Դիտել Ծծմբի օքսիդ (IV) էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ Նյութ
 | պատկեր 3D = Sulfur-dioxide-3D-vdW.png
 | քիմիական անվանում = ծծմբի օքսիդ (IV)
 | վիճակ = անգույն գազ
 | խտություն = 0,002927 գ/սմ³
 | լուծելիություն = 11,5
}}
'''Ծծմբի օքսիդ (IV)''' (ծծմբի դիօքսիդ, ծծմբի երկօքսիդ, ծծմբային գազ, ծծմբային անհիդրիդ), SO<sub>2</sub>։ Նորմալ պայմաններում սուր հոտով անգույն գազ է (վառվող լուցկու հոտ)։ Ճնշման տակ՝ սենյակային ջերմաստիճանում հեղուկանում է։ Լուծվում է ջրում առաջացնելուվ [[ծծմբային թթու]]; լուծելիությունը 11,5 գ/100 գ ջրում 20&nbsp;°C [[ջերմաստիճան]]ում, ջերմաստիճանի աճմամբ [[լուծելիություն]]ը պակասում է։ Լուծվում է նաև [[էթանոլ]]ում և [[Ծծմբական թթու|ծծմբական թթ]]վում։ SO<sub>2</sub> [[Հրաբուխ|հրաբխային]] [[գազ]]երի բաղադրամասերից մեկն է։

== Ստացումը ==
Արտադրական ստացման մեթոդ է [[Ծծումբ|ծծմբ]]ի այրումը կամ [[Սուլֆիդներ|սուլֆիդ]]ների թրծումը (հիմնականում [[պիրիտ]])․

:: <math>\mathsf{4FeS_2 + 11O_2 \rightarrow 2Fe_2O_3 + 8SO_2}.</math>

Լաբարատորիայում և բնության մեջ SO<sub>2</sub> ստանում են [[հիդրոսուլֆիտներ]]ի և [[սուլֆիտներ]]ի [[ուժեղ թթուներ]]ի հետ փոխազդեցությամբ։ Առաջանում է [[ծծմբային թթու]] H<sub>2</sub>SO<sub>3</sub>, որը միանգամից քայքայվում է SO<sub>2</sub> և H<sub>2</sub>O․

:: <math>\mathsf{Na_2SO_3 + H_2SO_4 \rightarrow Na_2SO_4 + H_2SO_3},</math>

:: <math>\mathsf{H_2SO_3 \rightarrow H_2O + SO_2\uparrow}.</math>

Բացի դրանից ծծմբի դիօքսիդ ստանում են խիտ [[Ծծմբական թթու|ծծմբական թթ]]վի և [[պասիվ մետաղներ|պասիվ մետաղ]]ի փոխազդեցությամբ․

:: <math>\mathsf{Cu + 2H_2SO_4 \rightarrow CuSO_4 + SO_2\uparrow + 2H_2O}.</math>

== Քիմիական հատկությունները ==
[[Պատկեր:Спектр поглощения SO2 в ультрафиолетовом диапазоне.jpg|300px|մինի|SO<sub>2</sub> կլանման սպեկտրը ուլտրամանուշակագույն տիրույթում]]
Ծծմբի երկօքսիդը [[թթվային օքսիդներ|թթվային օքսիդ]] է։ Լուծվում է ջրում առաջացնելով [[ծծմբային թթու]] (սովորական պայմաններում ռեակցիան հետադարձ է)․

:: <math>\mathsf{SO_2 + H_2O \rightleftarrows H_2SO_3}.</math>

[[Հիմքեր]]ի հետ առաջացնում է [[սուլֆիտներ]]․

:: <math>\mathsf{2NaOH + SO_2 \rightarrow Na_2SO_3 + H_2O}.</math>

SO<sub>2</sub> քիմիական ակտիվ նյութ է։ Առավել արտահայտված արտահայտված են SO<sub>2</sub> [[վերականգնողական հատկություններ]]ը, ծծմբի [[թթվայնության աստիճանը]] այսպիսի ռեակցիաներում բարձրանում է․

