Դիտել Բութան (նյութ) էջի վիքիկոդը

{{Չշփոթել|Բութան}}{{Այլ կիրառումներ|Բութան (այլ կիրառումներ)}}
{{Տեղեկաքարտ Նյութ
 | պատկեր 3D = n-butane_3D.png
 | քիմիական անվանում = բութան
 | կրիտիկական ճնշում = 3,797 
 | լուծելիություն1 = 6,1 
 | նյութ1 = ջր
}}
'''Բութան (C<sub>4</sub>H<sub>10</sub>)''', [[Օրգանական քիմիա|օրգանական միացություն]], պատկանում է [[ալկաններ]]ի դասին։ Քիմիայում անվանումը օգտագործում են հիմնականում ն-բութան-ի նշանակման համար։ Այդ անվանումը նաև ունի ն-բութանի և նրա իզոմեր իզոբութանի CH(CH<sub>3</sub>)<sub>3</sub> խառնուրդը։ Անվանումը առաջացել է «բութ-» [[արմատ]]ից ( այդ արմատը առաջացել է անգլերեն [[Կարագաթթու|կարագաթթվի]] անվանումից՝ {{lang-en|butyric acid}}) և «-ան» վերջածանցից («-ան» վերջածանցը ցույց է տալիս, որ տվյալ նյութը ալկան է)։ Բարձր [[կոնցենտրացիա]]ների դեպքում թունավոր է, բութանի ներշնչումը բերում է [[շնչառական համակարգ]]ի դիսֆունկցիային։ Առկա է [[բնական գազ]]ում, առաջանում է [[նավթ]]ամթերքի [[կրեկինգ]]ից ([[նավթային գազ]]ի քայքայումից)։ Որպես [[ածխաջրածիններ]]ի ներկայացուցիչ հրավտանգ է, ունի բնորոշ հոտ և ունի թմրանյութային ազդեցություն։ Օրգանիզմի վրա ազդելու ունակությամբ պատկանում է 4-րդ կարգի վտանգավոր նյութերին (քիչ վտանգավոր է)։ Վատ է ազդում [[նյարդային համակարգ]]ի վրա։

== Իզոմերիա ==
Բութանն ունի 2 [[Իզոմերիա|իզոմեր]]`

{|border=1
 |Անվանում
 |Բանաձև
 |Հալման ջերմաստիճան, °С
 |Եռման  ջերմաստիճան, °С
|-
 |ն-բութան
 |CH<sub>3</sub>–CH<sub>2</sub>–CH<sub>2</sub>–CH<sub>3</sub> 
 | −138,3
 | −0,5
|-
 |իզոբութան
 |CH(CH<sub>3</sub>)<sub>3</sub>
 | −159,6
 | −11,7
|}
<gallery>
Պատկեր:Butane simple.svg|Ն-բութանի [[կառուցվածքային բանաձև]]
Պատկեր:I-Butane-2D-Skeletal.svg|Իզոբութանի կառուցվածքային բանաձև
</gallery>

== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Անգույն դյուրավառ [[գազ]] է, բնորոշ հոտով։ Նորմալ [[ճնշում|ճնշման]] տակ, −0,5&nbsp;°C - ում հեշտ սեղմվում է։ Սառում է −138&nbsp;°C -ում։ Բարձր ճնշման տակ և նորմալ ջերմաստիճանում հեշտ ցնդող [[հեղուկ]] է։ Կրիտիկական ջերմաստիճանը և ճնշումը համապատասխանաբար հավասար է +152&nbsp;°C և 3,797 ՄՊա։

* [[Լուծելիություն]]ը ջրում` 100մլ - ում 6,1 մգ (20°С-ում, ն-բութանի համար, ավելի լավ է լուծվում օրգանական լուծիչներում)։
* [[Խտություն]]ը հեղուկ վիճակում՝ 580 կգ/մ<sup>3</sup>։
* Գազային վիճակի խտությունը [[նորմալ պայմաններ]]ում` 2,703 կգ/մ<sup>3</sup> (15&nbsp;°C -ում 2,250 կգ/մ<sup>3</sup>):
* [[Այրման ջերմություն]]` 45,8 ՄՋ/կգ (2657 ՄՋ/մոլ)։

