Դիտել Ոջլադեղ էջի վիքիկոդը

{{Տաքսոտուփ2|Վիքիդատա= այո}}
'''Ոջլադեղ''' ({{Lang-lat|Delphinium}}) '''անիծած հարս''', [[հրանունկազգիներ]]ի ընտանիքի միամյա և բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 200 (այլ տվյալներով՝ 360) տեսակ։ Այս ցեղն իր մեջ ընդգրկում է մի շարք արժեքավոր բազմամյա տեսակներ, որոնցից խոշորածաղիկ ոջլադեղի ստացման գործում խոշոր դեր են խաղացել հետևյալ երեք տեսակները՝
# Եվրոպական սովորական ոջլադեղ (D. elatum L.)՝ բազմաձև է, հայրենիքը Միջին Ասիան, Սիբիրը և Շվեդիան է. բարձրությունը 1,5 մետրից ավել է, ծաղիկները բաց մանուշակագույն են։
# Չինական ոջլադեղ Բռունոնիանում (D. Brunonianum Royle), Եվրոպա է տարվել 1864 թվականին։
# Ոջլադեղ ֆորմոզում (D. formosum Bois), հայրենիքը Փոքր Ասիան է։

Ալեքսանդր տեսակն աչքի է ընկնում խիտ ծաղկաբույլերով, որոնք իրենց վրա են կրում խոշոր, լայն բացված, լիաթերթ, 6 սմ տրամագիծ ունեցող բաց մանուշակագույն ծաղիկներ։ Պսակաթերթերի եզրը աստիճանաբար փոխվում է բաց երկնագույնի։ Հետաքրքրական է նաև Պուշկին տեսակը, բույսի բարձրությունը հասնում է 1,7 մետրի, ունի խիտ, 50 սմ երկարության ծաղկաբույլ, 6 սմ տրամագիծ ունեցող ծաղիկներով։ Կիսալիաթերթ ծաղիկները ինտենսիվ երկնագույն են, սև-ոսկեգույն կենտրոնով։ Դեկորատիվ է համարվում Գորիսլավա տեսակը, որի բարձրությունը հասնում է 2 մետրի, ծաղկաբույլերի երկարությունը՝ 70 սմ-ի, ծաղիկները շատ խոշոր են, լիաթրեթ մուգ-երկնագույն, 7սմ տրամագծով։

== Հայաստանում ==
[[Հայաստանի Հանրապետություն]]ում՝ 13 (15) տեսակ՝
* ոջլախոտ գարշահոտ (Delphinium foetidum),
* ոջլախոտ գալարուն ({{lang-lat|Delphinium flexuosum}}),
* Ոջլախոտ Շովիցի ({{lang-lat|Delphinium szovitsia}}),
* ոջլախոտ արևելյան ({{lang-lat|Delphinium orientale}}),
* Ոջլախոտ պարսկական ({{lang-lat|Delphinium persicum}}) և այլն։

=== Տարածում ===
Տարածված է [[Շիրակ]]ի, [[Արմավիր]]ի, [[Արարատ]]ի, [[Կոտայք]]ի, [[Գեղարքունիք]]ի, [[Սյունիք]]ի և այլ մարզերի կիսաանապատային, տափաստանային, ենթալպյան, ալպյան գոտիներում։ Աճում է քարքարոտ լանջերին, անտառեզրերին, թփուտներում, մարգագետիններում, աղբոտում ցանքերն ու այգիները։

== Կենսաբանական նկարագիր ==
[[Պատկեր:Delphinium officinale - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-052.jpg|thumb|left|Delphinium staphisagria]]
Բազմամյա և միամյա խոտաբույսեր են։ Ցողունը ճյուղավորվող է, բարձրությունը՝ 15-150 սմ։ Տերևները հերթադիր են, թաթաձև-հատվածավոր կամ թաթաձև բաժանված, [[ծաղիկներ]]ը՝ անկանոն, կապույտ, մանուշակագույն, երկնագույն, դեղնավուն և այլն։ Ծաղկաբույլը ողկուզանման է կամ հուրանանման։ [[Ծաղկապատ]]ը կազմված է 5 գունավոր բաժակաթերթերից, որոնցից մեկը ձգված է խթանի ձևով, որի մեջ թաքնված է պսակի երկու թերթերից կազմված նեկտարակիր խթանը, պսակի մյուս երկու թերթերը կողքային են, 5-րդը չի զարգանում։ Որոշ տեսակների բոլոր 4 պսակաթերթերը միաձուլված են։ Պարկուկները 1-5-ն են։ Ծաղկում է մայիս-օգոստոսին։

Տարբեր տեսակների բարձրությունը տատանվում է 0,6-2 մետրի սահմաններում, իսկ ծաղկաբույլերի երկարությունը հաճախ հասնում է 1 մետրի։ Առանձին ծաղիկների տրամագիծը անցնում է 15 սմ-ից։ Նման ծաղկափթթություն ունեն, օրինակ տուղտածաղկավոր ոջլադեղերը։