:: <math>\mathsf{SO_2 + Br_2 + 2H_2O \rightarrow H_2SO_4 + 2HBr},</math>

:: <math>\mathsf{SO_2 + I_2 + 2H_2O \rightarrow H_2SO_4 + 2HI},</math>

:: <math>\mathsf{2SO_2 + O_2 \xrightarrow[V_2O_5]{450^oC} 2SO_3},</math>

:: <math>\mathsf{3SO_2 + 2KMnO_4 + 2H_2O \rightarrow 2H_2SO_4 + MnO_2 + K_2SO_4},</math>

:: <math>\mathsf{Fe_2(SO_4)_3 + SO_2 + 2H_2O \rightarrow 2FeSO_4 + 2H_2SO_4}.</math>

Նախավերջին ռեակցիան հանդիսանում է SO<sub>3</sub><sup>2−</sup> իոնի և SO<sub>2</sub> [[որակական ռեակացիա]]ն (մանուշակագույն լուծույթի ջրազրկում)։

Ուժեղ [[վերականգնիչներ]]ի առկայության դեպքում SO<sub>2</sub> ցուցաբերում է [[օքսիդիչ հատկություն]]ներ։ Օրինակ՝ մետաղական արտադրության մեջ ծծումբը թափոններից առանձնացնելու համար օգտագործում են [[ածխածնի մոնօքսիդ]]․

:: <math>\mathsf{SO_2 + 2CO \rightarrow 2CO_2 + S}.</math>

Կամ [[հիպոֆոսֆորային թթու]] ստանալու համար․
:: <math>\mathsf{PH_3 + SO_2 \rightarrow H_3PO_2 + S}.</math>

== Կիրառությունը ==
Ծծմբի (IV) օքսիդի մեծ մասը օգտագործվում է ծծմբային թթվի ստացման համար։ Օգտագործվում է նաև [[գինեգործություն|գինեգործության]] մեջ որպես [[կոնսերվանտներ|կոնսերվանտ]] ([[սննդային հավելուկ]] E220)։ Քանի որ գազը ունի մանրէասպան հատկություն, դրանով ծխեցնում են բանջարեղենի պահեստները։ Ծծմբի (IV) օքսիդը օգտագործվում է [[ծղոտ]]ի, [[մետաքս]]ի և [[բուրդ|բրդի]] սպիտակեցման համար, այսինքն այն գործվածքներում որոնք չեն կարող սպիտակեցվել քլորով։ Օգտագործվում է նաև որպես լուծիչ լաբորատորիաներում։ Օգտագործվում է նաև ծծմբային թթվի աղերը ստանալու համար։

== Ֆիզիոլոգիական ազդեցությունը ==
[[Պատկեր:Skull and Crossbones.svg|աջից|80px]]
Ծծմբի (IV) օքսիդը թունավոր գազ է։ Ծծմբային գազի թունավորման նշաններն են՝ [[հարբուխ]], [[հազ]], [[խռպոտություն]], [[կոկորդի այրոց|կոկորդի]] սուր այրոց և յուրահատուկ համ։ Ծծմբի երկօքսիդի ավելի մեծ կոնցենտրացիաների ներշնչման դեպքում թունավորման նշաններն են՝ [[շնչահեղձություն]], [[խոսքի խանգարվածություն]], կլլման դժվարություն, [[փսխում]], հնարավոր է սուր [[թոքային բորբոքում]]։

Հետաքրքիրն այն է, որ զգայունությունը SO<sub>2</sub> նկատմամբ մեծապես տարբեր է առանձին [[մարդ]]կանց, [[կենդանիներ]]ի և [[բույսեր]]ի մոտ․ Այնպես որ, բույսերից [[կեչի]]ն և [[կաղնի]]ն են ավելի դիմացկուն, իսկ ամենաքիչ դիմացկունությունն ունեն՝ [[վարդ]]ը, [[սոճի]]ն և [[եղևնի]]ն։

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==
* Ахметов Н. С. Общая и неорганическая химия. — М.։ Высшая школа, 2001։
* Карапетьянц М. Х., Дракин С. И. Общая и неорганическая химия. — М.։ Химия, 1994.
{{Արտաքին հղումներ}}
{{ՀՍՀ|հատոր=5|էջ=129}}

[[Կատեգորիա:Թթվային օքսիդներ]]
[[Կատեգորիա:Ծծումբի միացություններ]]
[[Կատեգորիա:Թունավոր նյութեր]]
[[Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ]]