Դիտել Հաղարջենի էջի վիքիկոդը

{{Տաքսոտուփ
| name =Հաղարջենի
| image file = Ribes sanguineum.jpg
| image title = ''Ribes sanguineum'' ծաղիկները
| image descr =''Ribes sanguineum'' ծաղիկները
| regnum = Բույսեր
| divisio = [[Ծածկասերմեր]]
| classis = [[Երկշաքիլավորներ]]
|ordo=
| familia = [[Կոկռոշազգիներ]]
| genus = '''Հաղարջենի'''
| species = 
| ref = 
| comment = 
| rang = 
| latin = '''''Ribes'''''
| author = [[L.]], 1753
| syn = 
* {{btname|Botrycarpum|[[A.Rich.]]}}
* {{btname|Botryocarpium|[[Spach]]}}
* {{btname|Calobotrya|[[Spach]]}}
* {{btname|Cerophyllum|[[Spach]]}}
* {{btname|Chrysobotrya|[[Spach]]}}
* {{btname|Coreosma|[[Spach]]}}
* {{btname|Grossularia|[[Mill.]]}}
* {{btname|Liebichia|[[Opiz]]}}
* {{btname|Rebis|[[Spach]]}}
* {{btname|Ribesium|[[Medik.]]}}
* {{btname|Rolsonia|[[Rchb.]]}}
| typus = {{bt-latarm|Ribes rubrum|aut=L., 1753|Կարմիր հաղարջ}}
| range map = Grossulariaceae Distribution.svg
| range map caption = 
| range map width =250px
| range legend = 
| wikispecies =Ribes
| commons = Category:Ribes
| itis = 
| ncbi = 
| eol =
| grin = 10469
| ipni = 
}}
'''Հաղարջենի''' ({{lang-la|''Ribes''}}), [[կոկռոշազգիներ]]ի (''Grossulariaceae'') ընտանիքի բույսերի ցեղ։

== Տարածում ==
{{Կենսաֆոտո|Ribes petraeum Sturm51.jpg|left|{{bt-armlat||Ribes petraeum}}}}
Մոտ 50 տեսակ աճում են [[Եվրոպա]]յում, [[Ասիա]]յում, [[Հյուսիսային Ամերիկա]]յում։

Հայաստանում հաղարջենին վայրի վիճակում աճում է [[Եղեգնաձոր]]ի, [[Ախուրյան]]ի, [[Արթիկ]]ի, [[Սևանի ավազան]]ի, [[Զանգեզուր]]ի, [[Լոռի|Լոռո]]ւ, [[Շիրակ]]ի տարածքներում։ Հայաստանում հանդիպում է 6 տեսակ՝ արևելյան, ալպիական, Բիբերշտեյնի, հայկական, Ախուրյանի, սովորական։ Տարածված է [[անտառ]]ներում, նոսրանտառներում, թփուտներում, ժայռաճեղքերում, կիրճերում և այլուր։ Սովորական հաղարջենին աճեցվում է գրեթե բոլոր մարզերում։

Մշակության մեջ տարածված են նաև սև ու կարմիր հաղարջենիների ներմուծված տեսակները։ Հաղարջենու Ախուրյանի և հայկական տեսակները բնաշխարհիկներ են. գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում<ref>Դպրոցական մեծ հանրագիտարան, գիրք 1, հատոր 2, էջ 8։</ref>։

== Կենսաբանական նկարագիր ==
1,5-2,5 մ բարձրությամբ թփեր։ Տերևները պարզ են, 3-5 բլթականի, ատամնաեզր։ [[Ծաղկաբույլ]]ը՝ ողկույզ է, ծաղիկները՝ մանր, հաճախ երկսեռ, հազվադեպ բաժանասեռ և երկտուն։ Պտուղը հատապտուղ է՝ սև, կարմիր և այլ գույնի, թթվաշ։ Հաղարջենին խոնավասեր է, բազմանում է սերմերով և արմատային մացառներով։ Պտուղները բուրավետ են, պարունակում են շաքարներ, թթուներ, վիտամիններ, պեկտինային նյութեր, ներկանյութեր, օգտագործվում է ինչպես թարմ այնպես էլ վերամշակված վիճակում<ref>Այգեգործի տեղեկատու, Երևան 1989</ref>։ Հաղարջենին խոնավասեր է, բազմանում է սերմերով և արմատային մացառներով։

