Դիտել Աշտանգա յոգա էջի վիքիկոդը

{{Distinguish|Աշտանգա վինյասա յոգա}}

[[Պատկեր:Patanjali_Statue.jpg|մինի|[[Յոգա սուտրա]]ների հեղինակ [[Պատանջալի]]ի արձանը յոգայի ութ փուլերից ''դհյանա'' (մեդիտացիա) դիրքում, որը նա է սահմանել]]

'''Աշտանգա յոգա''' ({{Lang-sa|अष्टाङ्गयोग|translit=aṣṭāṅgayoga<ref>{{Cite web |last=Huet |first=Gérard |title=Sanskrit Heritage Dictionary |url=https://sanskrit.inria.fr/DICO/7.html#a.s.taafgayoga |access-date=2020 թ․ օգոստոսի 31 |website=sanskrit.inria.fr}}</ref>}}, ''aṣṭāṅgayoga'', "յոգայի ութ [[եզրույթ|եզրեր]]"), [[Պատանջալի]]ի դասական [[յոգա]]յի դասակարգում, ինչպես սահմանված է նրա [[յոգա սուտրա]]ներում։ Նա սահմանել է ութ փուլեր կամ եզրեր`

# յամա (ժուժկալություն)
# նիյամա (կանոնների պահպանում)
# [[ասանա]] (կեցվածք)
# [[պրանայամա]] (շնչառություն)
# պրատյահարա (մեկուսացում)
# դհարանա (կենտրոնացում)
# դհյանա (մեդիտացիա)
# սամադհի (ներծծում)։

Ութ փուլերը հաջորդաբար, արտաքինից ներքին են ուղղորդում մարդուն։ Կեցվածքը՝ ասանան, պետք է լինի կայուն և հարմարավետ երկար ժամանակ, որպեսզի [[Յոգեր|յոգը]] զբաղվի մյուս փուլերով՝ պրանայամայից մինչև սամադհի։ Աշտանա յոգայի հիմնական նպատակը ''կայվալյան'' ({{lang-sa|कैवल्य}}) է` ''[[Սանքհյա|Պուրուշայի]]'' ճանաչումը, մաքուր-[[Գիտակցության փիլիսոփայություն|գիտակցությունը]], որպես [[Պրակրիտներ|''պրակրիտիից'']] առանձին, ճանաչողական ապարատ և ''Պուրուշայի'' [[Մոկշա|անջատում-ազատագրումը]] նրա խճճված մթագնումներից։

== Սահմանում ==
Պատանջալին սկսում է իր տրակտատը՝ նշելով իր գրքի նպատակը առաջին սուտրայում, որին հաջորդում է 1-ին գրքի իր երկրորդ սուտրաում «յոգա» բառի սահմանումը<ref name="pyogas3t">* Sanskrit Original with '''Translation 1''': [https://archive.org/stream/yogaphilosophyb00tatygoog#page/n6/mode/2up The Yoga Philosophy] TR Tatya (Translator), with Bhojaraja commentary; Harvard University Archives;
* '''Translation 2''': [https://archive.org/stream/yogadaranasutra00patagoog#page/n4/mode/2up The Yoga-darsana: The sutras of Patanjali with the Bhasya of Vyasa] GN Jha (Translator), with notes; Harvard University Archives;
* '''Translation 3''': [https://archive.org/stream/yogasutrasofpata00pata#page/n5/mode/2up ''The Yogasutras of Patanjali''] Charles Johnston (Translator)</ref>.{{quote|योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥२॥<br/>{{IAST|yogaś-citta-vṛtti-nirodhaḥ}}|''Յոգա սուտրաներ'' 1.2|source=}}

Այս հակիրճ սահմանումը կախված է սանսկրիտ երեք տերմինների իմաստից։ Ի. Կ. Թաիմինին  այն թարգմանում է որպես «Յոգան մտքի  (''{{IAST|citta}}'') փոփոխությունների  (''{{IAST|vṛtti}}'')  զսպումն է (''{{IAST|nirodhaḥ}}'')»{{sfn|Taimni|1961|p=12}}: [[Սվամի Վիվեկանանդա|Վիվեկանանդան]] սուտրան թարգմանում է որպես «Յոգան զսպում է (''nirodhah'') միտքը (''[[Չիտտա|citta]]'') տարբեր ձևեր ընդունելուց (''vrittis'')»<ref name="Vivekanada, p. 115">Vivekananda, p. 115.</ref>: Երբ միտքը հանդարտվում է, բացահայտվում է տեսանող (ինքնահայեցող) կամ իրական ''Ես''-ը.

{{quote|1.3. Հետո Տեսնողը հաստատվում է իր էական և հիմնարար բնույթով։<br/>1.4. Այլ վիճակներում տեղի է ունենում ասիմիլյացիա (Տեսնողի) մոդիֆիկացիաների (մտքի) հետ{{sfn|Taimni|1961|p=16-17}}։}}

== Ութ փուլեր ==
{{further|Պատանջալի|Յոգա սուտրա}}

[[Պատկեր:Eight_Limbs_of_Yoga_diagram.svg|մինի|Ըստ Պատանջալիի` յոգայի ութ եզրերը կամ փուլերը]]

Պատանջալին իր յոգա սուտրաներում յոգան սահմանել է որպես ութ անդամներ ունեցող (अष्टाङ्ग ''{{IAST|aṣṭ āṅga}}'', "ութ եզրեր").

