Դիտել Սամարիում էջի վիքիկոդը

{{Քիմիական տարր
| անվանում =   Սամարիում / Samarium (Sm)
| համար = 62
| սիմվոլ = Sm
| վերևից = 
| ներքևից =[[Պլուտոնիում|Pu]]
| խումբ = 
| պարբերություն = 
| բլոկ = 
| արտաքին տեսք =[[Պատկեր:Samarium-2.jpg|220px|Սամարիում]]<br />Սպիտակ արծաթափայլ մետաղ 
| պատկեր = 
| ատոմային զանգված = 150,36(2)<ref name="iupac atomic weights">{{ռուսերեն հոդված|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2013|том=85|номер=5|страницы=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02}}</ref>
| կոնֆիգուրացիա =   [Xe] 4f<sup>6</sup> 6s<sup>2</sup>
| էլեկտրոնային թաղանթ = 
| ատոմի շառավիղ =181
| կովալենտային շառավիղ =162
| Վան-դեր-Վալսի շառավիղ = 
| իոնի շառավիղ =(+3e) 96,4
| էլեկտրաբացասականություն =1,17
| էլեկտրոդային պոտենցիալ =Sm←Sm<sup>3+</sup> −2,30 В <br />Sm←Sm<sup>2+</sup> −2,67 В
| օքսիդացման աստիճան = 3, 2
| իոնիզացման էներգիա 1 = 540,1 (5,60)
| իոնիզացման էներգիա 2 =
| իոնիզացման էներգիա 3 = 
| ֆազ = 
| խտություն =7,520
| խտություն2 = 
| խտություն3 = 
| խտություն հջ = 
| հալման ջերմաստիճան = 1350
| եռման ջերմաստիճան = 2064
| կրիտիկական կետ Կ = 
| հալման ջերմունակություն = 
| հալման ջերմունակություն2 = 
| գոլորշիացման ջերմունակություն = 
| ջերմունակություն = 29,5<ref name="ХЭ">{{ռուսերեն գիրք
|автор          = 
|часть          = 
|заглавие       = Химическая энциклопедия: в 5-ти тт.
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.)
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Советская энциклопедия
|год            = 1995
|том            = 4
|страницы       = 289
|страниц        = 639
|серия          = 
|isbn           = 5—85270—039—8
|тираж          = 20 000
}}
</ref>
| ջերմունակություն2 = 
| մոլային ծավալ = 19,9
| հագեցած գոլորշի = 
| ճնշում հգ 1 = 
| ճնշում հգ 10 = 
| ճնշում հգ 100 = 
| ճնշում հգ 1 k = 
| ճնշում հգ 10 k = 
| ճնշում հգ 100 k = 
| բյուրեղացանցի կառուցվածք =ռոմբաեդրիկ
| բյուրեղացանցի տվյալներ =a<sub>H</sub>=3,621 c<sub>H</sub>=26,25
| C/a հարաբերություն =  7,25
| Դեբայի ջերմաստիճան = 166
| մագնիսական կառուցվածք = 
| տեսակարար դիմադրություն = 
| ջերմահաղորդականություն =  (13,3)
| ջերմաստիճանահաղորդականություն = 
| ջերմային ընդարձակում = 
| ձայնի արագություն = 
| Յունգի մոդուլ = 
| CAS համար = 
| արգելվող գոտի = 
| իզոտոպներ = 
| իզոտոպներ լրացումներ = 
}}
{{Պարբերական համակարգի տարր|align=center|fontsize=100%|number=62}}
'''Սամարիում''' ({{lang-lat|''Samarium''}}) քիմիական տարր է, որի նշանն է ''Sm'', տարրերի [[պարբերական համակարգ]]ի 6-րդ պարբերության, 3-րդ խմբի տարր։ Հազվագյուտ հողային տարր է՝ լանթանիդ։ Կարգահամարը՝ 62, ատոմական զանգվածը՝ 150,4։ f տարր է, [[ատոմ]]ի էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է 4s<sup>2</sup>4p<sup>6</sup>4d<sup>10</sup>4f<sup>6</sup>5s<sup>2</sup>5p<sup>6</sup>6s<sup>2</sup>, K, L, M թաղանթները լրացված են։