[[Ծաղկի բանաձև]]՝ {{Nobr|<math>\ast K_{4-5} \; C_{4-5} \; A_{4-5} \;  G_{(2-4)}</math>}}։ Ծաղկի բանաձևը հաստատուն չի<ref name="Andreeva">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Андреева И. И., Родман Л. С. |заглавие=Ботаника |год=2005 |издание=3-е, перераб. и доп |место=М. |издательство=Колос |страницы=428 |страниц=528 |isbn=5-9532-0114-1}}</ref>։

== Տեսակներ ==
Հայտնի է 150 տեսակ, որոնցից 57-ը՝ մշակվող։
*Հաղարջենի Ախուրյանին (''R. achurjani'') հանդիպում է [[Շիրակի մարզ|Շիրակի]], [[Տավուշ]]ի, [[Գեղարքունիքի մարզ|Գեղարքունիքի]] մարզերում, աճում է միջին լեռն, գոտու ժայռոտ վայրերում,
կիրճերում, թփուտներում։
*Հայկական հաղարջենի հանդիպում է [[Վայոց ձոր]]ի մարզում ([[Ջերմուկ]]ի շրջակայքում), աճում է գետեզրերին և գետափերի քարքարոտ մասերում, վերին լեռն, գոտում առաջացնում է փոքր մացառուտներ։

