Դիտել Նիկողայոս Արտավազդ էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ Գիտնական}}
'''Նիկողայոս Արտավազդ''' ({{ԱԾ}}), հայկական ծագմամբ բյուզանդացի [[մաթեմատիկոս]]<ref name = "filat">[http://www.hrono.ru/biograf/bio_n/nikolayarta.php ''Николай Артавазд Равда''], «Византийский словарь»: в 2-х томах [под ред. К. А. Филатова], СПб., 2011, том 2, стр. 122</ref><ref name = "istmat">«История математики»: в 3-х томах [под ред. А. П. Юшкевича], М.: Наука, 1970, том 1, стр. 251—252</ref><ref name="cayger">М. А. Цайгер, [http://www.numbernautics.ru/artefact-real/548 Триумф и забвение способа Пифагора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928035811/http://www.numbernautics.ru/artefact-real/548 |date=2013-09-28 }}, «Математика в школе»: Июль (№ 6), стр. 51-61</ref><ref name = "ase">Армянская Советская Энциклопедия, [https://hy.wikisource.org/w/index.php?title=Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/299 Նիկողայոս Արտավազդ], Ереван, 1982, том 8, стр. 299</ref><ref>{{книга |автор = Sushil Chaudhury, Gegham Gewonean |заглавие = Armenians in Asian Trade in the Early Modern Era | издательство = Les Editions de la MSH | год = 2008 | страниц = 418 | страницы = 293—294}}</ref>, [[Պալեոլոգոսների հարստություն|Պալեոլոգիական Վերածննդի]] շրջանի խոշոր գիտական գործիչ<ref name = "zoran">Zoran Lučić, [http://www.dmi.uns.ac.rs/nsjom/Papers/29_3/NSJOM_29_3_141_152.pdf Vizantijska Matematika], Novi Sad J. Math. 29, No. 3, стр. 150 (1999), ISSN 0352-0900</ref>։

== Կենսագրություն ==
Ծնվել է XIII դարի երկրորդ կեսին։ Նրա ծննդավայրը հստակ հայտնի չէ, սակայն կյանքի վաղ փուլն անցկացրել է [[Զմյուռնիա]]յում։ [[Նիկողայոս Ադոնց|Ն. Ադոնցը]], հաշվի առնելով Նիկողայոս-Արտավազդ կրկնակի անունը, կարծում է, որ նա հավանաբար ծնվել է Հայաստանում և ստացել Արտավազդ հայկական անունը, այնուհետև Զմյուռնիա տեղափոխվելուց հետո ընտրել է Նիկոլայոս հելլենական անունը<ref name = "Adontz">{{статья|автор=[[Адонц, Николай Георгиевич|Adontz N.]]|заглавие=Role of the Armenians in Byzantine Science|ссылка=http://rbedrosian.com/Downloads3/adontz_byzscience.pdf|издание=Armenian Review|год=1950|том=3|страницы=55-73}}</ref>։ Զմյուռնիայից տեղափոխվել է Կոստանդնուպոլիս, որտեղ աշխատել է Կայսերական պալատում և ստացել Ռավդա (<հուն․ ՝ραβδοφσρος; – գավազանակիր) մականունը։ Նրան է պատկանում Հնդկական թվաբանության վերաբերյալ [[Մաքսիմ Պլանուդ|Պլանուդի]] շարադրության հրատարակությունը՝ իր լրացումներով։ Պահպանվել են Արտավազդի երկու հեղինակային ստեղծագործություններ, որոնք գրված են հունարեն՝ նամակների տեսքով։ Իր աշխատանքներում Արտավազդն օգտվել է այբբենական համարակալումից, իսկ [[ռացիոնալ թվեր]]ը գրի է առել Եգիպտական ֆրակցիաների տեսքով։ Ֆրակցիաների բազմապատկումը և բաժանումը արել է այնպես, ինչպես դա արվում է այսօր, հանգեցնում է նվազագույն ընդհանուր հայտարարի, բայց արդյունքը կրկին արտահայտվում է որպես եգիպտական ֆրակցիա<ref name = "zoran"/>։ Օգտագործում է գրականության մեջ մտած «քաղաքական թվաբանություն» եզրույթը<ref name = "hung">Herbert Hunger, [https://books.google.de/books?id=YC5wxKY_8wsC&pg=PA247&dq=Rhabdas&hl=en&sa=X&ei=LVpEUhaypdMFibeA4Ag&ved=0CDkQ6AEwAQ#v=onepage&q=Rhabdas&f=false Die hochsprachliche profane Literatur der Byzantiner: Philologie, Profandichtung, Musik, Mathematik und Astronomie Naturwissenschaften, Medizin, Kriegswissenschaft, Rechtsliteratur], C.H.Beck, 1978, pp 1080, стр. 247</ref><ref name = "easy">{{Cite web |url=http://easymath.com.ua/greatmathone.php?ppl=107 |title=АРТАВАЗД Николай Рабдас |access-date=2019-02-26 |archive-date=2013-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928040915/http://easymath.com.ua/greatmathone.php?ppl=107 |url-status=dead }}</ref>։ Շատ տեղ է հատկացնում օրացուցային հաշվարկներին<ref name = "ase"/><ref name = "easy"/>, կազմում է Զատկի հաշվարկի օրացույցը{{ն|Որոշ հետազոտողներ այս աշխատությունը վերագրում են Իսահակ Արգիրիին, ''Hunger'' (1978)։}} Արտավազդը՝ [[Դիոֆանտ]]ին հիշատակող վերջին բյուզանդական գիտնականն է<ref name = "antik">P. Wilpert, W. P. Eckert: ''Antike und Orient im Mittelalter: Vorträge der Kölner Mediaevistentagungen 1956-1959'', Walter de Gruyter, 1971, pp. 274</ref>։ Նրա աշխատություններում պահպանվել են նաև բազմաթիվ մաթեմատիկական վարժություններ<ref name = "antik"/>, որոնք հետագայում ներառվել են տարբեր խնդիրների ժողովածուների կազմում<ref name = "aachen">Aachener Zeitung 29.12.2012, [http://www.genios.de/presse-archiv/artikel/AAZ/20121229/der-fleischverkauf/dtistory-9131271.html Der Fleischverkauf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928085628/http://www.genios.de/presse-archiv/artikel/AAZ/20121229/der-fleischverkauf/dtistory-9131271.html |date=2013-09-28 }}, Magazin Spielfeld, 2012</ref>։ Արտավազդի խնդիրները կրում են առօրյա, տնտեսական բնույթ<ref name = "hung" /><ref name = "antik" /> և կարևոր աղբյուր են հանդիսանում 14-րդ դարի Բյուզանդիայի տնտեսական կյանքի ուսումնասիրության համար<ref name = "stoyas">Yannis Stoyas, [https://www.academia.edu/Documents/in/Metallurgy?page=10 Nikolaos Rhabdas and the imperial mint. Arithmetic problems and matters of striking coins in the Late Byzantine period]: Science and Technology. Historical and Historiographical Studies, Athens, 2013, стр. 67-95</ref><ref name = "munze">Klaus-Peter Matschke, [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/numi_0484-8942_1997_num_6_152_2136 Münzstätten, Münzer und Münzprägung im späten Byzanz]. In: Revue numismatique, 6e série - Tome 152, 1997, стр. 191-210.</ref>։

