Դիտել Յոհան Լամբերտ էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ Գիտնական}}
'''Յոհան Հենրիխ Լամբերտ''' ({{lang-de|Johann Heinrich Lambert}}, {{ԱԾ}}), [[գերմանացի]] [[ֆիզիկոս]], [[փիլիսոփա]], [[մաթեմատիկոս]], [[Աստղագետ (գիտնական)|աստղագետ]]։ [[Մյունխեն]]ում և [[Բեռլին]]ում եղել է [[ակադեմիկոս]]։

== Ժառանգություն ==
=== Փիլիսոփայություն ===
Յոհան Հենրիխ Լամբերտի փիլիսոփայական հայացքները ձևավորվել են [[Քրիստիան Վոլֆ]]ի, [[Նիկոլայ Մալբրանշ]]ի և [[Ջոն Լոք]]ի ազդեցությամբ։ «Տիեզերական նամակներ»-ից ({{lang-de|Kosmologische Briefe über die Einrichtung des Weltbaues}}, 1761 թվական) հետո, որոնցում շարադրված էր [[տիեզերք]]ի ծագման և հիերարխիկ սարքի վարկածը, Լամբերտը հրատարակել է «Նոր օրգանոն» ({{lang-de|Neues Organon oder Gedanken über die Erforschung und Berechnung des Wahren}}, 1764 թվական) ծավալուն փիլիսոփայական շարադրությունը։ Դրա մեջ Լամբերտը անդրադարձել է քննադատական փիլիսոփայության հարցերին, հատկապես այնպիսի պատկերացումներին, որոնք, բացի առարկաների հատկանիշներից, պայմանավորված են նաև ճանաչող սուբյեկտի վիճակով։ Ասում են, որ Լամբերտի «Նոր օրգանոն»-ում առաջին անգամ գործածվել է «ֆենոմենոլոգիա»<ref name="iphras">[http://iph.ras.ru/elib/3176.html «Феноменология»] — статья Новой Философской энциклопедии на сайте ИФ РАН.</ref> փիլիսոփայական հասկացությունը։ [[Իմանուիլ Կանտ]]ը, որը Լամբերտի հետ նամակագրության մեջ էր, շատ բան էր ակնկալում նրա հետ փիլիսոփայական համագործակցությունից և վշտացած էր նրա վաղաժամ մահով։ Սակայն նշել է նաև Լամբերտի «մետաֆիզիկական մտահորիզոններում անփորձության» մասին։

Հայտնի են համակարգերի տեսությանը նվիրված աշխատանքները ({{lang-de|Logische und philosophische Abhandlungen}}, 1782-1787 թվականներ)։

=== Մաթեմատիկա ===
Լամբերտը 1761 թվականին առաջ է քաշել <math>\pi</math>, իսկ 1766 թվականին [[բնական լոգարիթմ|e]] թվերի [[Իռացիոնալ թիվ|իռացիոնալության]] մասին տեսությունը։ Սակայն այս թվերի [[Տրանսցենդենտ թվեր|տրանսցենդենտ]]ությունն ամրապնդել և ապացուցել հաջողվել է միայն հարյուր տարի անց։ Լամբերտը [[Ոչ էվկլիդեսյան երկրաչափություն|ոչ էվկլիդեսյան երկրաչափության]] հիմնադիրներից է։ «[[Զուգահեռ ուղիղներ]]ի տեսությունը» (1786 թվական) հետմահու հրատարակված գրքում նա մի շարք խորը մտքեր է հայտնել երկրաչափության մեջ «հինգերորդ պոստուլատ»-ի դերի մասին և ներկայացրել է [[Լոբաչևսկի Ն.|Լոբաչևսկու]] երկրաչափության մի շարք [[թեորեմ]]ներ, որոնք հակասական չէին։

1770 թվականին Լամբերտը կազմել է [[պարզ թվեր]]ի աղյուսակը մինչև 102000 թիվը, նպաստել է [[կոնական հատույթ]]ի, [[հիպերբոլական ֆունկցիաներ]]ի զարգացմանը։

Իր «Մաթեմատիկայի և մաթեմատիկական հավելվածների կիրառման լրացումներ» (1765 թվական) աշխատության մեջ Լամբերտը, օգտագործելով աստղային հնգանկյունը, մաթեմատիկորեն հիմնավորել է Նեպերի կանոնը, որը հիմնականում օգտագործվում է ոլորտային եռանկյունաչափության մեջ հիմնական հարաբերակցությունների պարզեցված տեսքը ստանալու համար<ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Б.Л.Лаптев |заглавие=Ламберт — геометр |год=1980 |место=М. |издание=Историко-математические исследования |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |номер=25 |страницы=248—252}}</ref>։