Այս բնաշխարհիկ տեսակները գրանցված են [[Հայաստանի Կարմիր գիրք|Հայաստանի Կարմիր գրքում]]։
{{Կենսաֆոտո|Ribes alpinum - berries (aka).jpg|''[[Ribes alpinum]]''}}
{{Կենսաֆոտո|Ribes aureum20120505 03.jpg<!--это изображение со статусом качественного-->|''[[Ribes aureum]]''}}
{{Կենսաֆոտո|Ribes cereum var cereum 2.jpg|''[[Ribes cereum]]''}}
{{Կենսաֆոտո|Ribes divaricatum 5378.JPG<!--это изображение со статусом качественного-->|''[[Ribes divaricatum]]''}}
{{Կենսաֆոտո|Ribes malvaceum var veridifolium 2.jpg|''[[Ribes malvaceum]]''}}
{{Կենսաֆոտո|Grosello rojo (Ribes rubrum), Múnich, Alemania, 2012-06-07, DD_01.jpg<!--это изображение со статусом качественного-->|''[[Ribes rubrum]]''}}
{{Կենսաֆոտո|Ribes sanguineum blossom (aka).jpg|''[[Ribes sanguineum]]''}}
{{Կենսաֆոտո|Ribes speciosum flowers 2004-02-23.jpg|''[[Ribes speciosum]]''}}
{{Կենսաֆոտո|Grosella espinosa (Ribes_uva-crispa), Múnich,_Alemania, 2012-06-07, DD 01.jpg<!--это изображение со статусом качественного-->|''[[Ribes uva-crispa]]''}}
* {{bt-latarm|Ribes aciculare|aut=[[Sm.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes affine|aut=[[Kunth]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes alpestris|aut=[[Wall.]] ex [[Decne.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes alpinum|aut=[[L.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes altissimum|aut=[[Turcz.]] ex [[Pojark.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes amarum|aut=[[McClatchie]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes americanum|aut=[[Mill.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes armenum|aut=[[Pojark.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes aureum|aut=[[Pursh]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes binominatum|aut=[[A.Heller]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes bolivianum|aut=[[Jancz.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes brachybotrys|aut=([[Wedd.]]) [[Jancz.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes bracteosum|aut=[[Douglas (ботаник)|Douglas]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes burejense|aut=[[F.Schmidt]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes cereum|aut=[[Douglas (ботаник)|Douglas]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes ciliatum|aut=[[Humb.]] & [[Bonpl.]] ex [[Schult.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes cucullatum|aut=[[Hook.]] & [[Arn.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes cuneifolium|aut=[[Ruiz]] & [[Pav.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes curvatum|aut=[[Small]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes cynosbati|aut=[[L.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes diacanthum|aut=[[Pall.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes dikuscha|aut=[[Fisch.]] ex [[Turcz.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes divaricatum|aut=[[Douglas (ботаник)|Douglas]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes echinellum|aut=([[Coville]]) [[Rehder]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes erythrocarpum|aut=[[Coville]] & [[Leiberg]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes fasciculatum|aut=[[Siebold]] & [[Zucc.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes fontaneum|aut=[[Bochkarn.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes formosanum|aut=[[Hayata]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes fragrans|aut=[[Pall.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes gayanum|aut=([[Spach]]) [[Steud.]]|Смородина Гея}}
* {{bt-latarm|Ribes glaciale|aut=[[Wall.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes glandulosum|aut=[[Grauer]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes griffithii|aut=[[Hook.f.]] & [[Томсон, Томас|Thomson]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes henryi|aut=[[Franch.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes heterotrichum|aut=[[C.A.Mey.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes himalense|aut=[[Royle]] ex [[Decne.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes hirtellum|aut=[[Michx.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes horridum|aut=[[Rupr.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes howellii|aut=[[Greene]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes hudsonianum|aut=[[Richardson]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes incarnatum|aut=[[Wedd.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes indecorum|aut=[[Eastw.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes inerme|aut=[[Rydb.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes janczewskii|aut=[[Pojark.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes japonicum|aut=[[Maxim.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes komarovii|aut=[[Pojark.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes laciniatum|aut=[[Hook.f.]] & [[Томсон, Томас|Thomson]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes lacustre|aut=([[Pers.]]) [[Poir.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes latifolium|aut=[[Jancz.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes laurifolium|aut=[[Jancz.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes laxiflorum|aut=[[Pursh]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes lehmannii|aut=[[Jancz.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes leptanthum|aut=[[A.Gray]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes lobbii|aut=[[A.Gray]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes longeracemosum|aut=[[Franch.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes luridum|aut=[[Hook.f.]] & [[Томсон, Томас|Thomson]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes magellanicum|aut=[[Poir.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes malvaceum|aut=[[Sm.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes mandschuricum|aut=([[Maxim.]]) [[Kom.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes maximowiczii|aut=[[Kom.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes menziesii|aut=[[Pursh.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes mescalerium|aut=[[Coville]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes meyeri|aut=[[Maxim.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes missouriense|aut=[[Nutt.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes montigenum|aut=[[McClatchie]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes moupinense|aut=[[Franch.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes multiflorum|aut=[[Kit.]] ex [[Schult.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes neglectum|aut=[[Rose]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes nevadense|aut=[[Келлог, Альберт|Kellogg]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes nigrum|aut=[[L.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes niveum|aut=[[Lindl.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes orientale|aut=[[Desf.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes oxyacanthoides|aut=[[L.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes palczewskii|aut=([[Jancz.]]) [[Pojark.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes pallidiflorum|aut=[[Pojark.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes pauciflorum|aut=[[Turcz.]] ex [[Pojark.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes pentlandii|aut=[[Britton]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes petraeum|aut=[[Wulfen]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes pinetorum|aut=[[Greene]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes procumbens|aut=[[Pall.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes pulchellum|aut=[[Turcz.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes punctatum|aut=[[Ruiz]] & [[Pav.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes quercetorum|aut=[[Greene]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes roezlii|aut=[[Regel]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes rotundifolium|aut=[[Michx.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes rubrum|aut=[[L.]]|txt=|}}
* {{bt-latarm|Ribes sachalinense|aut=([[F.Schmidt]]) [[Nakai]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes sanguineum|aut=[[Pursh]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes saxatile|aut=[[Pall.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes sinanense|aut=[[F.Maek.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes speciosum|aut=[[Pursh]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes spicatum|aut=[[E.Robson]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes stenocarpum|aut=[[Maxim.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes thacherianum|aut=([[Jeps.]]) [[Munz]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes trilobum|aut=[[Meyen]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes triste|aut=[[Pall.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes turbinatum|aut=[[Pojark.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes ussuriense|aut=[[Jancz.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes uva-crispa|aut=[[L.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes valdivianum|aut=[[Phil.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes velutinum|aut=[[Greene]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes viburnifolium|aut=[[A.Gray]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes vilmorinii|aut=[[Jancz.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes viscosissimum|aut=[[Pursh]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes warszewiczii|aut=[[Jancz.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes watsonianum|aut=[[Koehne]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes wolfii|aut=[[Rothr.]]|}}