== Ստեղծագործություն ==
Արտավազդի առաջին նամակը, որը գրվել է 1340 թվականին, դիմել է ոմն փաստաբան Գեորգ Խաչիկին, ով նույնպես հայ էր<ref name = "Adontz"/><ref name = "hung"/><ref name="комм 2" group="մեկնաբանություն">շարադրության ամբողջական անվանումն է՝ «հաշվապահության գիտության համառոտ և միանգամայն պարզ շարադրանքը, որը կազմված է Կոնստանտինովյան Բյուզանդիայում Ռաբդաս Նիկոլայ Արտավազդ Զմյուռնիայից, թվաբանից և երկրաչափից, հարգարժան դատական զեկուցող, փաստաբան Գեորգ Խաչիկի խնդրանքով, շատ հեշտ է այն ուսումնասիրել ցանկացողների համար»:.</ref>։ Այն բացատրվում է այբբենական համակարգի հաշվարկման և մատների վրա հաշիվը մինչև 9999-ը<ref name="tihon">Anne Tihon, [http://dhayton.haverford.edu/history118/wp-content/uploads/hist118/week5_tihon.pdf Numeracy and Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927212618/http://dhayton.haverford.edu/history118/wp-content/uploads/hist118/week5_tihon.pdf |date=2013-09-27 }}. In: The Oxford Handbook of Byzantine Studies, Ch. III.17.4, стр. 805</ref>․ ձախ ձեռքը մի կողմ, որպես տասնյակ միավոր<ref name="комм 3" group="մեկնաբանություն">ճկույթի, մատնեմատի և միջին մատի օգնությամբ</ref>, իսկ աջը՝ հարյուրավոր և հազարավոր<ref name="комм 3" group="մեկնաբանություն" /><ref name = "villicus">Franz Villicus, [http://quod.lib.umich.edu/u/umhistmath/AAS8009.0001.001/16?rgn=main;view=pdf Die Geschichte der Rechenkunst vom Alterthume bis zum XVIII Jahrhundert mit besonderer rücksicht auf Deutschland und Österreich.], Вена, 1891, стр. 7</ref>։ Թվաբանական գործողությունները շարադրելիս Արտավազդը նկատում է, որ մեծ թվերի դեպքում լավ է օգտվել «հնդկական մեծ հաշվից»։ Շարադրության վերջում բերված են մեծ աղյուսակներ, որոնք մոտ են հին հունական մաթեմատիկոսների և [[Անանիա Շիրակացի|Անանիա Շիրակացու]] աղյուսակներին<ref name = "istmat"/><ref name = "ase"/><ref name = "zoran"/>։  Ընդհանուր առմամբ, Շիրակացու աշխատությունները մեծ ազդեցություն են ունեցել Նիկոլայ Արտավազդի վրա<ref>{{статья|автор=[[Чалоян, Вазген Карпович|Чалоян В. К.]]|заглавие=Естественнонаучные воззрения Анании Ширакаци|ссылка=http://www.vremennik.biz/sites/all/files/BB12_10.pdf|издание=Византййский временник|год=1957|том=XII|страницы=156-171}}</ref>։ 