== Պատմություն ==
Սամարիումը հայտնաբերել է ([[1879]]) ֆրանսիացի քիմիկոս [[Պոլ Էմիլ Լեկոք դը Բուաբոդրան|Պ․ Է․ Լեկոք դը Բուաբոդրանը]], ուրալյան սամարսկիա ((Y,Ce,U,Fe)<sub>3</sub>(Nb,Ta,Ti)<sub>5</sub>O<sub>16</sub>) [[միներալ]]ում, որտեղից էլ՝ սամարիում անվանումը։ [[1847]] թվականին այս միներալը անվանվել է ռուսական լեռնային ինժեներ Վ. Ե. Սամար-Բիխովցի պատվին։ Մաքուր մետաղական սամարիումը ստացվել է [[20-րդ դար]]ի սկզբին։

== Բնության մեջ ==
Սամարիումի պարունակությունը [[երկրակեղև]]ում 7,0 10<sup>−4</sup> % է, օվկիանոսի ջրում՝ 1,7{{e|−6}} մգ/լ<ref>J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. I, 1965</ref>։ Ուղեկցում է [[լանթանիդներ]]ին՝ [[մոնացիտ]] և [[բաստնեզիտ]] միներալները պարունակում են 0,7-1,3% սամարիում (Sm<sub>2</sub>Օ)։

=== Հանքավայրեր ===
Սամարիումը մտնում է լանթանիդների կազմի մեջ, որոնք հիմանականում հանդիպում են՝ [[ԱՄՆ]]-ում, [[Ղազախստան]]ում, [[Ռուսաստան]]ում, [[Ուկրաինա]]յում, [[Ավստրալիա]]յում, [[Բրազիլիա]]յում, [[Հնդկաստան]]ում<ref>[[Лантаноиды]]</ref>

== Իզոտոպներ ==
Բնական սամարիումը բաղկացած է <sup>140</sup>Sm, <sup>144</sup>Sm(3,09% ), <sup>148</sup>Sm( 11,27%), <sup>149</sup>Sm (13,82%), <sup>150</sup>Sm (7․47%), <sup>152</sup>Sm (26,63%), <sup>154</sup>Sm(22,53%) կայուն և <sup>147</sup>Sm (15,07 %, T<sub>1/2</sub> = 1,3•10<sup>11</sup> տարի) ռադիոակտիվ [[իզոտոպներ]]ից։

Արհեստական ճանապարհով ստացվել են 141-157 զանգվածի թվերով սամարիումի տասը ռադիոակտիվ իզոտոպները, որոնցից կարևոր են <sup>146</sup>Sm (α, T<sub>1/2</sub>= =5•10<sup>11</sup> տարի) և <sup>151</sup>Sm (β, T<sub>1/2</sub> = 93 տարի)։