{{քաղվածք|Յոգայի ութ եզրույթներն են՝ յամա (ժուժկալություն), նիյամա (պահումներ), ասանա (յոգայի կեցվածքներ), պրանայամա (շնչառության հսկողություն), պրատյահարա (զգայականությունների հեռացում), դհարանա (կենտրոնացում), դհյանա (մեդիտացիա) և սամադհի (ներծծում) »<ref>''[[Յոգա սուտրա]]'' 2.29</ref>։|[[Յոգա սուտրա]] 2.29}}

Պատանջալիի յոգայի ութակի ուղին բաղկացած է բարոյապես կարգապահ և նպատակասլաց կյանքի պատվիրաններից, որոնցից ասանան ([[Յոգեր|յոգի]] կեցվածքը) կազմում է միայն մեկ փուլը<ref name="Carrico 2017">{{Cite web |last1=Carrico |first1=Mara |date=2017 թ․ հուլիսի 10 |title=Get to Know the Eight Limbs of Yoga |url=https://www.yogajournal.com/practice/the-eight-limbs |publisher=Yoga Journal}}</ref>։

=== 1. Յամա ===
Յամաները [[հինդուիզմ]]ում էթիկական կանոններ են և կարող են դիտարկվել որպես բարոյական հրամայականներ («չի կարելիներ»)։ ''Յոգա սուտրա'' 2.30-ում [[Պատանջալի]]ի կողմից թվարկված հինգ յամաներն են<ref>{{Cite book |last1=Āgāśe |first1=K. S. |url=https://archive.org/stream/patanjaliyoga/yoga_sutras_three_commentaries#page/n111/mode/2up |title=Pātañjalayogasūtrāṇi |date=1904 |publisher=Ānandāśrama |location=Puṇe |page=102}}</ref>.

# Ահիմսա (अहिंसा), [[ոչբռնություն]], այլ կենդանի էակներին չվնասել<ref name="jl">James Lochtefeld, "Yama (2)", ''The Illustrated Encyclopedia of Hinduism'', Vol. 2: N–Z, Rosen Publishing. {{ISBN|9780823931798}}, page 777</ref>
# Սատյա (सत्य), ճշմարտացիություն, ոչ սուտ<ref name="jl" /><ref name="ad">Arti Dhand (2002), The dharma of ethics, the ethics of dharma: Quizzing the ideals of Hinduism, Journal of Religious Ethics, 30(3), pages 347-372</ref>
# Աստեյա (अस्तेय), չգողանալ<ref name="jl" />
# Բրահմաչարյա (ब्रह्मचर्य), մաքրաբարոյություն<ref name="ad" />, ամուսնական հավատարմություն կամ սեռական զսպվածություն{{#tag:ref|* '''[a]''' Louise Taylor (2001), A Woman's Book of Yoga, Tuttle, {{ISBN|978-0804818292}}, էջ 3;
* '''[b]''' Չորրորդ ուխտը` բրահմաչարյան, նշանակում է աշխարհիկ մարդկանց համար, ամուսնական հավատարմություն և մինչամուսնական ամուրիություն. [[Ասկետիզմ|ասկետների]] համար դա նշանակում է բացարձակ ամուրիություն. Ջոն Քորթը նշում է. «Բրահմաչարյան ենթադրում է միայն կողակցի հետ սեքսով զբաղվելը, ինչպես նաև բուռն հայացքից կամ անառակ ժեստերից խուսափելը» (...)<ref>Jeffrey Long (2009), Jainism: An Introduction, IB Tauris, {{ISBN|978-1845116262}}, էջ 101-109</ref>:|group="Ն"|name="brahmacarya2"}}

# Ապարիգրահա (अपरिग्रह), ոչ ագահություն<ref name="jl" />, ոչ տիրականություն<ref name="ad" />։

Պատանջալին, 2-րդ գրքում, նշում է, թե ինչպես և ինչու է վերոհիշյալ ինքնասահմանափակումն օգնում անհատի անձնական աճին։ Օրինակ, հատված II.35-ում Պատանջալին նշում է, որ [[Ոչբռնություն|ոչբռնության]] և ուրիշներին չվնասելու առաքինությունը (ահիմսա) հանգեցնում է թշնամանքից հրաժարվելուն, մի վիճակ, որը յոգին տանում է դեպի ներքին և արտաքին բարեկամության կատարելությունը բոլորի և ամեն ինչի հետ<ref>Jan E. M. Houben and Karel Rijk van Kooij (1999), ''Violence Denied: Violence, Non-Violence and the Rationalization of Violence in South Asian Cultural History'', [[Brill Publishers|Brill]] Academic, {{ISBN|978-9004113442}}, page 5</ref><ref>[https://archive.org/stream/yogaphilosophyb00tatygoog#page/n130/mode/2up ''The Yoga Philosophy''] T. R. Tatya (Translator), with Bhojaraja commentary; [[Harvard University]] Archives, page 80</ref>։

=== 2. Նիյամա ===
Պատանջալիի յոգայի ուղու երկրորդ բաղադրիչը նիյաման է, որն իր մեջ ներառում է առաքինի սովորություններ և կանոններ («դոսը»)<ref>N. Tummers (2009), ''Teaching Yoga for Life'', {{ISBN|978-0736070164}}, page 13-16</ref><ref>Y. Sawai (1987), [https://www.jstor.org/stable/3270048 "The Nature of Faith in the Śaṅkaran Vedānta Tradition"], ''Numen'', Vol. 34, Fasc. 1 (Jun., 1987), pages 18-44</ref>։ Սադհանա Պադա Վերսե հատված 32-ը թվարկում է նիյամաները հետևյալ կերպ.

