Դիտել Լոբազգիներ էջի վիքիկոդը

{{Տաքսոտուփ2|Վիքիդատա =  այո}}
'''Լոբազգիներ կամ թիթեռնածաղիկներ'''  ({{lang-la|Fabáceae}}, կամ {{lang-la2|Leguminósae}}, կամ {{lang-la2|Papilionaceae}}), [[երկշաքիլավորներ]]ի [[Ընտանիք (կենսաբանություն)|ընտանիքի]] բույսեր։
[[Պատկեր:Snijboon peulen Phaseolus vulgaris.jpg|մինի|Լոբի սովորական (Phaseolus vulgaris)]]

== Ընդհանուր բնութագիր ==
[[Ծաղկավոր բույսեր]]ի ամենամեծ ընտանիքներից մեկն է։ Ըստ պեղածո ծաղկափոշու և ցողունների՝ ընտանիքի ծագումը տեղի է ունեցել վերին [[Կավճի ժամանակաշրջան|կավճի]] և [[պալեոցեն]]ի սահմանագխին (65մլն տարի առաջ){{sfn|Сытин|2005}}։

Այս ընտանիքի որոշ բույսեր կարևոր [[սննդամթերք]] են։

Ընտանիքի [[Խոտաբույսեր|խոտբույսային]] ներկայացուցիչները, որոնք ի վիճակի են [[Ազոտի ֆիքսում|ֆիքսել]] մթնոլորտային [[ազոտ]], հողի [[ռեկուլտիվացիա]]յի համար օգտագործվող հիմնական բույսերն են։ Նրանք առանձնահատուկ դեր են խաղում կենսոլորտային ազոտի ցիկլի մեջ{{sfn|Сытин|2005}}։

== Կենսաբանական նկարագրություն ==
Լոբազգիների ընտանիքի բույսերի մեջ կան [[ծառեր]], թփեր և [[կիսաթփեր]], խոտաբույսեր, որթատունկեր (ինչպես թփային, այնպես էլ խոտաբույսային)։

[[Տերևներ]]ը հերթադիր են, սովորաբար բարդ <!--(մատը, փետուրները, եռյակ),--> ու  տերևակիցներով, ավելի քիչ՝ առանձին տերևներով։

[[Ծաղկաբույլ]]ը՝ աղկույզ, ավելի հազվադեպ՝ [[հուրան]] կամ կիսահովանոցներ։

Ծաղիկները հաճախ միջատներով փոշոտվող են, երկսեռ{{sfn|Сытин|2005}}, հնգամաս [[ծաղկաբաժակ]]ով, որպես կանոն, երկկողմանի համաչափ։ Սովորական լոբազգիների վերին մեծ ծաղկաթերթը կոչվում է դրոշ (առագաստ), կողմնակի ծաղկաթերթերը՝ թևեր (թիակներ), իսկ երկու միաձուլված թերթիկները՝ ստորին մասերը, կոչվում են նավ։ [[Առէջ]]ները սովորաբար տասն են, միաձուլված առէջային թելեր կամ ազատ

Ծաղկի բանաձևը.

: {{Nobr|[[Պատկեր:Male and female sign.svg|12px]]<math>\uparrow Ca_{5}\; Co_{1+2+(2)}\; A_{(9)+1}\; G_{\underline1}</math>}}{{sfn|Миркин|2002|с=}}
: {{Nobr|[[Պատկեր:Male and female sign.svg|12px]]<math>\uparrow Ca_{5}\; Co_{1,2,(2)}\; A_{{(9),1} or {(10)} or {10}}\; G_{\underline1}</math>}}{{sfn|Барабанов|2006|с=292}}

կամ

: {{Nobr|[[Պատկեր:Male and female sign.svg|12px]]<math>\uparrow Ca_{5}\; Co_{1,2,2}\; A_{{(5+4),1}}\; G_{\underline1}</math>}}{{sfn|Андреева|2005|с=438}}
{{-|left}}Կարևոր տարբերակիչ առանձնահատկությունը չոր, սովորաբար բազմասերմ, երկու մասերով բացվող միաբույն [[պտուղ]]ն է, որում շարքով տեղակայված են սերմերը, և որը կոչվում է ունդ։ Ունդը երբեմն բաժանվում է միասերմ հատվածների, իսկ հազվադեպ այն պարունակում է մեկ սերմ և այդ դեպքում մեծ մասամբ չի բացվում։ Սերմերը սովորաբար առանց [[Կրկնակի բեղմնավորում|էնդոսպերմի]] են և մեծ շաքիլներով։

== Տաքսոնոմիա ==
1985 թվականից լոբազգիների ընտանիքի համակարգման ուսումնասիրությանը նվիրված է Լոբազգիների վերաբերյալ տվյալների բազայի և ինֆորմացիոն ծառայության ստեղծման միջազգային ծրագիրը (Legume Database և Information Service, ILDIS), որը տեղակայված է [[Ռեդինգ (Անգլիա)|Ռեդինգ]] քաղաքում ([[Մեծ Բրիտանիա]])։

