Դիտել Շահույթի բաշխում էջի վիքիկոդը

{{ՎՏՔ}}

'''Շահույթի բաշխում''' ({{Lang-en|Profit sharing}}), [[ձեռնարկություն]]ներում աշխատակիցներին ուղղակի կամ անուղղակի վճարումների կատարում ներառող խրախուսական տարբեր ծրագրեր՝ հաճախ կախված ընկերության [[շահութաբերություն]]ից, աշխատակիցների [[աշխատավարձ]]ից և բոնուսներից<ref>{{Cite journal |last=Monroe |first=Paul |date=1896 |title=Profit Sharing in the United States |url=https://www.jstor.org/stable/2761478 |journal=American Journal of Sociology |volume=1 |issue=6 |pages=685–709 |doi=10.1086/210565 |issn=0002-9602 |jstor=2761478}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Monroe |first=Paul |date=1899 |title=Profit-Sharing and Cooperation. I |url=https://www.jstor.org/stable/2761583 |journal=American Journal of Sociology |volume=4 |issue=5 |pages=593–602 |doi=10.1086/210833 |issn=0002-9602 |jstor=2761583}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Monroe |first=Paul |date=1899 |title=Profit-Sharing and Cooperation. II |url=https://www.jstor.org/stable/2761863 |journal=American Journal of Sociology |volume=4 |issue=6 |pages=788–806 |doi=10.1086/210857 |issn=0002-9602 |jstor=2761863}}</ref>։

Հանրային առևտրով զբաղվող ընկերություններում այս ծրագրերը սովորաբար համարվում են աշխատակիցներին [[բաժնետոմս]]երի բաշխում:

Շահույթի բաշխման պլանները հիմնված են կանխորոշված տնտեսական բաշխման կանոնների վրա, որոնք սահմանում են շահույթի բաշխումը ընկերության՝ որպես հիմնականի և աշխատողի՝ որպես գործակալի միջև: Օրինակ, ենթադրենք որ եկամուտը <math>x</math> է, որը կարող է լինել պատահական փոփոխական։ Նախքան շահույթն իմանալը, տնօրենը և գործակալը կարող են պայմանավորվել բաշխման կանոնի շուրջ <math>s(x)</math>։ Այս դեպքում, գործակալը կստանա <math>s(x)</math>, իսկ տնօրենը՝ <math>x-s(x)</math><ref name="sharing">Moffatt, Mike. (2008) [[About.com]] ''[http://economics.about.com/od/economicsglossary/g/sharingrule.htm Sharing Rule] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303234314/http://economics.about.com/od/economicsglossary/g/sharingrule.htm|date=2016-03-03}}'' Economics Glossary; Terms Beginning with S. Accessed June 19, 2008.</ref>։

Շահույթի բաշխումը հանգեցնում է ավելի քիչ կոնֆլիկտի և ավելի մեծ համագործակցության աշխատուժի և նրանց գործատուների միջև<ref>{{Cite journal |last=Dean |first=Adam |date=2015 |title=The Gilded Wage: Profit-Sharing Institutions and the Political Economy of Trade |url=https://doi.org/10.1111/isqu.12200 |journal=International Studies Quarterly |volume=59 |issue=2 |pages=316–329 |doi=10.1111/isqu.12200 |issn=0020-8833}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dean |first=Adam |url=https://books.google.com/books?id=eV3WDAAAQBAJ |title=From Conflict to Coalition |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-16880-0 |language=en}}</ref>։

