Դիտել Ամոնիումի նիտրատ էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ Նյութ
 | պատկեր 3D = Ammonium-nitrate-xtal-3D-balls-A.png
 | պատկեր 2 = Dusičnan amonný.PNG
 | խտություն = 1,725 (4-րդ մոդիֆիկացիա)
 | լուծելիություն = 20&nbsp;°C -190
}}
[[Պատկեր:Ammonium Nitrate.jpg|մինի|Պինդ ամոնիումի նիտրատ]]
'''Ամոնիումի նիտրատ''' (ամոնիումային սելիտրա), քիմիական բանաձևն է NH<sub>4</sub>NO<sub>3</sub>, [[Ազոտական թթու|ազոտական թթվի]] աղերից է<ref>{{Cite web |title=Ammonium nitrate MSDS |url=http://www.sciencelab.com/msds.php?msdsId=9927336 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110818021106/http://www.sciencelab.com/msds.php?msdsId=9927336 |archive-date=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2015 թ․ հուլիսի 7}}</ref>։ Առաջին անգամ ստացել են [[Գլաուբեր]]ում, [[1659]] թվականին<ref name=Ullmann>Karl-Heinz Zapp "Ammonium Compounds" in ''Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry'' 2012, Wiley-VCH, Weinheim. {{DOI|10.1002/14356007.a02_243}}</ref>։

== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Սպիտակ [[բյուրեղ]]ային նյութ է<ref>{{Cite web |title=Nutrient Content of Fertilizer Materials |url=http://www.caes.uga.edu/commodities/fieldcrops/forages/events/SHC12/03%20Fertilization%20Outlook%20for%20Hay%20Producers/Nutrient%20Content%20of%20Fertilizer%20Materials.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121224131002/http://www.caes.uga.edu/commodities/fieldcrops/forages/events/SHC12/03%20Fertilization%20Outlook%20for%20Hay%20Producers/Nutrient%20Content%20of%20Fertilizer%20Materials.pdf |archive-date=2012 թ․ դեկտեմբերի 24 |accessdate=2015 թ․ հուլիսի 7}}</ref>։ Հալվում է 169,6&nbsp;°C ջերմաստիճանում, այս ջերմաստիճանից ավելի բարձր տաքացնելիս, սկսվում է նյութի անընդհատ քայքայում, իսկ 210&nbsp;°C ջերմաստիճանում ընդհանում է ամբողջական քայքայում<ref>[http://purl.fdlp.gov/GPO/gpo45474 Chemical Advisory: Safe Storage, Handling, and Management of Ammonium Nitrate] [[United States Environmental Protection Agency]]</ref> ։ Եռման ջերմաստիճանը 235&nbsp;°C է։ [[Մոլեկուլային զանգված]]ը 80,04 զ.ա.մ. է<ref>[http://www.ksre.ksu.edu/library/crpsl2/mf894.pdf]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=http://www.noble.org/ag/Soils/NitrogenLosses/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124193912/http://noble.org/Ag/Soils/NitrogenLosses/index.html |archive-date=2011 թ․ նոյեմբերի 24 |accessdate=2015 թ․ հուլիսի 7}}</ref>։

=== Լուծելիություն ===
[[Լուծելիություն]]ը ջրում.
{| class="wikitable"
 !Ջերմաստիճան, °C
 !Լուծելիություն, գ/100 մլ
 |-
 |0||119
 |-
 |10||150
 |-
 |25||212
 |-
 |50||346
 |-
 |80||599
 |-
 |100||1024
 |}
Լուծվելիս նկատվում է ջերմության մեծ կլանում, ինչը զգալիորեն դանդաղեցնում է լուծման ընթացքը<ref>http://www.dallasnews.com/news/west-explosion/headlines/20130506-investigators-blame-ammonium-nitrate-in-massive-west-explosion.ece Investigators blame ammonium nitrate in massive West explosion</ref><ref name=Cook>{{Cite book |last=Cook |first=Melvin A. |title=The Science of Industrial Explosives |publisher=IRECO Chemicals |year=1974 |page=1 |asin=B0000EGDJT}}</ref>։ Այդ իսկ պատճառով, հագեցած լուծույթ պատրաստելու համար օգտագործում են մեծ քանակի ջերմություն<ref>{{Cite web |title=Pothole pond |url=http://images.library.wisc.edu/EcoNatRes/EFacs/DNRResearch/DNRRep045/reference/econatres.dnrrep045.i0012.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304062757/http://images.library.wisc.edu/EcoNatRes/EFacs/DNRResearch/DNRRep045/reference/econatres.dnrrep045.i0012.pdf |archive-date=2016 թ․ մարտի 4 |access-date=2015 թ․ հուլիսի 7}}</ref><ref>''Progressive Farmer Magazine''</ref>։
Ամոնիումի նիտրատը նաև լուծվում է [[ամոնիակ]]ում, [[պիրիդին]]ում, [[մեթանոլ]]ում և [[էթանոլ]]ում։