== Միացություններ ==
{| Class = "wikitable collapsible collapsed" style = "text-align: center"
|-
! Բանաձև
!Գույն
! սիմետրիա
! Ծավալային խումբ
!Ոչ
! Փերսոնի սիմվոլ
! ''a'' (pm)
! ''b'' (pm)
! ''c'' (pm)
! ''Z''
! խտություն, <br/>գ/սմ<sup>3</sup>
|-
| Sm
|արծաթափայլ
| Եռանկյուն<ref name=sm>{{cite journal|doi=10.1016/0022-5088(85)90294-2|last1=Shi|first1=N|date=1985|page=21|volume=113|journal=Journal of the Less Common Metals|last2=Fort|first2=D|title=Preparation of samarium in the double վեցանկյուն close packed form|issue=2}}</ref>
| R{{overline|3}}m
| 166
| hR9
| 362.9
| 362.9
| 2621.3
| 9
| 7.52
|-
| Sm
| արծաթափայլ
| վեցանկյուն
| P6<sub>3</sub>/mmc
| 194
| hP4
| 362
| 362
| 1168
| 4
| 7.54
|-
| Sm
| արծաթափայլ
| քառանկյուն<ref name=sm2>{{cite journal|doi=10.1016/0375-9601(91)90346-A|last1=Vohra|date=1991|first1=Y|page=89|volume=158|journal=Physics Letters A |title=A new ultra-high pressure phase in samarium|bibcode = 1991PhLA..158...89V|last2=Akella|first2=Jagannadham|last3=Weir|first3=Sam|last4=Smith|first4=Gordon S. }}</ref>
| I4/mmm
| 139
| tI2
| 240.2
| 240.2
| 423.1
| 2
| 20.46
|-
| SmO
| ոսկեգույն
| խորանարդ<ref name=smox>{{cite journal|last1=Leger|first1=J|last2=Yacoubi|first2=N|last3=Loriers|first3=J|title=Synthesis of rare earth monoxides|journal=Journal of Solid State Chemistry|volume=36|page=261|date=1981 |doi=10.1016/0022-4596(81)90436-9|issue=3|bibcode = 1981JSSCh..36..261L }}</ref>
| Fm{{overline|3}}m
| 225
| cF8
| 494.3
| 494.3
| 494.3
| 4
| 9.15
|-
| Sm<sub>2</sub>O<sub>3</sub>
|
| եռանկյուն<ref name=smo>{{cite journal|doi=10.1016/0022-4596(81)90058-X|last1=Gouteron|date=1981|first1=J|page=288|volume=38|journal=Journal of Solid State Chemistry|title=Raman spectra of lanthanide sesquioxide single crystals: Correlation between A and B-type structures|issue=3|bibcode = 1981JSSCh..38..288G|last2=Michel|first2=D.|last3=Lejus|first3=A.M.|last4=Zarembowitch|first4=J. }}</ref>
| P{{overline|3}}m1
| 164
| hP5
| 377.8
| 377.8
| 594
| 1
| 7.89
|-
| Sm<sub>2</sub>O<sub>3</sub>
|
| մոնոցիկլիկ
| C2/m
| 12
| mS30
| 1418
| 362.4
| 885.5
| 6
| 7.76
|-
| Sm<sub>2</sub>O<sub>3</sub>
|
| խորանարդ<ref name=smo2>{{cite journal|title=none|journal=Br. Ceram. Trans. J.|date=1984|volume=83|pages=92–98|author=Taylor D.}}</ref>
| Ia{{overline|3}}
| 206
| cI80
| 1093
| 1093
| 1093
| 16
| 7.1
|-
| SmH<sub>2</sub>
|
| խորանարդ<ref name=smh2>{{cite journal|last1=Daou|first1=J|last2=Vajda|first2=P|last3=Burger|first3=J|title=Low temperature thermal expansion in SmH2+x|url=https://archive.org/details/sim_solid-state-communications_1989-09_71_12/page/1145|journal=Solid State Communications|volume=71|page=1145|date=1989|doi=10.1016/0038-1098(89)90728-X|issue=12|bibcode = 1989SSCom..71.1145D }}</ref>
| Fm{{overline|3}}m
| 225
| cF12
| 537.73
| 537.73
| 537.73
| 4
| 6.51
|-
| SmH<sub>3</sub>
|
| վեցանկյուն<ref name=smh3>{{cite journal|doi=10.1016/S0925-8388(96)03071-X|last1=Dolukhanyan|date=1997|first1=S|page=10|volume=253–254|journal=Journal of Alloys and Compounds|title=Synthesis of novel compounds by hydrogen combustion}}</ref>