# Շաուչա (शौच), մաքրություն, մտքի, խոսքի և մարմնի պարզություն<ref>Sharma and Sharma, ''Indian Political Thought'', Atlantic Publishers, {{ISBN|978-8171566785}}, page 19</ref>
# Սանտոշա (संतोष), գոհունակություն, ուրիշների ընդունում, իր հանգամանքների ընդունումն այնպիսին, ինչպիսին կան՝ դրանք անցնելու կամ փոխելու համար, լավատեսություն սեփական անձի նկատմամբ<ref name="nt">N Tummers (2009), ''Teaching Yoga for Life'', {{ISBN|978-0736070164}}, page 16-17</ref>
# Տապաս (तपस्), համառություն, հաստատակամություն, խստություն, ասկետիզմ, ինքնակարգապահություն<ref>Kaelber, W. O. (1976). "Tapas", Birth, and Spiritual Rebirth in the Veda, History of Religions, 15(4), 343-386</ref><ref name="sabha">SA Bhagwat (2008), Yoga and Sustainability. ''Journal of Yoga'', Fall/Winter 2008, 7(1): 1-14</ref><ref>{{Cite book |author1=Espín, Orlando O. |url=https://books.google.com/books?id=k85JKr1OXcQC&pg=PA1356 |title=An Introductory Dictionary of Theology and Religious Studies |author2=Nickoloff, James B. |publisher=Liturgical Press |year=2007 |isbn=978-0-8146-5856-7 |page=1356}}</ref><ref>{{Cite book |author=Robin Rinehart |url=https://books.google.com/books?id=hMPYnfS_R90C |title=Contemporary Hinduism: Ritual, Culture, and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2004 |isbn=978-1-57607-905-8 |page=359}}</ref>
# Սվադհյայա (स्वाध्याय), Վեդաների ուսումնասիրություն, սեփական անձի ուսումնասիրություն, ինքնաարտացոլում, սեփական մտքերի, խոսքի և արարքների ներդաշնակություն<ref name="sabha" /><ref>[http://www.yogajournal.com/article/philosophy/polishing-the-mirror/ Polishing the mirror] ''[[Yoga Journal]]'', Gary Kraftsow, February 25, 2008</ref>
# Իշվարապրանիդհանա (ईश्वरप्रणिधान), Իշվարայի (Աստված/Գերագույն Էակ, Բրահման, Իրական Ես, Անփոփոխ Իրականություն) [[Հայեցողություն|հայեցում]]<ref name="nt" /><ref>Īśvara + praṇidhāna, [http://spokensanskrit.de/index.php?tinput=Izvara&direction=SE&link=yes&choice=yes Īśvara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222304/http://spokensanskrit.de/index.php?tinput=Izvara&direction=SE&link=yes&choice=yes|date=2016-03-03}} and [http://spokensanskrit.de/index.php?tinput=praNidhAna&direction=SE&link=yes&choice=yes praṇidhāna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416160906/http://spokensanskrit.de/index.php?tinput=praNidhAna&direction=SE&link=yes&choice=yes|date=2016-04-16}}, Spoken Sanskrit.</ref>։

Ինչպես Յամաների դեպքում, Պատանջալին բացատրում է, թե ինչպես և ինչու է Նիյամաներից յուրաքանչյուրն օգնում անձնական աճին։ Օրինակ, հատված II.42-ում Պատանջալին նշում է, որ ուրիշների գոհունակության և ընդունելու առաքինությունը այնպիսին, ինչպիսին նրանք կան (սանտոշա) հանգեցնում է այն վիճակին, որտեղ ուրախության ներքին աղբյուրները ամենակարևորն են, և դադարում է [[հաճույք]]ի արտաքին աղբյուրների փափագը<ref>[https://archive.org/stream/yogaphilosophyb00tatygoog#page/n134/mode/2up ''The Yoga Philosophy''] T. R. Tatya (Translator), with Bhojaraja commentary; [[Harvard University]] Archives, page 84</ref>։

=== 3. Ասանա ===
{{main|Ասանա}}

[[Պատկեր:Lahiri_Mahasaya.jpg|մինի|Լահիրի Մահասայան նստած ` Պադմասանա (լոտոս) կեցվածքով` հնագույն նստած մեդիտացիոն ասանաներից մեկով]]

Պատանջալին սկսում է [[ասանա]]յի (आसन, կեցվածք) քննարկումը` սահմանելով այն 2-րդ գրքի 46-րդ հատվածում, հետևյալ կերպ<ref name="pyogas3t" />.{{quote|स्थिरसुखमासनम् ॥४६॥<br/>Մեդիտացիայի կեցվածքը պետք է լինի կայուն և հարմարավետ<ref>[https://archive.org/stream/yogaphilosophyb00tatygoog#page/n6/mode/2up The Yoga Philosophy] T. R. Tatya (Translator), with Bhojaraja commentary; Harvard University Archives, page 86</ref><ref name=hariar>Hariharānanda Āraṇya (1983), ''Yoga Philosophy of Patanjali'', [[State University of New York Press]], {{ISBN|978-0873957281}}, page 228 with footnotes</ref>։|Yoga Sutras II.46}}''[[Ասանա]]'', կեցվածք, որը կարելի է պահել որոշ ժամանակ՝ մնալով հանգիստ, կայուն, հարմարավետ և անշարժ։ ''Յոգա սուտրան'' չի նշում որևէ կոնկրետ ''ասանա''<ref>[https://archive.org/stream/yogadaranasutra00patagoog#page/n18/mode/2up The Yoga-darsana: The sutras of Patanjali with the Bhasya of Vyasa] GN Jha (Translator); [[Harvard University]] Archives, page xii</ref>։ Āraṇya-ն թարգմանում է II.47 հատվածը այսպես. «Ասանաները ժամանակի ընթացքում կատարելագործվում են ջանքերի թուլացումով անսահմանի վրա մեդիտացիայով»; այս համադրությունը և պրակտիկան դադարեցնում են մարմնի ցնցումները<ref>Hariharānanda Āraṇya (1983), ''Yoga Philosophy of Patanjali'', [[State University of New York Press]], {{ISBN|978-0873957281}}, page 229</ref>։ Ցավ կամ անհանգստություն պատճառող ցանկացած կեցվածք յոգայի կեցվածք չէ։ Երկրորդական տեքստերում, որոնք քննարկում են Պատանջալիի սուտրան, ասվում է, որ նստած մեդիտացիայի համար ճիշտ կեցվածքի պահանջներից մեկը կրծքավանդակը, պարանոցը և գլուխը կանգուն պահելն է ([[Ողնաշարի ծռումներ|ողնաշարի ճիշտ կեցվածք]]<ref name="hariar" />):