=== Բաղադրություն ===
Տարրերի պարունակությունը և [[զանգվածային բաժին]]ները ամոնիումի նիտրատում<ref>{{Cite web |author=Fertilizers Europe |date=2006 |title=Guidance for Compatibility of Fertilizer Blending Materials |url=http://www.productstewardship.eu/fileadmin/user_upload/user_upload_prodstew/documents/Guidance_for_compatibility2.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150608193905/http://www.productstewardship.eu/fileadmin/user_upload/user_upload_prodstew/documents/Guidance_for_compatibility2.pdf |archive-date=2015 թ․ հունիսի 8}}</ref>.
* O - 60 %,
* N - 35 %,
* H - 5 %:

== Ստացումը ==
=== Հիմնական մեթոդ ===
Ամոնիումի նիտրատ հիմնականում ստանում են ազոտական թթվի և անջուր ամոնիակի փոխազդեցությունից<ref>[http://www.legislation.nsw.gov.au/sessionalview/sessional/subordleg/2005-531.pdf Dangerous Goods (HCDG) Regulations]</ref>։
* <math>~\mathsf{NH_3 + HNO_3 \rightarrow \ NH_4NO_3 + Q}</math>
Ռեակցիան ընթանում է շատ բուռն կերպով, ջերմության կլանմամբ<ref>https://www.google.com/patents/pdf/Process_of_producing_concentrated_soluti.pdf?id=XronAAAAEBAJ&output=pdf&sig=ACfU3U0iYFRDUxltKLaVind-3wwP_JYPxg</ref>։ Ամոնիումի նիտրատը քիմիայում օգտագործելիս հիմնականում [[ջրազրկում]] է, քանի որ այն շատ հիգրոսկոպիկ նյութ է և նրա մեջ ջրի տոկոսային պարունակությունը որոշելը գործնականում անհնար է<ref>Ammonium Nitrate-Regulating its use, Balancing Access & Protection from {{Cite web |title=Worksafe Victoria |url=http://www.worksafe.vic.gov.au/wps/wcm/connect/wsinternet/worksafe/home/forms+and+publications/publications/import_ammonium+nitrate+-+regulating+its+use%2C+balancing+access+_+protection |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311054639/http://www.worksafe.vic.gov.au/wps/wcm/connect/wsinternet/worksafe/home/forms+and+publications/publications/import_ammonium+nitrate+-+regulating+its+use%2C+balancing+access+_+protection |archive-date=2011 թ․ մարտի 11 |accessdate=2015 թ․ հուլիսի 7}}</ref>։

=== Հաբերի մեթոդ ===
[[Հաբերի մեթոդ]]ով [[Ջրածին|ջրածնից]] և [[ազոտ]]ից ստանում ենք ամոնիակ, որի մի մասը օքսիդանում է մինչև ազոտական թթու, որը փոխազդում է մնացած ամոնիակի հետ, որի արդյունքում ստանում ենք ամոնիումի նիտրատ<ref>{{Cite journal |last=Choi |first=C. S. |last2=Prask |first2=H. J. |year=1983 |title=The structure of ND<sub>4</sub>NO<sub>3</sub> phase V by neutron powder diffraction |journal=Acta Crystallographica B |volume=39 |issue=4 |pages=414–420 |doi=10.1107/S0108768183002669}}</ref>։
* <math>~\mathsf{3H_2+N_2\longrightarrow \ 2NH_3}</math> <small>կատալիզատոր, ճնշում և ջերմաստիճան</small>
* <math>~\mathsf{NH_3+2O_2 \longrightarrow \ HNO_3+H_2O}</math>
* <math>~\mathsf{HNO_3+NH_3\longrightarrow \ NH_4NO_3}</math>:

=== Նիտրոֆոսֆատային մեթոդ ===
Այս մեթոդը ավելի հայտնի է, որպես [[Օդդ]]ի մեթոդ, ի պատիվ նորվեգական քաղաքի, որտեղ կատարվել է այդ պրոցեսը։ Այն օգտագործվում է ազոտային և [[ազոտաֆոսֆորային պարարտանյութեր]]ի ստացման համար<ref>{{Cite web |author=CF Industries |title=Ammonium nitrate MSDS |url=http://www.cfindustries.com/pdf/Ammonium-Nitrate-Amtrate-MSDS.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327104129/http://www.cfindustries.com/pdf/Ammonium-Nitrate-Amtrate-MSDS.pdf |archive-date=2014 թ․ մարտի 27}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chemicalland21 – Ammonium Nitrate |url=http://chemicalland21.com/industrialchem/inorganic/ammonium%20nitrate.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110035253/http://chemicalland21.com/industrialchem/inorganic/ammonium%20nitrate.htm |archive-date=2012 թ․ հունվարի 10 |accessdate=2015 թ․ հուլիսի 7}}</ref><ref>{{Cite news |year=2005 |title=Ammonium Nitrate |publisher=Paton Fertilizers Pty Ltd}}</ref>։
# [[Կալցիումի ֆոսֆատ]]ը լուծում են ջրում։
#* <math>~\mathsf{Ca_3(PO_4)_2+6HNO_3+12H_2O \longrightarrow \ 2H_3PO_4+3Ca(NO_3)_2+12H_2O}</math>.
# ստացված խառնուրդը սառեցնում են մինչև 0&nbsp;°C, արդյունքում կալցիումի ֆոսֆատը բյուրեղանում է տետրահիդրատի ձևով — [[Нитрат кальция|Ca(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>]]·4H<sub>2</sub>O, և այն առանձնացնում են ֆոսֆորական թթվից։
# Ստացված [[կալցիումի նիտրատ]]ը և չհեռացված [[ֆոսֆորական թթու]]ն փոխազդում են ամոնիակի հետ, արդյունքում ստացվում է ամոնիումի նիտրատ։
#* <math>~\mathsf{Ca(NO_3)_2+4H_3PO_4+8NH_3
\longrightarrow \ CaHPO_4\downarrow \ +2NH_4NO_3+3(NH_4)_2HPO_4}</math>:

== Քիմիական հատկություններ ==
=== Քայքայման ռեակցիաներ ===
Ամոնիումի նիտրատի ջերմային քայքայումը կարող է ընթանալ տարբեր կերպ, կախված ջերմաստիճանից<ref>{{Cite web |title=Material Safety Data Sheet, Ammonium nitrate MSDS |url=http://www.sciencelab.com/msds.php?msdsId=9927336 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110818021106/http://www.sciencelab.com/msds.php?msdsId=9927336 |archive-date=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2015 թ․ հուլիսի 7}}</ref><ref>{{Cite book |author=Martel, B.; Cassidy, K. |title=Chemical Risk Analysis: A Practical Handbook |publisher=Butterworth–Heinemann |year=2004 |ISBN=1-903996-65-1}}</ref>։
Ջերմաստիճանը ցածր է 270
#* <math>~\mathsf{NH_4NO_3 \longrightarrow \ N_2O\uparrow \ +2H_2O}</math>.
# Ջերմաստրճանը բարձր է 270&nbsp;°C-ից։
#* <math>~\mathsf{2NH_4NO_3 \longrightarrow \ 2N_2+O_2+4H_2O}</math>.

== Գրականություն ==
* ''Технология аммиачной селитры'', под ред. В. М. Олевского, М., 1978.
* ''Соли азотной кислоты'', Миниович М. А., М., 1964.
* Олевский В. М., Ферд М. Л., «''Ж. Всес. хим. о-ва им. Д. И. Менделеева''», 1983, т. 28, № 4, с. 27—39:

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանտուփ}}
{{Արտաքին հղումներ}}
{{ՀՍՀ|հատոր=1|էջ=326}}

[[Կատեգորիա:Ազոտային պարարտանյութեր]]
[[Կատեգորիա:Ամոնիումի աղեր]]
[[Կատեգորիա:Նիտրատներ]]
[[Կատեգորիա:Պայթուցիկ նյութեր]]