Դիտել Ջոն Փել էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ Գիտնական
}}

'''Ջոն Փել''' ({{lang-en|John Pell}}, {{ԱԾ}}), անգլիացի մաթեմատիկոս։ [[2003 թվական]]ից ի վեր [[Լոնդոնի թագավորական ընկերություն|Լոնդոնի թագավորական ընկերության]] անդամ։

== Կենսագրություն և գիտական գործունեություն ==
Ծնվել է [[1611 թվական]]ի [[մարտի 1]]-ին, [[Բրայթոն]]ից ոչ հեռու գտնվող անգլիական փոքրիկ քաղաքում՝ Սաուտվիկում (Southwick)։ Դպրոցը ավարտելուց հետո ([[1624]] թ.), 13-ամյա Փելն ընդունվել է Եռամիասնության քոլեջ<ref>[http://venn.lib.cam.ac.uk/cgi-bin/search.pl?sur=&suro=c&fir=&firo=c&cit=&cito=c&c=all&tex=%22PL624J%22&sye=&eye=&col=all&maxcount=50 Pell, John]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}, досье колледжа.</ref>, որտեղ հիմնականում սովորել է լեզուներ և մաթեմատիկա։ 1629 թվականին նա ստացել է բակալավրիատի աստիճան, իսկ 1630-ին՝ մագիստրոսի։

Քոլեջը ավարտելուց հետո որոշ ժամանակ զբաղվում է մանկավարժությամբ։ 1638 թվականին նա առաջարկեց «համընդհանուր լեզվի»{{sfn |Malcolm, Stedall|2005|p=55.}} առաջին նախագծերից մեկը։ Միևնույն ժամանակ նա զբաղվում է հետազոտություններով հանրահաշվական հավասարումների և մաթեմատիկական աղյուսակների կազմման ոլորտում{{sfn |Malcolm, Stedall|2005|p=57.}}։ Նույն՝ [[1638 թվական]]ին Փելը մաթեմատիկական համայնքի ուշադրությունը գրավեց իր «Մաթեմատիկայի գաղափարները» գրքով և ակտիվ նամակագրություն սկսեց Մերսեննայի և այլ նշանավոր գիտնականների հետ{{sfn |Malcolm, Stedall|2005|p=73—74.}}։

[[1644 թվական]]ին Փելը հրավեր է ստացել [[Ամստերդամ]]ի համալսարանից մաթեմատիկայի ամբիոնը ղեկավարելու համար։ Մի քանի տարի շարունակ վարել է բանավեճ Լինգոմանտի հետ, ով հայտարարել է, որ ինքը գտել է <math>\pi</math> ճշգրիտ արժեքը։ Այս վեճում Փելին աջակցում էին [[Դեկարտ]]ը, [[Բոնավենտուրա Կավալիերի|Կավալիերին]], [[Թոմաս Հոբս]]ը, [[Ժիլ Ռոբերվալ|Ռոբերվալը]] և Մերսենը։ [[1647 թվական]]ին Փելը հրատարակեց իր եզրափակիչ գիտական շարադրանքը՝ «Վեճ Լոնգոմոնտանի հետ շրջանի քառակուսի մակերեսի մասին»<ref>''Aloysius Martinich''. Hobbes: A Biography (1999), p. 278.</ref><ref name = Pyle>''Andrew Pyle'' (editor), Dictionary of Seventeenth-Century British Philosophers. (2000), article ''Pell, John'', pp. 638—641.</ref>։ Փելի սիրելի թեման դառնում է [[դիոֆանտյան հավասարում]]ների լուծումը։ Այդ թեմային նա համալսարանում դասախոսությունների շարք է նվիրել։

