Դիտել Ադրիեն-Մարի Լեժանդր էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ Գիտնական}}
'''Ադրիեն-Մարի Լեժանդր''' ({{ԱԾ}}), [[ֆրանսիացի]] [[մաթեմատիկոս]]։
Լեժանդրն ավարտել է [[Մազարինի քոլեջ]]ը և [[1775]] թվականից դասավանդել է Փարիզի [[Ռազմական գործ|ռազմական]] դպրոցում։

[[1783]] թվականից Ֆրանսիայի գիտություների ակադեմիայի անդամ է։

[[Ֆրանսիական հեղափոխություն|Ֆրանսիական հեղափոխության]] տարիներին Լեժանդրը, [[Լագրանժ Ժոզեֆ Լուի|Լագրանժի]] և [[Լապլաս Պիեռ Սիմոն|Լապլասի]] հետ միասին, ակտիվորեն մասնակցել է Մետրային համակարգի ուսումնասիրության հանձնաժողովի աշխատանքներին, մասնավորապես [[Դյունկերկ]] և [[Բարսելոնա]] քաղաքների
միջև հեռավորությունը շատելու աշխատանքներին [[մետր]]ի չափանիշը ([[Էտալոն|Էտալոն)]] սահմանելու համար։

[[1795]] թվականին "Normal school"-ի [[պրոֆեսոր]]։

[[1799]] թվականին զբաղեցրել է Լապլասի [[Պոլիտեխնիկական դպրոց]]ի քննիչի պաշտոնը, որի հետ միասին նաև վաղուց դասավանդում էր ռազմական դպրոցում։

[[1816]] թվականին՝ [[Պոլիտեխնիկական դպրոց]]ի պրոֆեսոր։
Բյուրոկրատական որոշ խնդիրների պատճառով Լեժանդրը [[1824]] թվականին զրկվել է թոշակից և մինչ կյանքի վերջ ապրել է կարիքի մեջ։

Լեժանդրը մահացել է [[Փարիզ]]ում [[1833]] թվականին [[հունվարի 10]]-ին։

Նրա անունը կա Էյֆելյան աշտարակի 72 հոգանոց ցուցակի մեջ, ովքեր տեղավորվել են [[Էյֆելյան աշտարակ]]ի առաջին հարկում։ Նրա պատվին են կոչվել նաև՝
* [[Լուսին|Լուսնի]] վրա գտնվող Լեժանդր [[խառնարան]]ը,
* մի շարք մաթեմատիկական թեորեմներ և հասկացություններ, մասնավորապես՝
** Լեժանդրի վարկած,
** [[Լեժանդրի բազմանդամ]]ը,
** [[Լեժանդրի վերափոխում]]ը,
** [[Լեժանդրի թիվ]]ը,
** [[Լեժանդրի թեորեմ]]ը,
** [[Լեժանդրի ֆունկցիա]]ն։

== Գիտական գործունեություն ==
[[1798]] թվականին լույս է տեսնում «Թվերի փորձնական տեսություն» հիմնական աշխատությունը, որի մեջ ներկայացված էին 18-րդ դարի բոլոր թվաբանական նվաճումները։ Գիրքը, Լեժանդրի կենդանության օրոք, երեք անգամ վերահրատարակվեց։ Գրքի որոշ ապացույցներ կա՛մ խիստ չէին, կա՛մ էլ ընդհանրապես բացակայում էին։

Այդ աշխատության մեջ Լեժանդրը (ոչ խստորեն) ապացուցեց [[քառակուսային կախվածության օրենք]]ը, որի մասին ավելի վաղ խոսել էր [[Լեոնարդ Էյլեր]]ը, ընդ որում նրան տվեց ավելի ժամանակակից ձևակերպում և անվանեց «[[Լեժանդրի թիվ]]» ։ Ավելի ուշ [[Գաուս Կառլ|Կ․ Ֆ․ Գաուսը]] լրացրեց ապացույցի թերի մասերը։ Ներկայացված էր [[անընդհատ կոտորակ]]ի ամբողջական տեսությունը և [[դիոֆանտյան հավասարում]]ների մեջ դրանց օգտագործումը։

Այդ ժամանակ, դեռ [[Չեբիշև Պաֆնուտի|Չեբիշևից]] առաջ, պարզ թվերի հայտնաբերումը տեղի էր ունենում փորձնական եղանակով, օրինակ դիտարկման միջոցով, բայց ոչ միշտ էր ճիշտ լինում։ Այդպես ֆրանսիացի մաթեմատիկոս Լեժանդրը պարզեց, որ առաջին միլիոնի մեջ եղած պարզ թվերի քանակը՝ ''x'' մոտավորապես հավասար է՝
<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=В.Д. Чистяков |заглавие=Рассказы о математиках |год=1966 |издание=2-е |место=Минск |издательство="Вышэйшая школа" |страницы=246 |страниц=409}}</ref>