Սուտրաներին կցված Բհասյա մեկնաբանությունը, որն այժմ համարվում է հենց Պատանջալիի մեկնաբանություն<ref>{{Cite journal |last=Maas |first=Philipp A. |year=2013 |title=A Concise Historiography of Classical Yoga Philosophy, in: Eli Franco (ed.), Periodization and Historiography of Indian Philosophy |url=https://www.academia.edu/3520571 |journal=Pre-Print Version of the Article Published in: Eli Franco (Ed.), Periodization and Historiography of Indian Philosophy. Publications of the de Nobili Research Library, 37. Vienna: Sammlung de Nobili |publisher=Vienna: Sammlung de Nobili, Institut für Südasien-, Tibet- und Buddhismuskunde der Universität Wien}}</ref>, առաջարկում է տասներկու նստած մեդիտացիայի կեցվածք<ref>[https://archive.org/stream/yogadaranasutra00patagoog#page/n106/mode/2up The Yoga-darsana: The sutras of Patanjali with the Bhasya of Vyasa] G. N. Jha (Translator); [[Harvard University]] Archives, page 89</ref>. Պադմասանա (լոտոս), Վիրասանա (հերոս), Բհադրասանա (փառահեղ), Սվաստիկասանա (հաջողության նշան), Դանդասանա (ձող), Սոպասրայասանա ( հենված), Պարյանկասանա (մահճակալ), Կրաունչա-նիշադասանա (նստած [[Ձկնկուլներ|ձկնկուլ]] / [[Տառեղներ|խերոն]]), Հաստանիշադասանա (նստած փիղ), Ուշտրանիշադասանա (նստած ուղտ), Սամասանսթհանասանա (հավասարաչափ հավասարակշռված) և Շտիրասուխասանա (ցանկացած անշարժ կեցվածք, որը հաճելի է մարդուն)<ref name="hariar" />։

Ավելի քան հազար տարի անց ''Հաթհա յոգա պրադիպիկայում'' (հաթհա յոգայի լույս) հիշատակվում են [[Շիվա]]յի կողմից ուսուցանված <math>84</math>{{ref+|<math>84</math>-ի սիմվոլիկան կարող է բխել նրա աստղագիտական և նումերոլոգիական հատկություններից. այն [[Աստղագուշակություն|աստղագուշակության]] մեջ 7 մոլորակների թվի և <math>12</math> [[կենդանակերպ]]ի [[Կենդանակերպի նշաններ|նշանների]] թվի արտադրյալն է, մինչդեռ [[նումերոլոգիա]]յում <math>7</math>-ը <math>3</math>-ի և <math>4</math>-ի գումարն է, և <math>12</math>-ի արտադրյալն է, այսինքն՝ <math>84</math> <math>=</math> <math>(3 + 4)</math> <math>*</math> <math>(3 * 4)</math><ref name="Rosen 2017" />: 
* Այս թիվը խորհրդանշական նշանակություն ունի. 
**Ս. Դասգուպտան «Անհայտ կրոնական պաշտամունքներ» (''Obscure Religious Cults'', 1946) աշխատության մեջ մեջբերում է հնդկական գրականության ութսունչորսի բազմաթիվ վարիացիաներ, որոնք շեշտում են դրա «հստակ առեղծվածային բնույթը»
**Գուդրուն Բյունեմանը, իր «Ութսունչորս ասանա յոգա» (''Eighty-Four Asanas in Yoga'') գրքում, մանրամասն նշում է, որ թիվը «նշանակում է ամբողջականություն, իսկ որոշ դեպքերում՝ սրբություն։ 
**Ջոն Քեմփբել Օմանը, «Հնդկաստանի միստիկները, ասկետները և սրբերը» (''The Mystics, Ascetics, and Saints of India'', 1905)գրքում անվանում է... յոթ ... դասական մոլորակներ հնդկական աստղագուշակության մեջ ... և տասներկու, կենդանակերպի նշանների թիվը։ 
**Մեթյու Կապշտեյնը առաջարկում է թվաբանական լուծում`

:<math>3</math><math>+</math><math>4</math> <math>=</math> <math>7</math> ... <math>3 * 4 </math> <math>=</math> <math>12</math>...<ref name="Rosen 2017">{{Cite book |last=Rosen |first=Richard |author-link=Richard Rosen (yoga teacher) |url=https://books.google.com/books?id=0oBPDQAAQBAJ&pg=PA171 |title=Yoga FAQ: Almost Everything You Need to Know about Yoga-from Asanas to Yamas |publisher=Shambhala |year=2017 |isbn=978-0-8348-4057-7 |pages=171–}}</ref>:|Ն|name=symbolism}} ասանաներ՝ նշելով դրանցից չորսը որպես ամենակարևորները՝ Սիդդհասանա (իրագործված), Պադմասանա (լոտոս), Սիմհասանա (առյուծ) և Բհադրասանա (փառահեղ), և նկարագրում է այս չորս և տասնմեկ այլ ասանաների տեխնիկան<ref name="mburleyhy">[[Mikel Burley]] (2000), Haṭha-Yoga: Its Context, Theory, and Practice, [[Motilal Banarsidass]], {{ISBN|978-8120817067}}, page 198</ref><ref>[https://archive.org/stream/HathaYogaPradipika-SanskritTextWithEnglishTranslatlionAndNotes#page/n33/mode/2up Hatha Yoga Pradipika] P Sinh (Translator), pages 33-35</ref>։ Ժամանակակից յոգայում ասանաները զգալիորեն բազմաթիվ են՝ ի տարբերություն յոգայի նախկին ձևերի<ref name="Singleton 2011">{{Cite web |last=Singleton |first=Mark |author-link=Mark Singleton (yoga scholar) |date=2011 թ․ փետրվարի 4 |title=The Ancient & Modern Roots of Yoga |url=https://www.yogajournal.com/yoga-101/yoga-s-greater-truth |publisher=[[Yoga Journal]]}}</ref><ref name="Jain 2016">{{Cite web |last=Jain |first=Andrea |author-link=Andrea Jain |date=2016 թ․ հուլիս |title=The Early History of Modern Yoga |url=http://oxfordre.com/religion/view/10.1093/acrefore/9780199340378.001.0001/acrefore-9780199340378-e-163 |access-date=2019 թ․ մայիսի 24 |publisher=Oxford Research Encyclopedias |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.163 |isbn=978-0-19-934037-8}}</ref>։