=== Այլ գիտական աշխատանքներ ===
Լամբերտը կատարելագործել է որոշ երկրաչափական մեթոդներ, իրականացրել է շարժիչների շփման հետազոտություններ։ Ֆիզիկայում սկիզբ է դրել [[ֆենոմենոլոգիա]]յին։

== Հիշողություն ==
Ի պատիվ Յոհանն Հենրիխ Լամբերտի, [[տիեզերք]]ի [[աստերոիդ]]ներից մեկը անվանվել է [[(187) Լամբերտա]], որը հայտնաբերվել է 1878 թվականին։ Նրա անունով է անվանվել նաև [[լուսնի` Երկրին ուղղված կողմ]]ի [[հարվածային խառնարան]]ներից մեկը։

Նրա անունը կրում է նաև մակերևույթի պարզության չափման արտահամակարգային միավորը՝ [[լամբերտ]]ը։

== Աշխատություններ ==
* Anlage zur Architektonik oder Theorie des Einfachen und Ersten in der philosophischen und mathematischen Erkenntnis (Ռիգա, 1771 թվական)
* Beiträge zum Gebrauche der Mathematik und deren Anwendung (1765, 1770, 1772 թվականներ)
<!-- * Echelles logarithmiques, Hygrométrie.-->
* Die freie Perspektive oder Anweisung jeden perspektivischen Aufriß von freyen Stücken und ohne Grundriß zu verfertigen (Zürich, 1759)
* Insigniores orbitae cometarum proprietates (1761 թվական)
* Kosmologische Briefe über die Einrichtung des Weltbaues (1761 թվական)
* Logische und philosophische Abhandlungen. 2 Bde. (Dessau, 1782 և 1784 թվականներ)
* Neues Organon oder Gedanken über die Erforschung und Berechnung des Wahren (1764 թվական)
* Pyrometrie oder vom Maaße des Feuers und der Wärme (Բեռլին, 1779 թվական)
* Photometria, sive de mensura et gradibus luminis colorum et umbras (Բասել, 1760 թվական)
* Remarques sur le temperament en musique // Nouveaux mémoires de l’Académie Royale. Berlin, 1774, S. 68-71

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==
* {{Ռուսերեն հոդված |заглавие=И. Г. Ламберт. Сборник статей к 250-летию со дня рождения |год=1980 |место=М. |издание=Историко-математические исследования |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |номер=25 |страницы=189—260}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |заглавие=Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп |год=1986 |место=Киев |издательство=Наукова думка |страниц=512}}
* ''Круглов А. Н.'' О понятии феноменологии.// Историко-философский ежегодник. М.: Наука, 2006. С.101-104.
* ''Кузичева З. А.'' Учение о знаках Г. И. Ламберта // Современная логика: проблемы теории, истории и применения в науке: Материалы VII Общероссийской научной конференции. 20—22 июня 2002 г. СПб., 2002. С. 332—334. ISBN 5-288-03115-0
* Paola Basso Filosofia e geometria : Lambert interprete di Euclide. Firenze : La nuova Italia, 1999. — X, 263 p. ISBN 8822142357
* Athanase Papadopoulos et Guillaume Théret, " La théorie des parallèles de Johann Heinrich Lambert : Présentation, traduction et commentaires ", Collection Sciences dans l’histoire, Librairie Albert Blanchard, Paris, 2014. ISBN 978-2-85367-266-5

== Արտաքին հղումներ ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Ламберт, Иоганн Генрих}}
* Շալ, Միշել․ [[s:Исторический обзор происхождения и развития геометрических методов/Успехи чистой геометрии#37|Исторический обзор происхождения и развития геометрических методов]]. Гл IV, n. 37-38.
{{Արտաքին հղումներ}}

{{DEFAULTSORT:Լամբերտ, Յոհան}}
[[Կատեգորիա:18-րդ դարի փիլիսոփաներ]]
[[Կատեգորիա:18-րդ դարի ֆրանսիացիներ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի աստղագետներ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի մաթեմատիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի փիլիսոփաներ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի ֆիզիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով]]
[[Կատեգորիա:Շվեյցարացի մաթեմատիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտնականներ]]