Ըստ [[The Plant List]] կայքի՝ լոբազգիների ընտանիքն ընդգրկում է 24505 տեսակ, որոնք խմբավորվում են 946 ցեղերում<ref>{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Leguminosae/#statistics|title=Систематика семейства Бобовые (''Leguminosae'')|publisher=The Plant List (Version 1.1)|accessdate=2016 թ․ սեպտեմբերի 14|lang=en}}</ref>։ Մեծ ընտանիքը սովորաբար բաժանվում է երեք ենթաընտանիքների՝ ցեզալպինազգիններ (Caesalpinioideae), միմոզազգիներ (Mimosoideae) և [[թիթեռնածաղկավորներ]] (Papilionoideae){{sfn|Сытин|2005}}: Դրանք իրենց հերթին բաժանվում են ենթախմբերի.
{| class="wikitable"
!Ցիզալպինազգիներ (Caesalpinioideae)
!Միմոզազգիներ (Mimosoideae)
!Թիթեռնածաղկավորներ (Papilionoideae)
|-
|
* Caesalpinieae
* Cassieae
** Cassiinae
** Dialiinae
** Duparquetiinae
* Cercideae
* Detarieae
|
* [[Աբրուս|Abreae]]
* Amorpheae
* Bossiaeeae
* Brongniartieae
* Cicereae
* Crotalarieae
* Dalbergieae
* Desmodieae
** Desmodiinae
** Lespedezinae
* Dipterygeae
* Euchresteae
* Fabeae — Լոբազգիներ
* Galegeae
** Astragalinae
** Galeginae
** Glycyrrhizinae
* Genisteae
* Hedysareae
* Hypocalypteae
* Indigofereae
* Loteae
* Millettieae
* Mirbelieae
* Phaseoleae
** Cajaninae
** Clitoriinae
** Diocleinae
** Glycininae
** Kennediinae
** Ophrestiinae
** Phaseolinae
* Podalyrieae
* Psoraleeae
* Robinieae
* Sesbanieae
* Sophoreae
* Swartzieae
* Thermopsideae
* Trifolieae
|
* Acacieae
* Ingeae
* Mimoseae
*
|}

=== Նշանակություն և կիրառում ===
[[Պատկեր:Fabaceae_(seeds)20100315_04.jpg|մինի|Լոբազգիների սերմեր. ոլոռ (կանաչ), սիսեռ (բաց բեժագույն, կլոր), լոբի (սպիտակ, մանուշակագույն, սև), ոսպ (նարնջագույն և բաց բեժագույն, հարթ)]]
Մի շարք լոբազգիներ վաղուց մշակվում են որպես սննդի բույսեր և լայնորեն օգտագործվում են [[Գյուղատնտեսություն|գյուղատնտեսության]] մեջ, մյուսները հայտնի են որպես [[Դեկորատիվ բույսեր|դեկորատիվ]] կամ կերային բույսեր, մի մասը` փայտի արժեքավոր տեսակների աղբյուր։ Այգեգործության ոլորտում գնահատվում են անուշահոտ ոլոռը, լյուպինը, ռոբինիան, կարագանան, վիստերիան և շատ ուրիշներ{{sfn|Сытин|2005}}։

Լոբազգիները մեծացնում են [[հողի բերրիություն]]ը, որովհետև նրանց արմատներում  բնակվում են [[խլամանրէներ]]ը և կլանում մթնոլորտային ազոտը։ Դաշտերում լոբազգիները երբեմն օգտագործվում են որպես [[Կանաչ պարարտացում|կանաչ պարարտանյութ]]։

Բազմաթիվ տեսակներ մեղրատու բույսեր են (մեղվաբույծները հատկապես գնահատում են ակացիան, երեքնուկը, առվույտը և այլն){{sfn|Сытин|2005}}։

Լոբազգիների ընտանիքի որոշ ներկայացուցիչներ՝

* Abarema — Աբարեմա
* Acacia — [[Ակացիա]]
* Anadenanthera — Անադենանտերա
* Arachis — [[Գետնանուշ]]
* Astragalus — [[Գազ (բույս)|Գազ]]
* Caesalpinia — Ցեզալպինիա
* Caragana — Կարագանա
* Cicer – [[Սիսեռ]]
* Dalbergia — Դալբերգիա
* Glycine — [[Սոյա]]
* Inga — Ինգա
* Lathyrus — [[Տափոլոռ]]
* Lens — [[Ոսպ]]
* Leucaena — Լեուցենա
* Lupinus — [[Լուպին]]
* Medicago — Լյուցեռնա
* Mimosa — [[Միմոզա]]
* Phaseolus — [[Լոբի (Տեսակ)|Լոբի]]
* Piscidia — Պիսցիդիա
* Pisum — Ոլոռ
* Robinia — Ռոբինիա
* Trifolium — [[Երեքնուկ]]
* Vicia — Վիկա
** Vicia faba — [[Բակլա]]
* Wisteria — [[Գլիցինիա]]

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==

* {{ВТ-ЭСБЕ|Бобовые}}
* {{книга|автор=Миркин Б. М., Наумова Л. Г., Мулдашев А. А.|заглавие=Высшие растения: краткий курс систематики с основами науки о растительности: Учебник|издание=2-е, перабот|место={{М}}|издательство=Логос|год=2002|страниц=256|isbn=5-94010-041-4|тираж=3000|ref=Миркин}}
* {{книга|автор=Барабанов Е. И.|заглавие=Ботаника: учебник для студ. высш. учеб. заведений|место=М.|издательство=Издат. центр «Академия»|год=2006|страниц=448|isbn=5-7695-2656-4|ref=Барабанов}}
* {{книга|автор=Андреева И. И., Родман Л. С.|заглавие=Ботаника|издание=3-е, перераб. и доп|место=М.|издательство=Колос|год=2005|страниц=528|isbn=5-9532-0114-1|ref=Андреева}}
* {{книга|автор=Яковлев Г. П|заглавие=Бобовые земного шара|ссылка=|издательство=Наука|год=1991|страниц=144|isbn=}}
* {{БРЭ|статья=Бобовые|id=1871012|автор=Сытин А. К.|том=3|страницы=621—622|ref=Сытин}}
{{Արտաքին հղումներ}}

[[Կատեգորիա:Բույսերի ընտանիքներ]]