Դիտել Կարտոֆիլ էջի վիքիկոդը

{{Այլ կիրառումներ|Կարտոֆիլ (այլ կիրառումներ)}}
{{Տաքսոտուփ2|Վիքիդատա=այո}}
[[Պատկեր:Solanum tuberosum 005.JPG|մինի|Կարտոֆիլի պալարներ]]
'''Կարտոֆիլ''' ({{lang-lat|''Solánum ''}}), [[մորմազգիներ]]ի (''Solanaceae'') ընտանիքի պալարապտղավոր բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Oսլա պարունակող պալարապտղավոր մշակաբույս է։

== Անվանում ==
Ժամանակակից գիտական անվանումը՝ տվել է Կասպեր Բաուգին<ref>{{cite web
 |author      = 
 |url         = http://www.historiacocina.com/historia/patata/index4.htm
 |title       = Todo sobre la patata.
 |publisher   = www.historiacocina.com
 |date        = 2005 թ․ մայիսի 4
 |accessdate  = 2009 թ․ նոյեմբերի 12
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/61ABgq1c7?url=http://www.historiacocina.com/historia/patata/index4.htm
 |archivedate = 2011 թ․ օգոստոսի 23
 |url-status= live
 }}</ref> 1596 թվականին իր «''Theatri botanici''» աշխատությունում, ավելի ուշ այդ անվանումը օգտագործեց [[Կառլ Լիննեյ]]ը իր «''Species Plantarum''»<ref>[http://www.biodiversitylibrary.org/page/358204#197 ''Carl von Linné'' Species plantarum, 1753 Vol.1 p.185]</ref> (1753) աշխատությունում;

«Կարտոֆիլ» բառը նկարագրում է բուն կարտոֆիլ բուսատեսակը, սակայն առավել հաճախ մարդիկ «կարտոֆիլ» ասելով հասկանում են ուտելի պալարները։ Գյուղատնտեսության ասպարեզում կարտոֆիլը մշակվում է պարենային, կերային և տեխնիկական նպատակների համար։ Կարտոֆիլը մարդու կողմից տասնյակ կերակրատեսակների ձևով օգտագործվում է ամբողջ տարվա ընթացքում, ինչի համար այն հաճախ անվանվում է «երկրորդ հաց»։

== Կենսաբանական նկարագիր ==
{{Կենսաֆոտո|Diagramme floral Solanum tuberosum-tag.svg|left|ш=50|[[Ծաղի դիագրամ]] <br />
[[Ծաղկի բանաձև]]։<br />
{{Nobr|<math>\ast K_{(5)} \; C_{(5)} \; A_5 \;  G_{(\underline2)}</math>}}|color=white|border=2}}
Արմատային համակարգը թույլ է զարգացած, ցողունը երկկող է, քառակող կամ կլոր, բարձրությունը՝ 50-80 սմ, հիմնականում՝ կանաչ, երբեմն՝ նաև կարմրամանուշակագույն կամ կապտամանուշակագույն։ Տերևներն ընդհատվող կենտփետրաձև են, կտրտված։ Ծաղկաբույլը ոլորք է, ծաղիկները՝ սպիտակ, կարմրամանուշակագույն, կապտամանուշակագույն։ Պտուղը մանր սերմերով երկբուն հատապտուղ է։ Պալարը ձևափոխված ստորգետնյա ցողուն է։ Լինում է տարբեր գույների (սպիտակ, կարմիր, վարդագույն, կապտամանուշակագույն և այլն) և ձևերի (կլոր, ձվաձև, երկարավուն, տակառաձև և այլն)։

== Նշանակություն և կիրառում ==
Կարտոֆիլը մշակվում է պարենային, կերային և տեխնիկական նպատակներով։ 
Կարտոֆիլի պալարը պարունակում է մինչև 75% [[ջուր]], 25% չոր նյութեր, որից օսլա՝ 17-22%, սպիտակուցային նյութեր՝ 2%։ Այն պարունակում է C, B1, B2, B6, PP և A վիտամինները։ 300գ եփած կարտոֆիլը պարունակում է 21մգ ասկորբինաթթու, որը 30-50%-ի չափով բավարարում է մարդու օրական C վիտամինի պահանջը։