Ծաղիկները լինում են միաթերփ, կիսալիաթերթ և լիաթերթ, վարդագույն, բաց-կապույտ, կապույտ, կապտամանուշակագույն, բաց մանուշակագույն և սպիտակ գույների։ Միաթերթ ծաղիկ ունեցող ոջլադեղերն ավելի գեղեցիկ են, քան կիսալիաթերթավորները ու լիաթերթավորները։

Բազմացվում է հիմնականում սերմերով, ինչպես նաև թփի բաժանումով և կտրոններով։

Ցանքը ջերմատներում կատարվում է փետրվար ամսին ցանքարկղերի մեջ, իսկ բաց տարածքում՝ աշնանը։ Առաջին նախածլումից հետո, երբ բույսը ունենում է 3-4 տերև, անհրաժեշտ է այն տեղափոխել 7-9 սմ-անոց ծաղկամանների մեջ, որտեղից և ցրտահարման վտանգն անցնելուց հետո տեղափոխել դաշտ և իր հողագնդիկով տնկել մշտական տեղում ՝ բույսը բույսից 35-40 սմ հեռավորության վրա։

Նախընտրում է սննդանյութերով հարուստ, պարարտ հողեր։ Լավ է զգում արևոտ ու լուսավոր հողամասերում։ Պահանջում է չափավոր ոռոգում։ Ծաղկում է հուլիսից մինչև աշուն։ Եթե ցանքը ջերմատանը կատարվում է ուշ աշնանը, ապա բույսերը ծաղկում են հաջորդ տարվա օգոստոսի սկզբում։ Գարնան ցանքից աճած բույսերը նույն տարում հազիվ թե ծաղկեն։

Սերմերը սեպաձև են, 3 մմ երկարությամբ, փայլուն, մուգ դարչնագույն։ Նայած տեսակների ծիլ են տալիս 5-20 օրվա ընթացքում։ Մեկ գրամում պարունակվում է մոտավորապես 450 հատիկ։

Թփիկների բաժանումով բազմացվում է վաղ գարնանը կամ աշնանը։ Ինչ վերաբերում է կտրոններով բազմացմանը, ապա այն կատարվում է ջերմատներում։

[[Ծաղկի բանաձև]]ը։ {{Nobr|[[Պատկեր:Male and female sign.svg|12px]]<math>\mathrm{\uparrow \; Ca^{Co}_{1,2,2}\;  Co_{2^{st}+ 1^{nect}}\; A_\infty \; G_{\underline{3-5}}}</math>}}

== Նշանակություն ==
Դեկորատիվ, մարգագետնային, մասամբ թունավոր բույսեր են։ Տեսակներից են ''դաշտային ոջլադեղը'' ''D. consolida''։
Որոշ տեսակներ դեղաբույսեր են. սերմերը պարունակում են ալկալոիդներ, [[ճարպ]]եր, [[ծաղիկներ]]ը՝ ներկանյութը (դեղին, կապույտ, մանուշակագույն)։ Պատրաստուկները կիրառվում են բրոնխային հեղձուկի, հազի և այլ հիվանդությունների, նաև միզակապության, դողէրոցքի բուժման, [[կարիճ]]ի խայթոցի ժամանակ։ Շատ տեսակներ թունավոր են։ Գեղազարդիչ (ծաղկաբուծության մեջ մշակվում են ոջլախոտի բազմաթիվ տեսակներ) է և մեղրատու։

== Դասակարգում ==
{{Աղյուսակ122222
|a=Բաժին '''[[Գորտնուկածաղկավորներ]]'''
|b1=ընտանիք '''[[Գորտնուկազգիներ]]'''
|b2=ևս 10 ընտանիք 
|c1=4 ենթաընտանիք
|c2=ենթաընտանիք '''[[Գորտնուկագիներ (ենթաընտանիք)|Գորտնուկագիներ]]''' (''Ranunculoideae'')
|d1=ցեղ '''Ոջլադեղ'''
|d2=ևս 8 ցեղ, 
|e1=դաս (''Aconitum'') և (''Consolida'')
|e2=դաս <span style{{eq}}"background-color:#CB83DF; font-weight:900; font-size:150%">Ոջլադեղ
|f=250 մինչև 370 տեսակ
|color=#345621
|bgcolor=#BFD8FB
}}