<math>\pi(x) \approx \frac {x} {\ln{x} - 1,08366}</math>

Պարզ թվերի հաշվման տվյալ ասիմպտոտական բանաձևը ֆուկցիայի համար Լեժանդրը առաջարկել է իր գրքի երկրորդ հրատարակության մեջ (առանց ապացույց)։

[[1830]] թվականին լույս տեսած երրորդ հրատարակության մեջ առկա էր նաև [[Ֆերմայի թեորեմ|Ֆերմայի նշանավոր թեորեմի]] ապացույցը ''n'' = 5 դեպքի համար։

Լեժանդրը հիմնել և զարգացրել է երկրաբանական չափումներ կատարելու տեսությունը, ընդլայնել է գնդային եռանկյունաչափությունը։ [[Մաթեմատիկական անալիզ]]ի մեջ մտցրել է իր՝ [[Լեժանդրի բազմանդամ]]ը, [[Լեժանդրի վերափոխում]]ը և հետազոտել է առաջին և երկրորդ սեռի [[էյլերյան ինտեգրալներ]]ը։ Լեժանդրը ապացուցել է էլիպսյան ինտեգրալի վերածելիությունը կանոնական տեսքով, տվել է շարքում նրանց վերլուծությունը և կազմել նրանց նշանակության աղյուսակը։

Հաշվողական փոխարկումներում նա հայտաբերել է [[Ֆունկցիայի էքստրեմում|էքստրեմումի]] գոյությունը։

Միջին կրթական ոլորտի համար առանձնահատուկ նշանակություն ունեցավ նրա «Երկրաչափության սկիզբը» ([[1794]]) դասագիրքը,որը նրա կենդանության օրոք մի քանի անգամ հրատարակվեց, թարգմանվեց մի շարք լեզուներով։ Ռուսաստանում «Երկրաչափության սկիզբը» դասագիրքը օրինակ եղավ տարրական մաթեմատիկայի նախահեղափոխական բոլոր դասագրքերի համար։ Այդ դասագրքի հաջողությունը չփչացրեց նույնիսկ հեղինակի [[Էվկլիդես|Էվկլիդեսի]] հինգերորգ կանխադրույթը ապացուցելու անարդյունք ջանքերը։ Գրքի տարբեր հրատարակությունների ժամանակ Լեժանդրը տվեց երեք ամբողջական ապացույց հինգերորդ կանխադրույթի համար, բոլորն էլ սխալներով։

Լեժանդրը հաջող հայտնագործումն անելուց հետո պարզում է, այն ավելի վաղ արվել է այլ մաթեմատիկոսի կողմից։ Այդպիսի դեպքեր կրկնվեցին։ Օրինակ՝ [[ամենափոքր քառակուսիների մեթոդ|ամենափոքր քառակուսիների մեթոդը]], որով Լեժանդրն առանձնահատուկ կերպով հպարտանում էր, ուներ առաջնայնության խնդիր [[Կառլ Գաուս]]ի հետ, ով այդ մեթոդը բացահայտել էր Լեժանդրից անկախ և ավելի վաղ ([[1795]]), բայց հրապարակել էր ավելի ուշ։ Լեժանդրի երկար տարիների կատարած աշխատանքները [[Էլիպսյան ֆուկցիա]]յի վրա անտեսվեց, երբ հայտնվեցին [[Աբել]]ի և [[Կառլ Գուստավ Յակոբ]]ի դասական աշխատությունները։

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==
* История математики под редакцией [[Юшкевич, Адольф Павлович|А. П. Юшкевича]] в трёх томах, М.: Наука. Том 3 [http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat3.htm Математика XVIII столетия. (1972)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170324214535/http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat3.htm |date=2017-03-24 }}.

== Արտաքին հղումներ ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Лежандр, Адриен Мари}}
* [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Legendre.html Կենսագրություն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170101140925/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Legendre.html |date=2017-01-01 }}

{{ՀՍՀ|հատոր=4|էջ=518}}
{{Արտաքին հղումներ}}
{{DEFAULTSORT:Լեժանդր, Ադրիեն-Մարի}}
[[Կատեգորիա:19-րդ դարի ֆրանսիացի մաթեմատիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Թվերի տեսության մասնագետներ]]
[[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Մաթեմատիկական անալիզի մասնագետներ]]
[[Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով]]
[[Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի սպաներ]]
[[Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիացի աստղագետներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտնականներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մաթեմատիկոսներ]]