատություններից շատերը նվիրված են մաթեմատիկական ֆիզիկային, հատկապես կարևոր է նրա աշխատանքը չափիչ դաշտերի ոլորտում։ Մասնավորապես, այլ հեղինակների հետ նա նկարագրել է բոլոր հնարավոր ինստանտոնները քառաչափ Էվկլիդեսյան տարածության մեջ։
2010-ականների երկրորդ կեսին նա մի քանի անգամ հայտարարել է, որ անսպասելիորեն պարզ լուծումներ է գտել հայտնի մաթեմատիկական խնդիրների համար, օրինակ՝ 2018 թվականի սեպտեմբերին նա հայտարարել է Ռիմանի վարկածի ապացույցը, սակայն այդ հայտարարությունները թերահավատության են արժանացել մաթեմատիկական հանրության կողմից[14]:
Ամենահայտնի ուսանողներից են Սայմոն Դոնալդսոնը, Ջորջ Լուստիգը և Նայջել Հիչինը։
Պարգևներ
- Սմիթի մրցանակ (1954)
- Ֆիլդսի մեդալի (1966)
- Թագավորական մեդալ(1968)
- Baker Lecture (1975)
- Solomon Lefschetz Memorial Lecture (1976)
- Դե Մորգանի մեդալ (1980)
- Ֆելտրինելիի մրցանակ(1981)
- Ֆեյսալ թագավորի միջազգային մրցանակ (1987)
- Քոփլիի մեդալ (1988)
- Գիբսի դասախոսություն (1991)
- Բենջամին Ֆրանկլինի մեդալ (1993)
- Չեռնսկիի հրավիրյալ պրոֆեսոր (1996)
- Շրյոդինգերի դասախոսություն (Լոնդոնի կայսերական քոլեջ) (1997)
- Euler Lecture (2002)
- Աբելի մրցանակ (2004, Ի. Սինգերի հետ համատեղ)[15]
- Քելվինի դասախոսություն (2006)
- Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի մեծ մեդալ(2010).
Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիայի պատվավոր արտասահմանյան անդամ (1969)։ Ուկրաինայի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի(1992), Վրաստանի Գիտությունների ակադեմիայի (1996) օտարերկրյա անդամ [16]։ 2012 թվականից նա Ամերիկյան մաթեմատիկական ընկերության[16], Նորվեգիայի գիտությունների և գրականության ակադեմիայի (2001), Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիայի (1972), Ավստրալական գիտությունների ակադեմիայի (1992), Հնդկաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի (1993), Վենեսուելայի գիտությունների ակադեմիայի (1997), Եվրոպական ակադեմիայի (1988) անդամ է[17]։ Իռլանդական թագավորական ակադեմիայի պատվավոր անդամ (1979)։
Ծանոթագրություններ
- ↑ Կաղապար:Книга
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Կաղապար:Cite web
- ↑ Կաղապար:Сотрудник РАН
- ↑ 4,0 4,1 Science Lives: Michael Atiyah Կաղապար:WebarchiveԿաղապար:Ref-en, Simons Foundation — биография и видеоинтервью о красоте в математике.
- ↑ 5,0 5,1 Professor Sir Michael Atiyah OM FRS. Կաղապար:WebarchiveԿաղապար:Ref-en, British Humanist Association.
- ↑ Կաղապար:MathGenealogy.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Atiyah, Michael F. (1988a), Collected works. Vol. 1 Early papers: general papers. — Oxford Science Publications, The Clarendon Press Oxford University Press, ISBN 978-0-19-853275-0, MR 951892
- ↑ Կաղապար:MacTutor Biography
- ↑ https://twas.org/twass-42-founding-members Կաղապար:Webarchive.
- ↑ Կաղապար:Cite web
- ↑ «One of the greatest mathematicians of his times, Sir Michael Atiyah made fundamental contributions to many areas of mathematics, but especially to topology, geometry and analysis.» (American Philosophical Society Site)
- ↑ Weisstein, Eric W. Index Theory Կաղապար:WebarchiveԿաղապար:Ref-en на сайте Wolfram MathWorld.
- ↑ Записки курса лекций по теории индекса в Парижском университетеԿաղապար:Недоступная ссылкаԿաղապար:Ref-en
- ↑ Կաղապար:Cite web
- ↑ Atiyah and Singer Receive 2004 Abel Prize Կաղապար:Webarchive, American Mathematical Society.
- ↑ 16,0 16,1 Կաղապար:Cite web
- ↑ Կաղապար:Cite web