== Տեսակներ ==
=== Միամյա ===
<div class="NavFrame"><div class="NavHead" style="background-color: #DDEECC; text-align: left; padding-left: 0.8em;"><small>պատկանում են նաև {{bt-armlat|Consolida}} դասին</small></div><div class="NavContent" align="left">
* {{bt-armlat|Delphinium ambiguum|[[L.]]}} Հոմանիշներ։ {{bt-armlat|Consolida ambigua}}; {{bt-armlat|Consolida ajacis|[[L.]]}} — Միջերկրական ծով
* {{bt-armlat|Delphinium consolida|[[L.]]}} ([[Հոմանիշներ]]։ {{bt-armlat|Consolida regalis|[[Грей, Сэмюэл Фредерик|Gray]]}}; {{bt-armlat|Consolida arvensis|[[L.]] [[Opiz]]}}) — [[Եվրոպա]], [[Միջերկրական ծով]], [[Հյուսիսային Ասիա]], Հարավային Արևմտյան Սիբիր, [[Փոքր Ասիա]]
* {{bt-armlat|Delphinium orientale|[[J.Gay]]}} ([[Հոմանիշ]]։ {{bt-armlat|Consolida orientalis|([[J.Gay]]) [[Schrodin]]}}) - [[Ղրիմ]], [[Կովկաս]], [[Թուրքմենստան]], [[Պիրենեյան թերակղզի]], [[Ալժիր]], [[Փոքր Ասիա]]յում, [[Իրան]]ի, [[Հնդկաստան]]
* {{bt-armlat|Delphinium paniculata|[[Хост, Николаус Томас|Host]]}} ([[Հոմանիշ]]։ {{bt-armlat|Consolida paniculata|[[Хост, Николаус Томас|Host]] [[Schur]]}}) — [[Հարավային Եվրոպա]], [[Փոքր Ասիա]]
</div></div>

== Բուսաբանական պատկերներ ==
<gallery>
Image:Delphinium Staphisagria Crete.jpg|[[Delphinium staphisagria]]
Image:Delphinium peregrinum.jpg|Delphinium peregrinum
Image:Delphinium consolida.jpg|Delphinium consolida
</gallery>

== Գրականություն ==
* ''Агапова Н. Д.'' Семейство лютиковые (Ranunculaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 5. Ч. 1. Цветковые растения / Под ред. [[А. Л. Тахтаджян]]а. — М.։ Просвещение, 1980. — С. 210—216.
* {{գիրք|հեղինակ= Малютин Н. И.|վերնագիր= Дельфиниумы|հղում= http://flower.onego.ru/other/delphi_m.html |վայր= М.|հրատարակչություն= Агропромиздат|տարի= 1992}}
* ''Агапова Н. Д.'' Семейство лютиковые (Ranunculaceae) // Жизнь растений. В 6 т. — Т. 5. Ч. 1. Цветковые растения / Под ред. [[А. Л. Тахтаджян]]а. — М.։ Просвещение, 1980. — С. 210—216.
* {{ռուսերեն գիրք|автор = Гиляров М. С.|заглавие = Биологический энциклопедический словарь|место = М.|издательство = Сов. энциклопедия|год = 1986|страницы = 200|страниц = 831}}
* {{ռուսերեն գիրք|автор = Гусынин И. А.|заглавие = Токсикология ядовитых растений|ссылка = http://www.cnshb.ru/AKDiL/0045/base/k0260021.shtm|место = М.|издательство = Сельхозиздат|год = 1962|страницы = 178|страниц = 624}}
* {{ռուսերեն գիրք|автор = Малютин Н. И.|заглавие = Дельфиниумы|ссылка = http://flower.onego.ru/other/delphi_m.html |место = М.|издательство = Агропромиздат|год = 1992}}
* {{ռուսերեն գիրք|автор = Орехов А. П.|заглавие = Химия алкалоидов|издание = 2-е изд|место = М.|издательство = АН СССР|год = 1955|страницы = 741—749|страниц = 859}}
* {{ռուսերեն գիրք|автор=Wang Wencai (王文采), Michael J. Warnock.|часть=11. DELPHINIUM|заглавие=Флора Китая|оригинал=Flora of China|ссылка=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=109521|год=2001|том=6|страницы=223—274}}{{ref-en}}

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genform.pl GRIN: Species in the genus ''Delphinium'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19990501235849/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genform.pl |date=1999-05-01 }} — ''with links by species for information + synonyms''.
* [http://www.ars.usda.gov/Services/docs.htm?docid=9943 USDA-ARS: Larkspur—''Delphinium'' spp. Fact Sheet] — ''native U.S. species and grazing toxicity''.
* [http://www.missouribotanicalgarden.org/gardens-gardening/your-garden/plant-finder/plant-details/kc/b219/delphinium-pacific-hybrids.aspx MBG—Kemper Center for Home Gardening: Delphinium "Pacific Giant Hybrids"] — ''horticultural information''.
* [http://delphinium.co.nz/GrowingDelphiniumInUSAAndCanada.html Dowdeswell's Ltd: "Growing New Millennium Delphiniums in the U.S. & Canada"] — ''horticultural information''

{{ՀԲ}}
{{Արտաքին հղումներ}}
{{Տաքսոնի նավարկում}}

[[Կատեգորիա:Գորտնուկազգիներ]]
[[Կատեգորիա:Հրանունկազգիներ]]
[[Կատեգորիա:Դեղաբույսեր]]
[[Կատեգորիա:Թունավոր բույսեր]]