=== 4. Պրանայամա ===
{{հիմնական|Պրանայամա}}

[[Պատկեր:A_style_of_nadi_suddhi_1.JPG|մինի|Պրանայամայի ձև. քթածակով այլընտրանքային շնչառություն]]

''Prāṇāyāma''-ն շնչառության կառավարումն է՝ սանսկրիտից ''prāṇa'' (प्राण, շունչ)<ref>[http://spokensanskrit.de/index.php?tinput=prANa&direction=SE&script=HK&link=yes&beginning=0 prAna] Sanskrit-English Dictionary, Koeln University, Germany</ref> և ''āyāma'' (आयाम, զսպվածում)<ref>[http://spokensanskrit.de/index.php?tinput=AyAma&direction=SE&script=HK&link=yes&beginning=0 AyAma] Sanskrit-English Dictionary, Koeln University, Germany</ref>։

Ցանկալի կեցվածք ձեռք բերելուց հետո, II.49-ից մինչև II.51 հատվածները խորհուրդ են տալիս ''prāṇāyāma''-ն՝ շնչառությունը գիտակցաբար կարգավորելու պրակտիկա (ներշնչում, ամբողջական դադար, արտաշնչում և դատարկ դադար)<ref>Hariharānanda Āraṇya (1983), ''Yoga Philosophy of Patanjali'', [[State University of New York Press]], {{ISBN|978-0873957281}}, pages 230-236</ref>։ Դա արվում է մի քանի եղանակով, օրինակ՝ ներշնչելով և հետո արտաշնչումը որոշակի ժամանակով դադարեցնելով, արտաշնչելով և հետո ներշնչումը որոշակի ժամանակով դադարեցնելով, դանդաղեցնելով ներշնչումը և արտաշնչումը, կամ գիտակցաբար փոխելով շնչառության ժամանակը և երկարությունը (խորը, կարճ շնչառություն)<ref>[https://archive.org/stream/yogaphilosophyb00tatygoog#page/n138/mode/2up The Yoga Philosophy] TR Tatya (Translator), with Bhojaraja commentary; [[Harvard University]] Archives, page 88-91</ref><ref>[https://archive.org/stream/yogadaranasutra00patagoog#page/n108/mode/2up The Yoga-darsana: The sutras of Patanjali with the Bhasya of Vyasa] GN Jha (Translator); [[Harvard University]] Archives, pages 90-91</ref>։

=== 5. Պրատյահարա ===
''Pratyāhāra''-ն երկու սանսկրիտ բառերի համադրություն է ''prati''- (նախածանցը՝ प्रति-, «դեմ» կամ «հակա») և ''āhāra'' (आहार, «մոտ բերել, մոտեցնել»)<ref>[http://spokensanskrit.de/index.php?tinput=AhAra&direction=SE&script=HK&link=yes&beginning=0 AhAra] Sanskrit-English Dictionary, Koeln University, Germany</ref>։

Պրատյահարան ուշադրության կենտրոնացում է, գիտակցության մեջ խորասուզվել է։ Դա արտաքին օբյեկտներից զգայական փորձի շեղման գործընթաց է։ Դա ինքնադուրսկորզման և վերացականության քայլ է։ Պրատյահարա չի նշանակում գիտակցաբար փակել աչքերը զգայական աշխարհից, այլ մարդու մտքի գործընթացները զգայական աշխարհից գիտակցաբար փակելն է։ Պրատյահարան մարդուն ուժ է տալիս դադարել վերահսկվել արտաքին աշխարհի կողմից, գրավել իր ուշադրությունը [[Ինքնաճանաչում|ինքնաճանաչողություն]] փնտրելու և ներաշխարհում բնածին ազատությունը զգալու համար<ref>Charlotte Bell (2007), ''Mindful Yoga, Mindful Life: A Guide for Everyday Practice'', Rodmell Press, {{ISBN|978-1930485204}}, pages 136-144</ref><ref>[[Geeta Iyengar]] (1998), ''Yoga: A Gem for Women'', {{ISBN|978-8170237150}}, pages 29-30</ref>։

Պրատյահարան նշում է յոգի փորձի անցումը Պատանջալիի Աշտանգայի սխեմայի առաջին չորս եզրերից, որոնք կատարելագործում են արտաքին ձևերը, մինչև վերջին երեք եզրերը, որոնք կատարելագործում են [[Յոգեր|յոգի]] ներքին վիճակը` շարժվելով դրսից ներս, մարմնի արտաքին ոլորտից դեպի ոգու ներքին ոլորտ<ref>R. S. Bajpai (2002), ''The Splendours And Dimensions Of Yoga'', [[Motilal Banarsidass]], {{ISBN|978-8171569649}}, pages 342-345</ref>։

=== 6. Դհարանա ===
Դհարանա (սանսկրիտ. धारणा) նշանակում է կենտրոնացում, ինքնաճանաչողական` [[Ներհայեցողություն|ներհայացողական]] կենտրոնացում և [[Խելք|մտքի]] մեկ ուղղվածություն։ Բառի արմատը ''dhṛ'' (धृ) է, որը նշանակում է «բռնել, պահել, պահպանել»<ref>[http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/tamil/index.html dhR], ''Monier Monier-Williams'' Sanskrit-English Dictionary (2008 revision), Քյոլնի թվային սանսկրիտ բառարան, [[Գերմանիա]]</ref>։