| P{{overline|3}}c1
| 165
| hP24
| 377.1
| 377.1
| 667.2
| 6
|
|-
| Sm<sub>2</sub>B<sub>5</sub>
| մոխրագույն
| մոնոցիկլիկ<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF00795346|last1=Zavalii|date=1990|first1=L. V.|page=471|volume=29|journal=Soviet Powder Metallurgy and Metal Ceramics|last2=Kuz'ma|first2=Yu. B.|last3=Mikhalenko|first3=S. I.|title=Sm2B5 boride and its structure|issue=6}}</ref>
| P2<sub>1</sub>/c
| 14
| mP28
| 717.9
| 718
| 720.5
| 4
| 6.49
|-
| SmB<sub>2</sub>
|
| վեցանկյուն<ref name=smb2>{{cite journal|doi=10.1016/0022-5088(77)90221-1|last1=Cannon|date=1977|first1=J|page=83|volume=56|journal=Journal of the Less Common Metals|last2=Cannon|first2=D|last3=Tracyhall|first3=H|title=High pressure syntheses of SmB2 and GdB12}}</ref>
| P6/mmm
| 191
| hP3
| 331
| 331
| 401.9
| 1
| 7.49
|-
| SmB<sub>4</sub>
|
| քառանկյուն<ref>{{cite journal|last1=Etourneau|doi=10.1016/0022-5088(79)90038-9|first1=J|date=1979|page=531|volume=67|last2=Mercurio|journal=Journal of the Less Common Metals|first2=J|last3=Berrada|first3=A|last4=Hagenmuller|first4=P|last5=Georges|first5=R|last6=Bourezg|first6=R|last7=Gianduzzo|first7=J|title=The magnetic and electrical properties of some rare earth tetraborides|issue=2}}</ref>
| P4/mbm
| 127
| tP20
| 717.9
| 717.9
| 406.7
| 4
| 6.14
|-
| SmB<sub>6</sub>
|
| խորանարդ<ref name=smb6>{{cite journal|doi=10.1111/j.1151-2916.1972.tb11344.x|last1=Solovyev|first1=G. I.|date=1972|page=475|volume=55|journal=Journal of the American Ceramic Society|last2=Spear|first2=K. E.|title=Phase Behavior in the Sm-B System|issue=9}}</ref>
| Pm{{overline|3}}m
| 221
| cP7
| 413.4
| 413.4
| 413.4
| 1
| 5.06
|-
| SmB<sub>66</sub>
|
| խորանարդ<ref>{{cite journal|last1=Schwetz|first1=K|last2=Ettmayer|first2=P|last3=Kieffer|first3=R|last4=Lipp|first4=A|title=Über die Hektoboridphasen der Lanthaniden und Aktiniden|journal=Journal of the Less Common Metals|volume=26|page=99|date=1972|doi=10.1016/0022-5088(72)90012-4}}</ref>
| Fm{{overline|3}}c
| 226
| cF1936
| 2348.7
| 2348.7
| 2348.7
| 24
| 2.66
|-
| Sm<sub>2</sub>C<sub>3</sub>
|
| խորանարդ<ref name=smc/>
| I{{overline|4}}3d
| 220
| cI40
| 839.89
| 839.89
| 839.89
| 8
| 7.55
|-
| SmC<sub>2</sub>
|
| քառանկյուն<ref name=smc>{{cite journal|doi=10.1021/ja01550a017|last1=Spedding|date=1958|first1=F. H.|page=4499|volume=80|journal=Journal of the American Chemical Society|last2=Gschneidner|first2=K.|last3=Daane|first3=A. H.|title=The Crystal Structures of Some of the Rare Earth Carbides|issue=17}}</ref>
| I4/mmm
| 139
| tI6
| 377
| 377
| 633.1
| 2
| 6.44
|-
| SmF<sub>2</sub>
| մանուշակագույն
| խորանարդ<ref name=smf2>{{cite journal|last1=Greis|first1=O|title=Über neue Verbindungen im system SmF2_SmF3|journal=Journal of Solid State Chemistry|volume=24|page=227|date=1978|doi=10.1016/0022-4596(78)90013-0|issue=2|bibcode = 1978JSSCh..24..227G }}</ref>