1646-1652 թվականներին Փելը արքայազն Ֆրեդերիկ Հենրիխի հրավերով դասավանդել է հարավ-գոլանդական Բրեդա քաղաքում։ Ավելի ուշ նա ներգրավված էր [[Անգլիական բուրժուական հեղափոխություն|Անգլիական հեղափոխության]] տագնապային իրադարձություններին և կատարում էր [[Օլիվեր Կրոմվել]]ի պատվերները<ref>[http://www.berkshirehistory.com/bios/smorland.html Sir Samuel Morland (1625—1695)].</ref>։ Այնտեղ նա ծանոթացավ և մտերմացավ Յոհան Ռանի հետ և համագործակցեց նրա հետ իր «Գերմանական գրադարան» (Teutsche Algebra, 1659) մենագրությունը պատրաստելու ժամանակ։ Հենց այդ գրքում է հայտնվել այն, ինչը հետագայում անվանվեց «Փելի հավասարում»<ref>''Florian Cajori''. A History of Mathematical Notations: Two Volumes Bound as One (1993 edition), p. 271.</ref><ref>[http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Rahn.html Биография Иоганна Рана] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612120226/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Rahn.html |date=2008-06-12 }}</ref>

:<math>ax^2+1=y^2</math>

Հետազոտողները, սակայն նմանատիպ հավասարումներ գտել են հնագույն հոնական և հնդկական մաթեմատիկոսների ստեղծագործություններում։ Հավասարության լուծման ընդհանուր եղանակը՝ այսպես կոչված «ցիկլային մեթոդը» առկա է եղել 12-րդ դարի հնդկացի մաթեմատիկոս [[Բրահմագուպտա]]յի ստեղծագործություններում, որը, սակայն չի վկայում այն մասին, որ այս մեթոդը միշտ է, որ հանգեցնում է լուծման։ Խնդրի ընդհանուր տեսքը տրվել է ֆրանսիացի մաթեմատիկոս [[Պիեռ դե Ֆերմա]]յի կողմից, ուստի Ֆրանսիայում այս հավասարումը կոչվում է «Ֆերմատի հավասարում»։ Հավասարության ժամանակակից անվանումը ծագել է [[Լեոնարդ Էյլեր]]ի շնորհիվ, որը իր հանրահաշվի մասին աշխատության մեջ սխալմամբ հավասարման հայտնաբերումը վերագրում է Ջոն Փելին{{sfn |История математики, том II|1970|с=76.}}։

1661 թվականին Փելը վերադարձել է Անգլիա, որեղ արժանացել է մի շարք պատվավոր մրցանակների և պարգևները, ինչպես նաև դարձել է [[Թագավորական ընկերություն|Թագավորական ընկերության]] անդամ։ 1673 թվականին [[Լոնդոն]]ում մասնակցել է [[Գոթֆրիդ Լայբնից|Լայբնից]]ի հետ հանդիպմանը։ Իր կյանքի վերջում նա կործանվեց և նույնիսկ հայտնվեց պարտքային բանտում։

== Հիմնական աշխատություններ ==
* ''Astronomical History of Observations of Heavenly Motions and Appearances'' (1634)
* ''Ecliptica prognostica'' (1634)
* ''An Idea of Mathematicks'' (1638)
* ''Controversy with Longomontanus concerning the Quadrature of the Circle'' (1646?)
* ''A Table of Ten Thousand Square Numbers'' (fol.; 1672)

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=История математики, том II |заглавие=История математики |ответственный=Под редакцией [[Юшкевич, Адольф Павлович|А.&nbsp;П.&nbsp;Юшкевича]], в трёх томах |год=1970 |часть=Математика XVII столетия |ссылка часть=http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat2.htm |место=М. |издательство=Наука |том=II}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Malcolm, Stedall |автор=Noel Malcolm, Jacqueline Stedall |заглавие=John Pell (1611-1685) and His Correspondence with Sir Charles Cavendish: The Mental World of an Early Modern Mathematician |год=2005 |место=Oxford |издательство=Oxford University Press |isbn=0-19-856484-8}} {{ref-en}}

== Արտաքին հղումներ ==
* {{ВТ-ЭСБЕ+|Пелль, Джон}}
* [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Pell.html Джон Дж. О’Коннор и Эдмунд Ф. Робертсон. Пелл, Джон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171226161043/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Pell.html |date=2017-12-26 }}
* [http://galileo.rice.edu/Catalog/NewFiles/pell.html Galileo Project page] {{ref-en}}
{{Արտաքին հղումներ}}

{{DEFAULTSORT:Փել, Ջոն}}
[[Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով]]
[[Կատեգորիա:Անգլիացի մաթեմատիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Աստվածաբանական գիտությունների դոկտորներ]]
[[Կատեգորիա:Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ]]
[[Կատեգորիա:Թվերի տեսության մասնագետներ]]
[[Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ]]