=== Հիբրիդներ ===
* {{bt-latarm|Ribes ×arcuatum{{!}}Ribes ×arcuatum|aut=[[Jancz.]]|}} 
* {{bt-latarm|Ribes bethmontii{{!}}Ribes ×bethmontii|aut=[[Jancz.]]|}} 
* {{bt-latarm|Ribes carrierei{{!}}Ribes ×carrierei|aut=[[C.K.Schneid.]]|}} 
* {{bt-latarm|Ribes culverwellii{{!}}Ribes ×culverwellii|aut=[[Macfarl.]]|}} 
* {{bt-latarm|Ribes fuscescens{{!}}Ribes ×fuscescens|aut=|}} 
* {{bt-latarm|Ribes futurum{{!}}Ribes ×futurum|aut=[[Jancz.]]|}} 
* {{bt-latarm|Ribes gordonianum{{!}}Ribes ×gordonianum|aut=[[Lem.]]|}} 
* {{bt-latarm|Ribes holosericeum{{!}}Ribes ×holosericeum|aut=|}} 
* {{bt-latarm|Ribes innominatum{{!}}Ribes ×innominatum|aut=[[Jancz.]]|}} 
* {{bt-latarm|Ribes koehneanum{{!}}Ribes ×koehneanum|aut=[[Jancz.]]|}} 
* {{bt-latarm|Ribes nidigrolaria{{!}}Ribes ×nidigrolaria|aut=[[Rud.Bauer]] & [[A.Bauer]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes robustum{{!}}Ribes ×robustum|aut=[[Jancz.]]|}} 
* {{bt-latarm|Ribes armticum{{!}}Ribes ×armticum|aut=[[Jancz.]]|}}
* {{bt-latarm|Ribes succirubrum{{!}}Ribes ×succirubrum|aut=[[Zabel ex Jancz.]]|}}

== Տնտեսություն ==
{| class="standard sortable"
|+ Հաղարջի արտադրությունը 2005 թվականին<ref>[http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx FAOSTAT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226063410/http://www.fao.org/faostat/en/ |date=2018-12-26 }}, выбрать: '''countries by commodity'''; selected item: currants; 2005.</ref><br />հազար տոննա
|-
! Երկիր || Արտադրություն
|-
|{{դրոշ|Ռուսաստան}} [[Ռուսաստան]] ||align=center| 431,5
|-
|{{դրոշ|Լեհաստան}} [[Լեհաստան]] ||align=center| 186,8
|-
|{{դրոշ|Գերմանիա}} [[Գերմանիա]] ||align=center| 128,8
|-
|{{դրոշ|Ուկրաինա}} [[Ուկրաինա]] ||align=center| 24,8
|-
|{{դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} [[Մեծ Բրիտանիա]] ||align=center| 19,7
|-
|{{դրոշ|Ավստրիա}} [[Ավստրիա]] ||align=center| 19,4
|-
|{{դրոշ|Չեխիա}} [[Չեխիա]] ||align=center| 15,1
|-
|{{դրոշ|Հունգարիա}} [[Հունգարիա]] ||align=center| 12,1
|-
|{{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Ֆրանսիա]] ||align=center| 11,4
|-
|{{դրոշ|Դանիա}} [[Դանիա]] ||align=center| 11,3
|-
|}

== Նշանակություն և կիրառում ==
Պտուղը հյութալի, բուրավետ, թթվաշ հատապտուղ է՝ սև, կարմիր, դեղին և այլ գույների։ Պարունակում է [[շաքար]]ներ, [[թթուներ]], [[վիտամիններ]], պեկտինային, աղաղա- և ներկանյութեր։ Օգտագործվում է թարմ և վերամշակված (հյութ, ջեմ, մուրաբա և այլն)։ Խոնավասեր է։ Բազմանում է սերմերով և արմատային մացառներով։

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==
* ''Вавилов А. С.'' Чудо-ягода. // Наука и жизнь, 1988, № 7, с. 94. — О смородине лежачей, или моховке.
* ''Турова А., Сапожникова Э.'' О пользе чёрной смородины. // Наука и жизнь, 1988, № 7, с. 92—93.

== Արտաքին հղումներ ==
* [https://1000leaf.aua.am/2016/04/01/հաղարջ-currants-red-and-black/ Հաղարջ - Հազարտերևուկ նախագիծ]
*[http://www.uga.edu/fruit/ribes.html Entry on ''Ribes'' at Mark Rieger's UGa fruit crops site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528160644/http://www.uga.edu/fruit/ribes.html |date=2010-05-28 }}
{{ՀԲ}}{{ՀՍՀ|էջ=77|հատոր=6}}
{{Արտաքին հղումներ}}
{{Տաքսոնի նավարկում}}{{վիքիբառարան}}

[[Կատեգորիա:Կոկռոշազգիներ]]
[[Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր]]
[[Կատեգորիա:Հատապտուղներ]]