== Ստացումը և պարունակությունը ==
[[Պատկեր:Wurtz-Synthese mechanism.svg|350 px|մինի|աջից|Վյուրցի ռեակցիան ընդհանուր ձևով]]
Պարունակվում է գազային կոնդեսատում և նավթայոին գազում (մինչև 12%)։ Հանդիսանում է [[Կատալիզատոր|կատալիտիկ]] և հիդրոկատալիտիկ նավթային կրեկինգի արդյունք։
[[Լաբորատորիա]]յում կարելի է ստանալ [[Վյուրցի ռեակցիա]]յով`
:: <math>\mathsf{2C_2H_5Br + 2Na \rightarrow C_4H_{10} + 2NaBr}</math>:

== Կիրառությունը ==
Ազատ [[ռադիկալ]]ային [[քլոր]]ացումից առաջանում են 1-քլոր- և 2-քլորբութանների խառնուրդ։ Դրանց հարաբերությունը լավ է  բացատրվում С—Н [[կապ]]ի ամրության տարբերությամբ 1 և 2 դիրքերում (425 և 411 կՋ/մոլ)։ [[Օդ]]ում լրիվ այրման դեպքում առաջանում է [[ածխաթթու գազ]] և [[ջուր]]։ Բութանը [[պրոպան]]ի հետ խառնուրդով օգտագործվում է կրակայրիչներում, գազային տարրաներում։ Գազային տարրաներում պահվող գազն ունի հոտ, որովհետև պարունակում է հատուկ ավելացրաց օդորանտներ։ Այրման ջերմությունը` 1կգ - 45,7 ՄՋ (12,72 կՎտ•ժ)։
:: <math>\mathsf{2C_4H_{10} + 13O_2 \rightarrow 8CO_2 + 10H_2O}</math>
[[Թթվածին|Թթվածնի]] պակասի դեպքում այրումը ընթանում է ամորֆ [[ածխածին|ածխածնի]], [[ածխածնի մոնօքսիդ]]ի կամ էլ դրանց խառնուրդի անջատումով՝
:: <math>\mathsf{2C_4H_{10} + 5O_2 \rightarrow 8C + 10H_2O}</math>
:: <math>\mathsf{2C_4H_{10} + 9O_2 \rightarrow 8CO + 10H_2O}</math>
[[DuPont]] ֆիրմայի կողմից մշակվել է ն-բութանից [[մալիենային անհիդրիդ]] ստանլու եղանակ՝
:: <math>\mathsf{2C_4H_{10} + 7O_2 \rightarrow 2C_4H_2O_3 + 8H_2O}</math>
Ն-բութանը հումք է հանդիսանում [[բութիլեն]]ի, [[1,3-բութադիեն]]ի ստացման համար։ Պարունակվում է մեծ օկտանային թվով [[բենզին]]ներում։ Մաքուր բութանը, հատկապես իզոբութանը կարող է հանդիսանալ սառեցնող նյութ սառնարաններում։ Այդպիսի համակարգերի արտադրությունը ավելի քիչ է քան [[ֆրեոն]]այի հիմքով համակարգերի արտադրությունը։
Սննդային արդյունաբերությունում բութանն հայտնի է '''E943a''',իսկ իզոբութանն '''E943b''' սննդային հավելանյութերի ձևով։

== Բիոլոգիական ազդեցությունները ==
Բութանի ներշնչումը առաջացնում է խեղդոց և [[Սիրտ|սրտի]] վատ աշխատանք։ [[Մաշկ]]ի վրա հայտնվելով այն կարող է առաջացնել սառեցումներ մինչև -20&nbsp;°C։

== Անվտանգություն ==
Դյուրավառ է։ Թույլատրելի սահմանային կոնցենտրացիան աշխատանքային սենյակում՝ 300 մգ/մ<sup>3</sup>։

== Գրականություն ==
* {{Գիրք |հեղինակ = Львов М. Д. |մաս = Բութան, ածխաջրածին |վերնագիր =  Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона |հրատարակչություն = 1890 - 1907 |հատոր = 86}}

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}{{Արտաքին հղումներ}}
{{Ածխաջրածիններ}}
{{ՀՍՀ|հատոր=2|էջ=616}}

[[Կատեգորիա:Ալկաններ]]
[[Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ]]