Դհարանան, որպես յոգայի վեցերորդ եզր, մարդու միտքը պահում է որոշակի ներքին վիճակի, թեմայի կամ մտքի թեմայի վրա<ref>Bernard Bouanchaud (1997), ''The Essence of Yoga: Reflections on the Yoga Sūtras of Patañjali'', Rudra Press, {{ISBN|9780915801695}}, page 149</ref>։ [[Միտք]]ը ֆիքսված է [[մանտրա]]յի, կամ մարդու [[Շնչառություն|շնչառության]]/[[պորտ]]ի/[[Լեզու (օրգան)|լեզվի]] ծայրի/ցանկացած վայրի, կամ առարկայի վրա, որը նա ցանկանում է դիտարկել, կամ գաղափարի/մտքի վրա իր մտքում<ref name=cbelldharana>Charlotte Bell (2007), ''Mindful Yoga, Mindful Life: A Guide for Everyday Practice'', Rodmell Press, {{ISBN|978-1930485204}}, pages 145-151</ref><ref name="yogadarsanabook">[https://archive.org/stream/yogadaranasutra00patagoog#page/n112/mode/2up ''The Yoga-darsana: The sutras of Patanjali with the Bhasya of Vyasa - Book 3''] GN Jha (Translator); [[Հարվարի համալսարան|Harvard University]] Archives, pages 94-95</ref>։ Մտքի շտկումը նշանակում է միակողմանի կենտրոնացում՝ առանց մտքի շեղումների և առանց մի թեմայից մյուսն անցնելու<ref name=cbelldharana/>։

=== 7. Դհյանա ===
[[Պատկեր:A_Hindu_along_river_Ganges_in_Varanasi,_in_yoga_asana_meditation.jpg|մինի|Մեդիտացիա` [[Վարանասի|Բենարեսում]], սուրբ [[Գանգես|Գանգես գետի]] մոտ]]''Դհյանա'' (սանսկր. ध्यान) բառացի նշանակում է «[[Հայեցողություն|հայեցում]], [[ռեֆլեքսիա]]» և «խորը, վերացական [[մեդիտացիա]]»<ref>[http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/tamil/index.html dhyAna], Monier Williams Sanskrit-English Dictionary (2008 revision), Cologne Digital Sanskrit Lexicon, Germany</ref>։

Դհյանան խորհրդածում է, կենտրոնանալով այն ամենի վրա, ինչի վրա կենտրոնացել է ''Դհարանան''։ Եթե յոգայի վեցերորդ եզրում մարդը կենտրոնանում է անձնական պաշտամունքի առարկայի վրա, ապա Դհյանան նրա [[Հայեցողություն|հայեցումն]] է։ Եթե կոնցենտրացիան եղել է մեկ օբյեկտի վրա, Դհյանան այդ օբյեկտի նկատմամբ ոչ դատող, ոչ հավակնոտ դիտարկում է<ref>Charlotte Bell (2007), Mindful Yoga, Mindful Life: A Guide for Everyday Practice, Rodmell Press, {{ISBN|978-1930485204}}, pages 151-159</ref>։ Եթե շեշտը դրված էր հայեցակարգի/գաղափարի վրա, Դհյանան դիտարկում է այդ հայեցակարգը/գաղափարն իր բոլոր ասպեկտներով, ձևերով և հետևանքներով։ Դհյանան մտքի անխափան գնացք է, ճանաչողության հոսանք, գիտակցության հոսք<ref name="yogadarsanabook" />։

''Դհյանան'' անբաժանելիորեն կապված է ''Դհարանայի'' հետ, մեկը տանում է մյուսին։ Դհարանան մտքի վիճակ է, Դհյանան՝ մտքի գործընթաց։ Դհյանան տարբերվում է Դհարանայից նրանով, որ մեդիտացիա անողն ակտիվորեն զբաղված է իր ուշադրության առարկայով։ Պատանջալին սահմանում է [[Հայեցողություն|հայեցումը]] (''դհյանա'') որպես մտքի գործընթաց, որտեղ միտքը ֆիքսվում է ինչ-որ բանի վրա, և այնուհետև տեղի է ունենում «գիտելիքի համաչափ փոփոխություն»<ref>[https://archive.org/stream/yogaphilosophyb00tatygoog#page/n144/mode/2up The Yoga Philosophy] TR Tatya (Translator), with Bhojaraja commentary; Harvard University Archives, page 94-95</ref>։ Ադի Շանկարան Յոգա սուտրաների մասին իր մեկնաբանության մեջ Դհյանային տարբերակում է Դհարանայից՝ բացատրելով Դհյանան որպես յոգի վիճակ, երբ կա միայն «օբյեկտի մասին շարունակական մտքի հոսք, որը չի ընդհատվում նույն առարկայի հետ կապված տարբեր տեսակի այլ մտքերով»։

Ըստ Շանկարայի, Դհարանան կենտրոնացած է մեկ օբյեկտի վրա, բայց գիտակցում է նույն օբյեկտին վերաբերվող բազմաթիվ ասպեկտների և գաղափարների առկայությունը։ Շանկարան օրինակ է բերում յոգինին, որն առավոտյան արևի տակ ''դհարանա վիճակում'' կարող է գիտակցել նրա պայծառության, գույնի և ուղեծրի մասին, իսկ յոգինը ''դհյանա վիճակում'' հայեցում է միայն Արեգակի ուղեծրի մասին, օրինակ, առանց գույնի, փայլի կամ հարակից այլ գաղափարների վրա շեղվելու<ref>Trevor Leggett (1983), ''Shankara on the Yoga Sutras'', Volume 2, Routledge, {{ISBN|978-0710095398}}, pages 283-284</ref>։