== Ծագում ==
{{Սննդային բաղադրություն
|սննդամթերք = 73
|կՋ = 305
|սպիտակուցներ = 1.9 գ
|ճարպեր = 0.1  գ
|հագ. ճարպեր = 
|տրանս-ճարպեր = 
|մոնո-ճարպեր =  
|պոլի-ճարպեր = 
|օմեգա-3 = 
|օմեգա-6 = 
|ածխաջրեր = 16.6 գ
|օսլա = 14.2 գ
|շաքարներ = 
|լակտոզ = 
<!-- Միկրոտարրեր-->
|կալցիում, մգ =  11 մգ
|երկաթ, մգ = 0.7 մգ
|մագնեզիում, մգ =22 մգ 
|ֆոսֆոր, մգ = 59 մգ
|կալիում, մգ = 426 մգ
|նատրիում, մգ = 6 մգ
|ցինկ, մգ = 
<!-- Վիտամիններ-->
|ռետինոլ, մկգ = <!-- վիտամին A -->
|բետա-կարոտին, մկգ = <!-- նախավիտամին A -->
|թիամին, մգ =  0.08 մգ<!-- B1 -->
|ռիբոֆլավին, մգ =0.03 մգ <!-- B2 -->
|նիացին, մգ = 1.1 մգ<!-- PP (B3) -->
|պանտոտենային, մգ  = 0,061<!-- B5 -->
|պիրիդօքսին, մգ =   0.24 մգ<!-- B6 -->
|ֆոլաթթու, մկգ =  16,5 գ<!-- B9 -->
|կոբալամին, մկգ = <!-- B12 -->
|ասկորբինաթթու, մգ  = 11 մգ<!-- C -->
|վիտ-D, մկգ = 2.1 գ <!-- D -->
|տոկոֆերոլ, մգ = <!-- E -->
|վիտ-K, մկգ = 2.2<!-- K -->
<!-- Այլ-->
|ջուր = 80 գ
|սպիրտ = 
|կոֆեին = 
<!-- Լրացուցիչ-->
|լր1 = 
|լր1տ = 
|+ = 
<!-- Նշումներ-->
|նշում = 
|աղբյուր = 
|source_usda = 
<!-- Տեղադրություն -->
|աջից = 1
|ձախից = 
}}
Կարտոֆիլի հայրենիքը Հարավային Ամերիկան է ([[Չիլի]], [[Պերու]], [[Բոլիվիա]]), որտեղ դրա մշակությունը բնիկներին հայտնի է եղել դեռ մեր թվարկությունից առաջ։ Եվրոպական երկրներում կարտոֆիլի մշակությունը սկսվել է [[16-րդ դար]]ի վերջերին։

== Տեսակներ ==
Յուրահատուկ պայմաններում հանդիպում է մոտ կարտոֆիլի 10 տարբեր տեսակներ.<ref name="TPL">См. ссылку [[The Plant List|TPL]] в [[#Название|карточке растения]]"</ref>։
* {{bt|Solanum tuberosum|subsp=andigenum|([[Juz.]] & [[Bukasov]]) [[Hawkes]]}}
** [[syn.]] {{bt|Solanum andigenum|[[Juz.]] & [[Bukasov]]}}
** [[syn.]] {{bt|Solanum andigenum|f=guatemalense|[[Bukasov]]}}
** [[syn.]] {{bt|Solanum subandigenum|[[Hawkes]]}}
* {{bt|Solanum tuberosum|var=aymaranum|([[Bukasov]]) [[Ochoa]]}}
* {{bt|Solanum tuberosum|var=bolivianum|([[Bukasov]]) [[Ochoa]]}}
* {{bt|Solanum tuberosum|f=ccompis|([[Bukasov]]) [[Ochoa]]}}
* {{bt|Solanum tuberosum|f=cevallosii|([[Bukasov]]) [[Ochoa]]}}
* {{bt|Solanum tuberosum|var=chiar-imilla|([[Bukasov]] & [[Lechn.]]) [[Ochoa]]}}
* {{bt|Solanum tuberosum|var=longibaccatum|([[Bukasov]]) [[Ochoa]]}}
* {{bt|Solanum tuberosum|f=pallidum|([[Bukasov]]) [[Ochoa]]}}
* {{bt|Solanum tuberosum|var=stenophyllum|([[Bukasov]]) [[Ochoa]]}}
* {{bt|Solanum tuberosum|subsp=tuberosum}}
** [[syn.]] {{bt|Solanum tuberosum|var=guaytecarum|([[Bitter]]) [[Hawkes]]}}