| Fm{{overline|3}}m
| 225
| cF12
| 587.1
| 587.1
| 587.1
| 4
| 6.18
|-
| SmF<sub>3</sub>
| սպիտակ
| օրթոռոմբիկ
| Pnma
| 62
| oP16
| 667.22
| 705.85
| 440.43
| 4
| 6.64
|-
| SmCl<sub>2</sub>
| դարչնագույն<ref name=g1241/>
| օրթոռոմբիկ<ref name=smcl2>{{cite journal|doi=10.1016/0022-5088(86)90228-6|last1=Meyer|first1=G|date=1986|page=187|volume=116|journal=Journal of the Less Common Metals|last2=Schleid|first2=T|title=The metallothermic reduction of several rare-earth trichlorides with lithium and sodium}}</ref>
| Pnma
| 62
| oP12
| 756.28
| 450.77
| 901.09
| 4
| 4.79
|-
| SmCl<sub>3</sub>
| դեղին<ref name=g1241/>
| վեցանկյուն<ref name=smf2/>
| P6<sub>3</sub>/m
| 176
| hP8
| 737.33
| 737.33
| 416.84
| 2
| 4.35
|-
| SmBr<sub>2</sub>
| դարչնագույն
| օրթոռոմբիկ<ref name=smbr2>{{cite journal|title=none|journal=Rev. Chim. Miner|date=1973|volume=10|pages=77–92|author=Bärnighausen, H.}}</ref>
| Pnma
| 62
| oP12
| 797.7
| 475.4
| 950.6
| 4
| 5.72
|-
| SmBr<sub>3</sub>
| դեղին օրթոռոմբիկ
| orthorhombic<ref name=smbr3>{{cite journal|last1=Zachariasen|first1=W. H.|title=Crystal chemical studies of the 5f-series of elements. I. New structure types|journal=Acta Crystallographica|volume=1|page=265|date=1948|doi=10.1107/S0365110X48000703|issue=5}}</ref>
| Cmcm
| 63
| oS16
| 404
| 1265
| 908
| 2
| 5.58
|-
| SmI<sub>2</sub>
| կանաչ<ref name=g1241>[[#Greenwood|Greenwood]], p. 1241</ref>
|մոնոցիկիլի
| P2<sub>1</sub>/c
| 14
| mP12
|
|
|
|
|
|-
| SmI<sub>3</sub>
| նարնջագույն<ref name=g1241/>
| եռանկյուն<ref name=smI3>{{cite journal|title=Preparation and Crystal Data for Lanthanide and Actinide Triiodides|last1=Asprey|first1=L. B.|last2=Keenan|first2=T. K.|last3=Kruse|first3=F. H.|journal=Inorganic Chemistry|volume=3|page=1137|date=1964|doi=10.1021/ic50018a015|issue=8}}</ref>
| R{{overline|3}}
| 63
| hR24
| 749
| 749
| 2080
| 6
| 5.24
|-
| SmN
|
| խորանարդ<ref name=smn>{{cite journal|last1=Brown|first1=R|title=Composition limits and vaporization behaviour of rare earth nitrides|journal=Journal of Inorganic and Nuclear Chemistry|volume=36|page=2507|date=1974 |doi=10.1016/0022-1902(74)80462-8|issue=11|last2=Clark|first2=N.J.}}</ref>
| Fm{{overline|3}}m
| 225
| cF8
| 357
| 357
| 357
| 4
| 8.48
|-
| SmP
|
| խորանարդ<ref name=smp>{{cite journal|last1=Meng|first1=J|title=Studies on the electrical properties of rare earth monophosphides|journal=Journal of Solid State Chemistry|volume=95|page=346|date=1991 |doi=10.1016/0022-4596(91)90115-X|issue=2|bibcode = 1991JSSCh..95..346M|last2=Ren|first2=Yufang }}</ref>
| Fm{{overline|3}}m
| 225
| cF8
| 576
| 576
| 576
| 4
| 6.3
|-
| SmAs
|
| խորանարդ<ref name=smas>{{cite journal|last1=Beeken|first1=R.|last2=Schweitzer|first2=J.|title=Intermediate valence in alloys of SmSe with SmAs|journal=Physical Review B|volume=23|page=3620|date=1981|doi=10.1103/PhysRevB.23.3620|issue=8|bibcode = 1981PhRvB..23.3620B }}</ref>
| Fm{{overline|3}}m
| 225
| cF8
| 591.5
| 591.5
| 591.5
| 4
| 7.23
|}