=== 8. Սամադհի ===
''Սամադհի'' (սանսկրիտ. समाधि) բառացի նշանակում է «միավորել, միանալ, զուգակցել, միություն, ներդաշնակ ամբողջություն, տրանս»<ref>[http://spokensanskrit.de/index.php?tinput=samAdhi&direction=SE&script=HK&link=yes&beginning=0 samAdhi] Sanskrit-English Dictionary, Koeln University, Germany</ref><ref>[http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/tamil/index.html samAdhi], Monier Williams Sanskrit-English Dictionary (2008 revision), Cologne Digital Sanskrit Lexicon, Germany</ref>։ Սամադհիում առարկայի շուրջ [[Հայեցողություն|խորհրդածելիս]] ներկա է միայն խորհրդածության առարկան{{sfn|Āraṇya|1983|p=252-253}}, իսկ այն գիտակցությունը, որ մեդիտացիա ես անում, անհետանում է{{sfn|Āraṇya|1983|p=252-253}}{{sfn|Desmarais|2008|p=175-176}}<ref name="yogadarsanabook" />։ Սամադհին լինում է երկու տեսակ{{sfn|Jones|Ryan|2006|p=377}}<ref name="Sivananda">[http://www.dlshq.org/discourse/feb2005.htm Sri Swami Sivananda, ''Raja Yoga Samadhi'']</ref>՝ ''Սամպրաջնատա Սամադհի'', մեդիտացիայի օբյեկտի աջակցությամբ, և ''Ասամպրաջնատա Սամադհի'', առանց մեդիտացիայի օբյեկտի աջակցության<ref name="50+">[http://www.swamij.com/meditationtypes.htm#categories Swami Jnaneshvara Bharati, ''Integrating 50+ Varieties of Yoga Meditation'']</ref>։

==== Սամպրաջնատա Սամադհի ====
''Սամպրաջնատա Սամադհին'', որը նաև կոչվում է սավիկալպա սամադհի և Սաբիջա Սամադհի{{ref+|Սերմերը կամ սամսկարաները չեն ոչնչացվում<ref name="Dive Life" />։|Ն}}<ref name="Dive Life">[http://www.sivanandaonline.org/public_html/?cmd=displaysection&section_id=932 Swami Sivananda, ''Samprajnata Samadhi'']</ref>, առարկայի աջակցությամբ մեդիտացիան{{ref+|Ըստ Ջիանսին Լիի, «Սամպրաջնատա սամադհի»-ն կարելի է համեմատել բուդդիզմի «[[Ռուպա (փիլիսոփայություն)|ռուպա ջհանա]]»-ի հետ{{sfn|Jianxin Li|n.d.}}։ Այս մեկնաբանությունը կարող է հակասել Գոմբրիչին և Վինին, որոնց համաձայն առաջին և երկրորդ «ջհանա»-ն ներկայացնում է կենտրոնացում, մինչդեռ երրորդ և չորրորդ «ջհանա»-ն միավորում է կենտրոնացումը գիտակցության հետ{{sfn|Wynne|2007|p=106; 140, note 58}}։ Ըստ Էդի Քրանգլի, առաջին «ջհանան» հիշեցնում է Պատնաջալիի «Սամպրաջնանա սամադհի»-ն, որում եկիրառվում են և' «vitarka»-ն, և' «vicara»-ն{{sfn|Crangle|1984|p=191}}|Ն}}<ref name="50+" />, կապված է մտորումների, [[ռեֆլեկսիա]]յի, երանության և ես-ի հետ (YS 1.17){{sfn|Maehle|2007|p=177}}{{efn|Յոգա սուտրա 1.17: «Օբյեկտիվ «սամադհին» (սամպրաջնատա) կապված է [[մտորում]]ների, [[ռեֆլեքսիա]]յի, երանության և ես-այնության («ասմիտա») հետ{{sfn|Maehle|2007|p=156}}։}}:

Առաջին երկու ասոցիացիաները՝ մտորումները և ռեֆլեքսիան, կազմում են ''սամապատիի'' (Samāpatti) տարբեր տեսակների հիմքը{{sfn|Maehle|2007|p=177}}{{sfn|Whicher|1998|p=254}}.

* Սավիտարկա. «խորհրդակցական», [[Չիտտա|''Citta'']]-ն կենտրոնացած է մեդիտացիայի օբյեկտի վրա, կոնկրետ տեսք ունեցող առարկայի վրա, որը ընկալելի է մեր զգայարանների համար, ինչպես լամպի լույսը, քթի ծայրը 
* Սավիչարա. «արտացոլող», [[Չիտտա|''Citta'']]-ն կենտրոնացած է մեդիտացիայի նուրբ օբյեկտի վրա, որը ընկալելի չէ զգայարանների համար, բայց ստացվել է եզրակացության միջոցով, ինչպիսին են զգայարանները, ճանաչողության գործընթացը, միտքը, ես-ես-ը, չակրաները, ներքին-շունչը (պրանա), նադիները, ինտելեկտը (բուդհի)։ 
Վերջին երկու ասոցիացիաները՝ ''սանանդա սամադհին'' և ''սասմիտան'', համապատասխանաբար մեդիտացիայի վիճակ են և ''սավիչարա սամադհիի'' օբյեկտ.

* Սանանդա Սամադհի, անանդա, «երանություն». այս վիճակը ընդգծում է մեդիտացիայի ժամանակ երանության է'լ ավելի նուրբ վիճակը։
* [[Ահամկարա|Սասմիտա]]. [[Չիտտա|''Citta'']]-ն կենտրոնացած է «ես-ի ես»-ին զգալու վրա։