Նիկողայոս Արտավազդի առաջին աշխատությունը միակ փաստաթուղթն Է, որի շնորհիվ պահպանվել և մեզ է հասել ձեռքի մատների միջոցով 1-ից 9999 թվերը ներկայացնելու եղանակը։ Հաշվողական արվեստին վերաբերող հարցերի հետ միասին շարադրված են թվից քառակուսի արմատ հանելու հետևյալ մոտավոր բանաձևերը (արդի նշանագրությամբ)․
: <math>\sqrt{A}=\sqrt{a^2 \pm  b} \approx a \pm  \frac{b}{2a}=x_1</math>
:<math>\sqrt{A} \approx \frac{1}{2}(x_1+\frac{A}{x_1})</math>
Նիկողայոս Արտավազդը անդրադարձել է նաև տոմարական հարցերին։ 

1341 թվականին գրված երկրորդ նամակն ուղղված է հեղինակի ընկերոջը Թեոդոր Չաբուխին՝ Կլազոմենից<ref name = "filat"/>։ Ամենայն հավանականությամբ, Ֆեոդորը նույնպես հայ էր, քանի որ նրա «Չաբուխ» մականունը հայկական «Չավուշի» հելլենացված ձևն է<ref name="комм 5" group="մեկնաբանություն">Միջին հայկական "չավուշ" տիտղոսն ուներ պալատական ժանդարմի նշանակությունը։ Իսկ հայերեն բառ է մտել թյուրքական ռազմական կոչումից çavuş = փոքր ջոկատի պետ, տասանորդ։
</ref>, այստեղ հիմնականում դիտարկվել են կոտորակների գործողությունները, ինչպես նաև բերված է [[Հերոնի բանաձև]]ի հիման վրա՝ քառակուսի արմատներ կորզելու մոտավոր եղանակը<ref name = "zoran"/>։<br />Նիկոլայի գրչին են պատկանում նաև երկրաչափության մեկ աշխատանք<ref name = "ase"/> և մի փոքր քերական տրակտատ, որը նա գրել է իր որդու՝ Պավել Արտավազդի համար<ref name = "filat"/>։ 
Նիկոլայ Արտավազդի ձեռագրերը պահվում են [[Ֆրանսիայի ազգային գրադարան|Փարիզի ազգային գրադարանում]]<ref name = "ase"/>։

==== Վաղ հրապարակումներ ====
* Nicolai Artabasdae: «''Ecphrasis numerorum notationis per gestis digitorum''». Lutetiae (1614), {{lang-la|}}
* Tannery, Paul: [http://archive.numdam.org/ARCHIVE/BSMA/BSMA_1884_2_8_1/BSMA_1884_2_8_1_263_1/BSMA_1884_2_8_1_263_1.pdf «''Manuel Moschopoulos et Nicolas Rhabdas''»]. Paris (1884), {{lang-fr|}}
* —, «''Notice sur les deux lettres arithmétiques de Nicolas Rhabdas''». Paris (1886), {{lang-fr|}}
* —, «''Le Vaticanus graecus MCDXI et les manuscrits de Rhabdas''». Paris (1888) {{lang-fr|}} 
== Նշումներ ==
{{Նցանկ}}

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Արտաքին հղումներ ==
;Կենսագրական
* {{ВТ-ЭСБЕ|Рабда}}
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_n/nikolayarta.php Николай Артавазд Равда] // «Хронос»
* [https://de.wikisource.org/wiki/RE:%E1%BF%AC%CE%B1%CE%B2%CE%B4%E1%BE%B6%CF%82 Ῥαβδᾶς] // [[Паули-Виссова]], немецкая энциклопедия классической древности.

;Աշխատանքներ
* [http://remacle.org/bloodwolf/erudits/rhabdas/lettres.htm Два арифметических сочинения Артавазда, написанные в форме писем]; публикация [[Национальная библиотека Франции|НБФ]] {{ref-fr}}

{{Արտաքին հղումներ}}
{{ՀՍՀ|հատոր=8|էջ=299}}

[[Կատեգորիա:Հայերը Բյուզանդական կայսրությունում]]
[[Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով]]