Նիկողայոս Արտավազդ
Կաղապար:Տեղեկաքարտ Գիտնական Նիկողայոս Արտավազդ (Կաղապար:ԱԾ), հայկական ծագմամբ բյուզանդացի մաթեմատիկոս[1][2][3][4][5], Պալեոլոգիական Վերածննդի շրջանի խոշոր գիտական գործիչ[6]։
Կենսագրություն
Ծնվել է XIII դարի երկրորդ կեսին։ Նրա ծննդավայրը հստակ հայտնի չէ, սակայն կյանքի վաղ փուլն անցկացրել է Զմյուռնիայում։ Ն. Ադոնցը, հաշվի առնելով Նիկողայոս-Արտավազդ կրկնակի անունը, կարծում է, որ նա հավանաբար ծնվել է Հայաստանում և ստացել Արտավազդ հայկական անունը, այնուհետև Զմյուռնիա տեղափոխվելուց հետո ընտրել է Նիկոլայոս հելլենական անունը[7]։ Զմյուռնիայից տեղափոխվել է Կոստանդնուպոլիս, որտեղ աշխատել է Կայսերական պալատում և ստացել Ռավդա (<հուն․ ՝ραβδοφσρος; – գավազանակիր) մականունը։ Նրան է պատկանում Հնդկական թվաբանության վերաբերյալ Պլանուդի շարադրության հրատարակությունը՝ իր լրացումներով։ Պահպանվել են Արտավազդի երկու հեղինակային ստեղծագործություններ, որոնք գրված են հունարեն՝ նամակների տեսքով։ Իր աշխատանքներում Արտավազդն օգտվել է այբբենական համարակալումից, իսկ ռացիոնալ թվերը գրի է առել Եգիպտական ֆրակցիաների տեսքով։ Ֆրակցիաների բազմապատկումը և բաժանումը արել է այնպես, ինչպես դա արվում է այսօր, հանգեցնում է նվազագույն ընդհանուր հայտարարի, բայց արդյունքը կրկին արտահայտվում է որպես եգիպտական ֆրակցիա[6]։ Օգտագործում է գրականության մեջ մտած «քաղաքական թվաբանություն» եզրույթը[8][9]։ Շատ տեղ է հատկացնում օրացուցային հաշվարկներին[4][9], կազմում է Զատկի հաշվարկի օրացույցըԿաղապար:Ն Արտավազդը՝ Դիոֆանտին հիշատակող վերջին բյուզանդական գիտնականն է[10]։ Նրա աշխատություններում պահպանվել են նաև բազմաթիվ մաթեմատիկական վարժություններ[10], որոնք հետագայում ներառվել են տարբեր խնդիրների ժողովածուների կազմում[11]։ Արտավազդի խնդիրները կրում են առօրյա, տնտեսական բնույթ[8][10] և կարևոր աղբյուր են հանդիսանում 14-րդ դարի Բյուզանդիայի տնտեսական կյանքի ուսումնասիրության համար[12][13]։
Ստեղծագործություն
Արտավազդի առաջին նամակը, որը գրվել է 1340 թվականին, դիմել է ոմն փաստաբան Գեորգ Խաչիկին, ով նույնպես հայ էր[7][8][մեկնաբանություն 1]։ Այն բացատրվում է այբբենական համակարգի հաշվարկման և մատների վրա հաշիվը մինչև 9999-ը[14]․ ձախ ձեռքը մի կողմ, որպես տասնյակ միավոր[մեկնաբանություն 2], իսկ աջը՝ հարյուրավոր և հազարավոր[մեկնաբանություն 2][15]։ Թվաբանական գործողությունները շարադրելիս Արտավազդը նկատում է, որ մեծ թվերի դեպքում լավ է օգտվել «հնդկական մեծ հաշվից»։ Շարադրության վերջում բերված են մեծ աղյուսակներ, որոնք մոտ են հին հունական մաթեմատիկոսների և Անանիա Շիրակացու աղյուսակներին[2][4][6]։ Ընդհանուր առմամբ, Շիրակացու աշխատությունները մեծ ազդեցություն են ունեցել Նիկոլայ Արտավազդի վրա[16]։
Նիկողայոս Արտավազդի առաջին աշխատությունը միակ փաստաթուղթն Է, որի շնորհիվ պահպանվել և մեզ է հասել ձեռքի մատների միջոցով 1-ից 9999 թվերը ներկայացնելու եղանակը։ Հաշվողական արվեստին վերաբերող հարցերի հետ միասին շարադրված են թվից քառակուսի արմատ հանելու հետևյալ մոտավոր բանաձևերը (արդի նշանագրությամբ)․
Նիկողայոս Արտավազդը անդրադարձել է նաև տոմարական հարցերին։
1341 թվականին գրված երկրորդ նամակն ուղղված է հեղինակի ընկերոջը Թեոդոր Չաբուխին՝ Կլազոմենից[1]։ Ամենայն հավանականությամբ, Ֆեոդորը նույնպես հայ էր, քանի որ նրա «Չաբուխ» մականունը հայկական «Չավուշի» հելլենացված ձևն է[մեկնաբանություն 3], այստեղ հիմնականում դիտարկվել են կոտորակների գործողությունները, ինչպես նաև բերված է Հերոնի բանաձևի հիման վրա՝ քառակուսի արմատներ կորզելու մոտավոր եղանակը[6]։