==== Ասամպրաջնատա Սամադհի ====
Ասամպրաջնատա Սամադհին, որը նաև կոչվում է ''Նիրվիկալպա Սամադհի''<ref name="Sivananda" /> և ''Նիրբիջա Սամադհի''<ref name="Sivananda" />{{efn|Without seeds or [[Saṃskāra|Samskaras]]<ref name="Sivananda" /> According to Swami Sivananda, "All the seeds or impressions are burnt by the fire of knowledge [...] all the Samskaras and Vasanas which bring on rebirths are totally fried up. All Vrittis or mental modifications that arise form the mind-lake come under restraint. The five afflictions, viz., Avidya (ignorance), Asmita (egoism), Raga-dvesha (love and hatred) and Abhinivesha (clinging to life) are destroyed and the bonds of Karma are annihilated [...] It gives Moksha (deliverance form the wheel of births and deaths). With the advent of the knowledge of the Self, ignorance vanishes. With the disappearance of the root-cause, viz., ignorance, egoism, etc., also disappear."<ref name="Sivananda" />}}, մեդիտացիա է առանց օբյեկտի<ref name="50+" />, որը հանգեցնում է [[պուրուշա]]յի կամ գիտակցության ամենանուրբ տարրի` իմացության{{efn|According to Jianxin Li, ''Asamprajnata Samadhi'' may be compared to the ''arupa jhanas'' of Buddhism, and to ''Nirodha-Samapatti''.{{sfn|Jianxin Li|n.d.}} Crangle also notes that ''sabija-asamprajnata samadhi'' resembles the four formless ''jhanas''.{{sfn|Crangle|1984|p=191}} According to Crangle, the fourth ''arupa jhana'' is the stage of transition to Patanjali's "consciousness without seed".{{sfn|Crangle|1984|p=194}}}}{{sfn|Maehle|2007|p=179}}:

== Տես նաև ==
* [[Ազնիվ Ութակի ճանապարհ]]

== Նշումներ ==
{{ծանցանկ|group="Ն"}}

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանտուփ}}

== Գրականոթյուն ==
* {{Citation |last=Āraṇya |first=Hariharānanda |title=Yoga Philosophy of Patanjali |year=1983 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0873957281}}
* {{Citation |last=Bryant |first=Edwin F. |title=The Yoga Sūtras of Patañjali: A New Edition, Translation and Commentary |date=2009 |url=https://archive.org/details/yogastrasofpataj0000brya |location=New York |publisher=North Poinnt Press |isbn=978-0865477360 |author-link=Edwin F. Bryant |url-access=registration}}
* {{Citation |last=Crangle |first=Eddie |title=Under The Shade of the Coolibah Tree: Australian Studies in Consciousness |year=1984 |editor-last1=Hutch |editor-first1=R. A. |editor-last2=Fenner |editor-first2=P. G. |url-status=dead |chapter=A Comparison of Hindu and Buddhist Techniques of Attaining Samādhi |chapter-url=http://www.ahandfulofleaves.org/documents/Articles/A%20Comparison%20of%20Hindu%20and%20Buddhist%20Techniques%20of%20Attaining%20Samadhi_Crangle_1984.pdf |publisher=University Press of America |accessdate=2023 թ․ սեպտեմբերի 5 |archivedate=2021 թ․ սեպտեմբերի 1 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210901060208/http://www.ahandfulofleaves.org/documents/Articles/A%20Comparison%20of%20Hindu%20and%20Buddhist%20Techniques%20of%20Attaining%20Samadhi_Crangle_1984.pdf}}
* {{Citation |last=Desmarais |first=Michele Marie |title=Changing Minds : Mind, Consciousness And Identity In Patanjali'S Yoga-Sutra |year=2008 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-8120833364}}
* {{Citation |last=Jianxin Li |title=A Comparative Study between Yoga and Indian Buddhism |year=n.d. |url=http://www.asianscholarship.org/asf/AnnualFellows/July8_9/Li%20Jianxin,%20A%20Comparative%20Study%20between%20Yoga%20and%20Indian%20Buddhism.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304135225/http://www.asianscholarship.org/asf/AnnualFellows/July8_9/Li%20Jianxin,%20A%20Comparative%20Study%20between%20Yoga%20and%20Indian%20Buddhism.doc |archive-date=2016 թ․ մարտի 4 |url-status=dead |publisher=asianscholarship.org}}
* {{Citation |last1=Jones |first1=Constance |title=Encyclopedia of Hinduism |year=2006 |publisher=Infobase Publishing |last2=Ryan |first2=James D.}}
* {{Citation |last=Maehle |first=Gregor |title=Ashtanga Yoga: Practice and Philosophy |year=2007 |publisher=New World Library}}
* {{Citation |last=Taimni |first=I.K. |title=The Science of Yoga: The Yoga Sutras of Patanjali |year=1961 |url=https://www.yogastudies.org/wp-content/uploads/Science_of_Yoga-Taimni.pdf}}
* {{Citation |last=Whicher |first=Ian |title=The Integrity of the Yoga Darsana: A Reconsideration of Classical Yoga |year=1998 |publisher=SUNY Press}}
* {{Citation |last=Wynne |first=Alexander |title=The Origin of Buddhist Meditation |year=2007 |url=http://www.e-reading.link/bookreader.php/134839/Wynne_-_The_Origin_of_Buddhist_Meditation.pdf |publisher=Routledge}}

== Արտաքին հղումներ ==
* TR Tatya (1885), [https://archive.org/stream/yogaphilosophyb00tatygoog#page/n6/mode/2up The Yoga Philosophy], with Bhojaraja commentary; Harvard University Archives;
* GN Jha (1907), [https://archive.org/stream/yogadaranasutra00patagoog#page/n4/mode/2up The Yoga-darsana: The sutras of Patanjali with the Bhasya of Vyasa] with notes; Harvard University Archives;
* Charles Johnston (1912), [https://archive.org/stream/yogasutrasofpata00pata#page/n5/mode/2up ''The Yogasutras of Patanjali'']
* I.K. Taimni (1961), [https://www.yogastudies.org/wp-content/uploads/Science_of_Yoga-Taimni.pdf ''The Science of Yoga: The Yoga Sutras of Patanjali'']
* Chip Hartranft (2003), [https://www.arlingtoncenter.org/Sanskrit-English.pdf The Yoga-Sûtra of Patañjali. Sanskrit-English Translation & Glossary] (86 pages)

[[Կատեգորիա:Յոգա]]
[[Կատեգորիա:Յոգայի ութ եզրեր]]
[[Կատեգորիա:Հինդուիստական փիլիսոփայություն]]