== Պատմություն ==
Ամերիկացի քաղաքական գործիչ [[Ալբերտ Գալատին]]ը 1790-ականներին իր ապակե իրերի պատրաստման ֆիրմայում ուներ շահույթի բաշխման մշակված քաղաքականություն: Շահույթի բաշխման մեկ այլ վաղ օրինակներից էր անգլիացի քաղաքական գործիչ Թեոդոր Թեյլորի քաղաքականությունը, որը 1800-ականների վերջին այդ պրակտիկան ներդրել է իր գործարաններում<ref>{{Cite news |date=21 October 1952 |title=Obituary - Mr Theodore Taylor, a Pioneer of Profit Sharing |work=The Times}}</ref>։ Միացյալ Թագավորությունում շահույթի բաշխումը նշանավոր է դարձել 1860-ականներին<ref>{{Cite journal |last=Church |first=R. A. |date=1971 |title=Profit-Sharing and Labour Relations in England in the Nineteenth Century |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-review-of-social-history/article/profitsharing-and-labour-relations-in-england-in-the-nineteenth-century/FB43D6E430C55200D027F9BCCB37B5CD |journal=International Review of Social History |language=en |volume=16 |issue=1 |pages=2–16 |doi=10.1017/S0020859000003989 |issn=1469-512X}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Perks |first=Robert B. |date=1982 |title=Real Profit-Sharing: William Thomson & Sons of Huddersfield, 1886–1925 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00076798200000025 |journal=Business History |language=en |volume=24 |issue=2 |pages=156–174 |doi=10.1080/00076798200000025 |issn=0007-6791}}</ref>։ 1889 թվականին տնտեսագետ Նիկոլաս Փեյն Գիլմանը արձանագրել է շահույթի բաշխման 135 դեպք Միացյալ Նահանգներում և Եվրոպայում<ref>{{Cite book |last=Gilman |first=Nicholas Paine |url=https://books.google.com/books/about/Profit_Sharing_Between_Employer_and_Empl.html?id=C1xHAAAAYAAJ&redir_esc=y |title=Profit Sharing Between Employer and Employee: A Study in the Evolution of the Wages System |date=1889 |publisher=Houghton, Mifflin and Company |language=en}}</ref>:

Տնտեսագետները 1880-ական թվականներին խոշոր տնտեսական ամսագրերում քննարկում էին շահույթի բաշխումը<ref>{{Cite journal |last=Aldrich |first=Richard |date=1887 |title=Some Objections to Profit-Sharing |url=https://www.jstor.org/stable/1880773 |journal=The Quarterly Journal of Economics |volume=1 |issue=2 |pages=232–242 |doi=10.2307/1880773 |issn=0033-5533 |jstor=1880773}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Giddings |first=Franklin H. |date=1887 |title=The Theory of Profit-Sharing |url=https://www.jstor.org/stable/1882764 |journal=The Quarterly Journal of Economics |volume=1 |issue=3 |pages=367–376 |doi=10.2307/1882764 |issn=0033-5533 |jstor=1882764}}</ref>: Ուիլյամ Կուպեր Պրոկթերը 1887 թվականին հիմնել է շահույթի բաշխման պլան [[Պրոկտեր Էնդ Գեմբլի]]ում<ref>{{britannica|477828|William Cooper Procter}}</ref>:

Շահույթի բաժանումը պատմականորեն տարածված պրակտիկա է եղել Հոլիվուդի կինոարտադրությունում<ref>{{Cite journal |last=Weinstein |first=Mark |date=1998 |title=Profit-Sharing Contracts in Hollywood: Evolution and Analysis |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/468014 |journal=The Journal of Legal Studies |language=en |volume=27 |issue=1 |pages=67–112 |doi=10.1086/468014 |issn=0047-2530}}</ref>: Շահույթի բաշխման գործընկերությունը տարածված է նաև այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են [[իրավաբանություն]]ը, [[հաշվապահություն]]ը, [[բժշկություն]]ը, ներդրումային բանկը, ճարտարապետությունը, գովազդը և խորհրդատվությունը<ref>{{Cite journal |last1=Levin |first1=Jonathan D. |last2=Tadelis |first2=Steven |date=2005 |title=Profit Sharing and the Role of Professional Partnerships |url=https://doi.org/10.1162/0033553053327506 |journal=The Quarterly Journal of Economics |volume=120 |pages=131–171 |doi=10.1162/0033553053327506}}</ref>:

[[Հարվարդի համալսարան|Հարվարդի]] տնտեսագետ Մարտին Լ. Վեյցմանը 1980-ականներին շահույթի բաշխման նշանավոր ջատագովն էր՝ այդ պրակտիկան խթանելու համար ազդելով կառավարությունների վրա: Վեյցմանը պնդում էր, որ շահույթի բաշխումը կարող է լինել [[գործազրկություն]]ը նվազեցնելու միջոց՝ առանց [[գնաճ]]ի ավելացման<ref name=":0">{{Cite journal |last=Matthews |first=Derek |date=1989 |title=The British Experience of Profit-Sharing |url=https://www.jstor.org/stable/2597095 |journal=The Economic History Review |volume=42 |issue=4 |pages=439–464 |doi=10.2307/2597095 |issn=0013-0117 |jstor=2597095}}</ref>: Տնտեսագետները քննարկել են տարբեր արդյունքների վրա շահույթի բաշխման ազդեցությունը<ref>{{Cite journal |last1=Cahuc |first1=Pierre |last2=Dormont |first2=Brigitte |date=1997 |title=Profit-sharing: Does it increase productivity and employment? A theoretical model and empirical evidence on French micro data |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0927537197000080 |journal=Labour Economics |volume=4 |issue=3 |pages=293–319 |doi=10.1016/S0927-5371(97)00008-0 |issn=0927-5371}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=BLANCHFLOWER |first1=DAVID G. |last2=OSWALD |first2=ANDREW J. |date=1987 |title=PROFIT SHARING—CAN IT WORK? |url=http://dx.doi.org/10.1093/oxfordjournals.oep.a041771 |journal=Oxford Economic Papers |volume=39 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.1093/oxfordjournals.oep.a041771 |issn=1464-3812}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Meade |first=J. E. |date=1972 |title=The Theory of Labour-Managed Firms and of Profit Sharing |url=http://dx.doi.org/10.2307/2229945 |journal=The Economic Journal |volume=82 |issue=325 |pages=402–428 |doi=10.2307/2229945 |issn=0013-0133 |jstor=2229945}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kruse |first=Douglas L. |date=1992 |title=Profit Sharing and Productivity: Microeconomic Evidence from the United States |url=http://dx.doi.org/10.2307/2234849 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=410 |pages=24–36 |doi=10.2307/2234849 |issn=0013-0133 |jstor=2234849}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Azfar |first1=Omar |last2=Danninger |first2=Stephan |date=2001 |title=Profit-Sharing, Employment Stability, and Wage Growth |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/001979390105400305 |journal=ILR Review |language=en |volume=54 |issue=3 |pages=619–630 |doi=10.1177/001979390105400305 |issn=0019-7939}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=FitzRoy |first1=Felix R. |last2=Kraft |first2=Kornelius |date=1986 |title=Profitability and Profit-Sharing |url=https://www.jstor.org/stable/2098353 |journal=The Journal of Industrial Economics |volume=35 |issue=2 |pages=113–130 |doi=10.2307/2098353 |issn=0022-1821 |jstor=2098353}}</ref>։

== Հայաստան ==
Համաձայն ՀՀ [[սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերություն]]ների մասին օրենքի, ընկերությունն իրավունք ունի ոչ հաճախ, քան եռամսյակը մեկ անգամ իրականացնելու իր շահույթի բաշխում ընկերության մասնակիցների միջև: Շահույթի բաշխման մասին որոշումն ընդունվում է ընդհանուր ժողովի կողմից: Բաշխման ենթակա շահույթը բաշխվում է ընկերության մասնակիցների միջև` ըստ ընկերության կանոնադրական կապիտալում նրանց բաժնեմասերի չափերի: այաստանի Հանրապետության օրենքով: Շահույթը բաշխվում է շահույթի բաշխման մասին որոշումն ընդունվելուց հետո՝ մեկ տարվա ընթացքում<ref>{{Cite web |url=https://www.arlis.am/DocumentView.aspx?docid=187287 |access-date=2025-01-26 |website=www.arlis.am}}</ref>:

Իսկ օրինակ [[բանկ]]երի մասնակիցների միջև շահույթի բաշխման կարգն ու առանձնահատկությունները սահմանվում են «Բանկերի և բանկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքով, ըստ որի բանկն իրավունք ունի որոշում ընդունելու իր մասնակիցներին եռամսյակային, կիսամյակային կամ տարեկան շահութաբաժինների վճարման մասին, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենքով և կանոնադրությամբ: Ինչպես նաև միջանկյալ (եռամսյակային և կիսամյակային) շահութաբաժինների վճարման, շահութաբաժնի չափի և դրա վճարման ձևի մասին որոշումն ընդունում է խորհուրդը: Տարեկան շահութաբաժինների վճարման, շահութաբաժնի չափի և դրա վճարման ձևի մասին որոշումն ընդունում է բանկի մասնակիցների ընդհանուր ժողովը՝ խորհրդի առաջարկությամբ<ref>{{Cite web |url=https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=164974 |access-date=2025-01-26 |website=www.arlis.am}}</ref>:

== Եվրոպա ==

=== Ղեկավարության մասնաբաժինը շահույթում ===
Ղեկավարությանը կամ տնօրենների խորհրդին վճարվող շահույթի մասնաբաժինը երբեմն կոչվում է ''տանտիեմ'' ({{Lang-fr|tantième}}): Այս ֆրանսերեն տերմինը սովորաբար կիրառվում է որոշ եվրոպական երկրների, այդ թվում՝ Գերմանիայի, Ֆրանսիայի, Բելգիայի և Շվեդիայի [[բիզնես]]ի պրակտիկան նկարագրելու համար: Այն սովորաբար վճարվում է ի լրումն մենեջերի (կամ տնօրենի) ֆիքսված աշխատավարձի և բոնուսների (բոնուսները սովորաբար կախված են նաև շահույթից, և հաճախ բոնուսները և տանտիեմը համարվում են վերաբերում են նույն իրավիճակին)։ Օրենքները տարբեր են երկրից երկիր<ref>{{Cite book |title=https://courses.aiu.edu/Certificate/Human%20Resources%20and%20MKT/Personnel%20Administration/Leccion%203/Personnel%20administration%20Session%203.pdf}}</ref>։

==Եկամտի բաշխում==
Եկամտի բաշխումը ({{Lang-en|gainsharing}}) մի ծրագիր է, որը աշխատակիցներին վերադարձնում է ծախսերում խնայողությունները, սովորաբար որպես միանվագ բոնուս: Դա արտադրողականության չափանիշ է, ի տարբերություն շահույթի բաշխման, որը շահութաբերության չափանիշ է: Գոյություն ունեն երեք հիմնական տեսակ.

* Սկանլոն պլան - այս ծրագիրը օգտագործվում է 1930-ականներից և նախատեսված է աշխատուժի ծախսերը նվազեցնելու համար՝ առանց ընկերության գործունեության մակարդակի իջեցման: Խթանումները ստացվում են որպես աշխատանքի ծախսերի և արտադրության իրացման արժեքի ({{Lang-en|costs and sales value of production}}) հարաբերակցության ֆունկցիա:
* Ռակեր պլան - այս պլանը կազմակերպության ներսում օգտագործում է ենթախմբեր, բայց թեև ենթախմբերի կառուցվածքն ավելի պարզ է, ծախսերի խնայողության հաշվարկներն ավելի բարդ են: Հաշվարկվում է հարաբերակցություն, որն արտահայտում է արտադրության արժեքը, որն անհրաժեշտ է ընդհանուր աշխատավարձի յուրաքանչյուր դոլարի համար<ref>Rucker, A. W. ''et al.'', [https://www.jstor.org/stable/2518769 Re: "Management's Attitude toward Wage Incentive Systems"], ILR Review, Vol. 5, No. 3 (April 1952), pp. 422-425, accessed 29 March 2023</ref>:
* Իմպրոշեյր - այս հասկացությունը նշանակում է «բարելավված արտադրողականություն փոխանակման միջոցով» և ավելի նոր միտում է շահույթի բաշխման ոլորտում: Այս պլանով մշակվում է ստանդարտ, որը սահմանում է ինչ-որ բան արտադրելու համար նախատեսված ժամերի քանակը, և այս ստանդարտի և իրական արտադրության միջև եղած ցանկացած խնայողություն բաշխվում է ընկերության և աշխատողների միջև<ref>{{Citation |last1=Gomez-Mejia |first1=Luis R. |title=Managing Human Resources |year=2007 |edition=Fifth |place=[[Upper Saddle River, New Jersey]] |publisher=Pearson Prentice Hall |isbn=978-0-13-187067-3 |last2=Balkin |first2=David B.}}</ref>:
==Տես նաև==
*[[Աշխատողին բաժնետոմս տրամադրելու ծրագիր]]

==Գրականություն==

* Weitzman, Martin L. (1985). "The Simple Macroeconomics of Profit Sharing". The American Economic Review. 75 (5): 937–953. ISSN 0002-8282.
* Weitzman, Martin L. (1985). "Profit Sharing as Macroeconomic Policy". The American Economic Review. 75 (2): 41–45. ISSN 0002-8282.
* Weitzman, Martin L. (1987). "Steady State Unemployment Under Profit Sharing". The Economic Journal. 97 (385): 86–105. doi:10.2307/2233324. ISSN 0013-0133.

==Ծանոթագրություններ==
{{Reflist}}

[[Կատեգորիա:Տնտեսություն]]
[[Կատեգորիա:Եկամուտ]]
[[Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ]]
[[Կատեգորիա:Մենեջմենթ]]
[[Կատեգորիա:Բիզնես]]
[[Կատեգորիա:Բիզնես իրավունք]]
[[Կատեգորիա:Ֆինանսներ]]
[[Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն]]
[[Կատեգորիա:Աշխատանքային իրավունք]]