== Ստացում ==
Մետաղական սամարիումը ստանում են օքսիդը լանթանով վերականգնելով։

=== Գներ ===
1 կգ մաքուր՝ 99-99,9 %, սամարիումի գինը կազմում է մոտ 50-60 դոլլար։

[[2014]] թվականին 25 գրամ մաքուր՝ 99,9 %, սամարիումը հնարավոր է եղել գնել 75 եվրոյով։

== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Սպիտակ արծաթափայլ մետաղ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 1072&nbsp;°C, եռմանը՝ 1800&nbsp;°C, [[խտություն]]ը՝ 7536 կգ/մ<sup>3</sup>։ Քիմիապես ակտիվ է, օդում պատվում է օքսիդի մոխրագույն շերտով։ Միացություններում ցուցաբերում է +3, հազվադեպ՝ +2 [[օքսիդացման աստիճան]]ներ։

== Քիմիական հատկություններ ==
[[Պատկեր:Samarium-sulfate.jpg|thumb|upright|Սամարիումի սուլֆատ Sm<sub>2</sub>(SO<sub>4</sub>)<sub>3</sub>]]
[[Օդ]]ում այրվում է՝ առաջացնելով սամարիումի (III) օքսիդը։ Sm<sub>2</sub>O<sub>3</sub>-ը և համապատասխան հիդրօքսիդը՝ Sm(OH)<sub>3</sub> ջրում չեն լուծվում։

::<math>\mathrm{2Sm + 6H_2 O \longrightarrow 2Sm(OH)_3 + 3 H_2}</math>

300-400&nbsp;°C-ում սամարիումը միանում է ջրածնի, 1100&nbsp;°C-ում՝ [[ազոտ]]ի հետ, առաջացնելով հիդրիդ՝ SmH<sub>2</sub> և նիտրիդ՝ SmN։

Միանում է [[հալոգեններ]]ի, հալկոգենների, [[Ածխածին|ածխածնի]], [[ֆոսֆոր]]ի հետ։

: <math>\mathrm{2 Sm + 3 H_2 SO_4 \longrightarrow 2 Sm^{3+} + 3 SO_4 ^{2-} + 3 H_2 } </math>

Բազմաթիվ [[մետաղներ]]ի հետ միահալելիս, առաջացնում է ներմետաղական միացություններ։ Սամարիումի (III) [[աղեր]]ը դեղին են։

== Կիրառություն ==
SmCos բաղադրության [[համաձուլվածք]]ն օգտագործվում է ռադիոէլեկտրոնիկայում և միկրոէլեկտրոնիկայում գերհզոր [[մագնիս]]ներ պատրաստելու համար են։

== Տես նաև ==
* [[Պարբերական աղյուսակ]]

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ|2}}

== Գրականություն ==
* Alexandru Berinde – ''Elemente de fizica și calculul reactorilor nucleari'', Editura Tehnică, 1977
* David J. Procter, ''Organic Synthesis using samarium diiodide'' (Sinteza organică folosind diiodură de samariu), [[2010]], ISBN 978-1-84755-110-8 [https://books.google.am/books?id=QUfQamGsEgwC&pg=PA5&lpg=PA5&dq=samarium+metal&source=bl&ots=3owlBF9469&sig=fdJx220Y4_pwl0dcu94F5kAtmA8&hl=en&sa=X&ei=icJtUM_oCcvCtAbtgIH4DA&ved=0CDQQ6AEwAQ Online]

== Արտաքին հղումներ ==
* [https://webelements.com/samarium/ Սամարիումը Webelements-ում]
* [https://education.jlab.org/itselemental/ele062.html It's Elemental – Samarium]
* http://mateck.com/index.php?option=com_virtuemart&view=category&virtuemart_category_id=52&Itemid=3
* [http://news512.ru/2014/12/08/otkryt_novyj_tip_topologicheskogo_izolyatora_108345/Սամարիումի հեքսաբորիդի հատկությունների շարքը]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}

{{Փոքր պարբերական աղյուսակ}}

{{ՀՍՀ}}

[[Կատեգորիա:Լանթանոիդներ]]
[[Կատեգորիա:Սամարիում]]