Նիկոլայի գրչին են պատկանում նաև երկրաչափության մեկ աշխատանք[4] և մի փոքր քերական տրակտատ, որը նա գրել է իր որդու՝ Պավել Արտավազդի համար[1]։
Նիկոլայ Արտավազդի ձեռագրերը պահվում են Փարիզի ազգային գրադարանում[4]։
Վաղ հրապարակումներ
- Nicolai Artabasdae: «Ecphrasis numerorum notationis per gestis digitorum». Lutetiae (1614), Կաղապար:Lang-la
- Tannery, Paul: «Manuel Moschopoulos et Nicolas Rhabdas». Paris (1884), Կաղապար:Lang-fr
- —, «Notice sur les deux lettres arithmétiques de Nicolas Rhabdas». Paris (1886), Կաղապար:Lang-fr
- —, «Le Vaticanus graecus MCDXI et les manuscrits de Rhabdas». Paris (1888) Կաղապար:Lang-fr
Նշումներ
Ծանոթագրություններ
Արտաքին հղումներ
- Կենսագրական
- Կաղապար:ВТ-ЭСБЕ
- Николай Артавазд Равда // «Хронос»
- Ῥαβδᾶς // Паули-Виссова, немецкая энциклопедия классической древности.
- Աշխատանքներ
Կաղապար:Արտաքին հղումներ Կաղապար:ՀՍՀ
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Николай Артавазд Равда, «Византийский словарь»: в 2-х томах [под ред. К. А. Филатова], СПб., 2011, том 2, стр. 122
- ↑ 2,0 2,1 «История математики»: в 3-х томах [под ред. А. П. Юшкевича], М.: Наука, 1970, том 1, стр. 251—252
- ↑ М. А. Цайгер, Триумф и забвение способа Пифагора Կաղապար:Webarchive, «Математика в школе»: Июль (№ 6), стр. 51-61
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Армянская Советская Энциклопедия, Նիկողայոս Արտավազդ, Ереван, 1982, том 8, стр. 299
- ↑ Կաղապար:Книга
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Zoran Lučić, Vizantijska Matematika, Novi Sad J. Math. 29, No. 3, стр. 150 (1999), ISSN 0352-0900
- ↑ 7,0 7,1 Կաղապար:Статья
- ↑ 8,0 8,1 8,2 Herbert Hunger, Die hochsprachliche profane Literatur der Byzantiner: Philologie, Profandichtung, Musik, Mathematik und Astronomie Naturwissenschaften, Medizin, Kriegswissenschaft, Rechtsliteratur, C.H.Beck, 1978, pp 1080, стр. 247
- ↑ 9,0 9,1 Կաղապար:Cite web
- ↑ 10,0 10,1 10,2 P. Wilpert, W. P. Eckert: Antike und Orient im Mittelalter: Vorträge der Kölner Mediaevistentagungen 1956-1959, Walter de Gruyter, 1971, pp. 274
- ↑ Aachener Zeitung 29.12.2012, Der Fleischverkauf Կաղապար:Webarchive, Magazin Spielfeld, 2012
- ↑ Yannis Stoyas, Nikolaos Rhabdas and the imperial mint. Arithmetic problems and matters of striking coins in the Late Byzantine period: Science and Technology. Historical and Historiographical Studies, Athens, 2013, стр. 67-95
- ↑ Klaus-Peter Matschke, Münzstätten, Münzer und Münzprägung im späten Byzanz. In: Revue numismatique, 6e série - Tome 152, 1997, стр. 191-210.
- ↑ Anne Tihon, Numeracy and Science Կաղապար:Webarchive. In: The Oxford Handbook of Byzantine Studies, Ch. III.17.4, стр. 805
- ↑ Franz Villicus, Die Geschichte der Rechenkunst vom Alterthume bis zum XVIII Jahrhundert mit besonderer rücksicht auf Deutschland und Österreich., Вена, 1891, стр. 7
- ↑ Կաղապար:Статья
Քաղվածելու սխալ՝ <ref> tags exist for a group named "մեկնաբանություն", but no corresponding <references group="մեկնաբանություն"/> tag was found