== Կարտոֆիլի արտադրություն ==
[[Պատկեր:2005potato.PNG|thumb|right|300px|Կարտոֆիլի արտադրությունը ըստ երկրների։2005 թվականի տվյալներով]]
[[Պատկեր:PotatoYield.png|մինի|250px|աջից|Կարտոֆիլի համաշխարհային ցանքատարածությունները]]
2005 թվականին կարտոֆիլի արտադրությամբ առաջատար երկիր էր [[Չինաստան]]ը, երկրորդ տեղում էին [[Ռուսաստան]]ը և [[Հնդկաստան]]ը։
{| class="wikitable sortable" align=center <!--style="clear:right"-->
! colspan=5|Կարտոֆիլի արտադրություն (մլն տոննա)<br /> <small>Աղբյուր։ Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության/small>
|-
!Երկիր || [[2011]] || 
|-
| {{դրոշ|Չինաստան}} [[Չինաստան]] || 88.4 || 
|-
| {{դրոշ|Հնդկաստան}} [[Հնդկաստան]] || 42.3 || 
|-
| {{դրոշ|Ռուսաստան}} [[Ռուսաստան]] || 32.7 || 
|-
| {{դրոշ|Ուկրաինա}} [[Ուկրաինա]] || 24.2 ||
|-
| {{դրոշ|ԱՄՆ}} [[ԱՄՆ]] || 19.4 || 
|-
| {{դրոշ|Գերմանիա}} [[Գերմանիա]] || 11.8 || 
|-
| {{դրոշ|Լեհաստան}} [[Լեհաստան]] || 8.2 || 
|-
| {{դրոշ|Բանգլադեշ}} [[Բանգլադեշ]] || 8.3 || 
|-
| {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Ֆրանսիա]] || 8.0 || 
|-
| {{դրոշ|Բելառուս}} [[Բելառուս]] || 7.7 || 
|}

== Հուշարձանների և թանգարաններ ==
*Բելգիայում գոյություն ունի կարտոֆիլի թանգարան։ Ի թիվս իր ցուցանմուշների - հազարավոր իրերի, որոնք պատմում են կարտոֆիլի ստեղծման պատմության մասին, ինչպես նաև կան այդ թեմայով բազմաթիվ նկարներ։
*2008 թվականին Մարինսկ քաղաքում բացվել է Կարտոֆիլի հուշարձան<ref>[http://www.interfax-russia.ru/Siberia/news.asp?id=325953&sec=1672 Памятник Картошке в Кузбассе атаковали хулиганы]</ref>։

== Հետաքրքիր փաստեր ==
* [[Գինեսի ռեկորդների գիրք|Գինեսի գրքում]] գրանցված ամենամեծ կարտոֆիլի քաշը կազմել է ավելի քան 8 կգ։[[Պատկեր:Potato field in Gavar.jpg|մինի|Կարտոֆիլի դաշտ, Գավառ]]

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==
* Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю.. — СПб։ ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 25—28. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4.
* Мамонов Е. В. Сортовой каталог. Овощные культуры. — Москва։ ЭКСМО-ПРЕСС, Лик Пресс, 2001. с. 430—486

== Ֆիլմագրություն ==
* «Կարտոֆիլի պատմություն» ({{lang-en|''The Potato Story''}}) - [[Վավերագրական ֆիլմ]], որը նկարահանվել է ''ORF 3 Sat & MR-FILM'' հեռուստաընկերության կաղմից [[2008]] թվականին։

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://glks.ipk-gatersleben.de/home.php GLKS Կարտոֆիլի բազա] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080927013208/http://glks.ipk-gatersleben.de/home.php |date=2008-09-27 }}
* [http://www.cipotato.org/ Centro Internacional de la Papa]
* [http://www.potatocongress.org/ Կարտոֆիլի համաշխարհային կոնգրես]
* [http://www.potato.org.uk/ Կարտոֆիլի բրիտանական խորհուրդ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916192950/http://www.potato.org.uk/ |date=2008-09-16 }}
{{ՀՍՀ|հատոր=5|էջ=349}}
{{Արտաքին հղումներ}}
{{Տաքսոնի նավարկում}}
{{վիքիբառարան}}

[[Կատեգորիա:Պալարային բույսեր]]
[[Կատեգորիա:Կարտոֆիլ]]
[[Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր]]
[[Կատեգորիա:Արմատապտուղներ]]