Դիտել Սպիրտ էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ Նյութ}}
[[Պատկեր:Alcohol general.svg|thumb|200px|right|Հիդրոքսիլ (<math>-OH</math>) ֆունկցիոնալ խումբը սպիրտի մոլեկուլում]]
'''Սպիրտ''' (ծագել է [[լատիներեն]] spiritus- ոգի բառից, հնացած ձև՝ ''ալկոհոլ'', [[արաբերեն]] الكحول ''ալ-կուհուլ-'' փոշի բառից<ref name="Senning">{{книга|автор=Senning A.|заглавие=Elsevier's Dictionary of Chemoetymology. The whies and whences of chemical nomenclature and terminology|издательство=Elsevier|год=2007|allpages=434|isbn=978-0-444-52239-9}}</ref>), [[Օրգանական միացություններ|օրգանական միացություն]], որը պարունակում է մեկ կամ մի քանի, [[ածխածին|ածխածնի]] ([[''sp''³ հիբրիդացում|''sp''³ հիբրիդացման վիճակում]] գտնվող) հագեցած ատոմին անմիջականորեն կապված [[Հիդրօքսիլ խումբ|հիդրօքսիլ (-OH) ֆունկցիոնալ խումբ]] (հիդօքսիլ, '''[[Թթվածին|O]][[Ջրածին|H]]''')<ref>{{cite web
 |url         = http://goldbook.iupac.org/A00204.html
 |title       = Alcohols
 |publisher   = IUPAC. Compendium of Chemical Terminology, 2nd ed. (the "Gold Book")
 |accessdate  = 2010 թ․ սեպտեմբերի 2
 |lang        = en
 |doi         = 10.1351/goldbook.A00204
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/616OLJKTh?url=http://goldbook.iupac.org/A00204.html
 |archivedate = 2011 թ․ օգոստոսի 21
 |url-status= live
 }}</ref>։ Սպիրտը կարելի է դիտարկել որպես [[Ջուր|ջրի ('''H−O−H''')]] ածանցյալ, որում [[Ջրածին|ջրածնի]] մեկ [[ատոմ]]ը տեղակալված է '''R−O−H''' օրգանական [[ֆունկցիոնալ խումբ|ֆունկցիոնալ խմբով]]։

[[ԿՏՔՄՄ]] անվանակարգում այն միացությունների համար, որում հիդրօքսիլ խումբը կապված է ածխածնի ([[Հիբրիդացում (քիմիա)|''sp''² հիբրիդային]]) չհագեցած ատոմի հետ, խորհուրդ է տրվում «[[էնոլներ]]» անվանումը (հիդրօքսիլը կապված է վինիլային C=C կապի հետ)<ref>{{cite web
 |url         = http://goldbook.iupac.org/E02124.html
 |title       = Enols
 |publisher   = IUPAC. Compendium of Chemical Terminology, 2nd ed. (the «Gold Book»)
 |accessdate  = 2010 թ․ սեպտեմբերի 2
 |lang        = en
 |doi         = 10.1351/goldbook.E02124
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/616OM1PCk?url=http://goldbook.iupac.org/E02124.html
 |archivedate = 2011 թ․ օգոստոսի 21
 |url-status= live
 }}</ref> և «[[ֆենոլներ]]» (հիդրօքսիլը կապված է [[բենզոլ]]ային կամ այլ արոմատիկ օղակի հետ)<ref>{{cite web
 |url         = http://goldbook.iupac.org/P04539.html
 |title       = Phenols
 |work        = 
 |publisher   = IUPAC. Compendium of Chemical Terminology, 2nd ed. (the «Gold Book»)
 |accessdate  = 2010 թ․ սեպտեմբերի 2
 |lang        = en
 |doi         = 10.1351/goldbook.P04539
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/616OMcCL8?url=http://goldbook.iupac.org/P04539.html
 |archivedate = 2011 թ․ օգոստոսի 21
 |url-status= live
 }}</ref>։

Սպիրտները մեծաքանակ և բազմատեսակ միացությունների դաս են ներկայացնում. նրանք շատ տարածված են բնության մեջ {{անցում|#Տարածվածությունը բնության մեջ|1}} և հաճախ կենդանի օրգանիզմներում կատարում են կարևոր [[գործառույթ]]ներ {{անցում|#Սպիրտների մետաբոլիզմը մարդու օրգանիզմում|1}}: [[Օրգանական սինթեզ]]ի տեսանկյունից սպիրտները հանդիսանում են կարևոր միացություններ, հետաքրքրություն ներկայացնելով ոչ միայն որպես նպատակային, այլ նաև որպես մի շարք եզակի քիմիական հատկություններ ունեցող միջանկյալ նյութեր։ {{անցում|#Սպիրտների քիմիական հատկությունները|1}} Բացի այդ սպիրտները հանդիսանում են արդյունաբերական կարևոր արտադրանք,{{անցում|#Սպիրտների արդյունաբերական ստացման եղանակները|1}} և բազմաթիվ կիրառություններ ունեն ինչպես արդյունաբերությունում, այնպես էլ՝ առօրյայում։ {{անցում|#Սպիրտների արդյունաբերական ստացման եղանակները|1}}

== Ստուգաբանություն ==
Սպիրտ եզրը հայերենին անցել է [[ռուսերեն]]ից, որն իր հերթին [[Փոխառություն|փոխառել]] է [[լատինական փոխառությունները հայերենում|լատիներենից]], թեև՝ լատիներենում և եվրոպական լեզուներում օգտագործվում է alcohol (ալկոհոլ) բառը։ Օրգանական [[քիմիա]]յում ընդունված է օգտագործել'''-ոլ''' [[վերջածանց]]ը այն [[մոլեկուլ]]ների անվանումներում, ուր առաջնային ֆունկցիոնալ նշանակություն ունի հիդրօքսիլ խումբը, այն է՝ սպիրտների անվանումներում։ Գոյություն ունեն ոչ առաջնային հիդրօքսիլ խումբ պարունակող մոլեկուլներ, որոնք վերցրել են -ոլ վերջածանցը ([[պարացետամոլ]], [[քոլեստերոլ]]) և այնպիսիններ, որոնք չունեն -ոլ վերջածանց, օրինակ՝ [[շաքար]]ները ([[գլյուկոզ]], [[ֆրուկտոզ]])։

== Դասակարգում ==
Սպիրտները դասակարգվում են հետևյալ կերպ՝ (փակագծում բերված են օրինակներ)<ref name="bse">{{БСЭ3|автор= Фросин В. Н. |статья= Спирты}}</ref>։
* ''Ըստ մոլեկուլում պարունակվող հիդրօքսիլ (OH-) խմբերի թվի՝ ''
- միատոմ սպիրտներ ([[մեթանոլ]]), <br>
- [[գլիկոլներ|երկատոմ սպիրտներ]] ([[էթիլենգլիկոլ]]), <br>
- եռատոմ սպիրտներ ([[գլիցերին]]), <br>
- քառատոմ սպիրտներ ([[պենտաէրիտրիտ]]), <br>
- [[բազմատոմ սպիրտներ]] (հնգատոմ սպիրտ՝ [[քսիլիտ]])։

* ''Ըստ [[Ածխաջրածնային ռադիկալ|ածխաջրածնային տեղակալիչի]] հագեցվածության՝ ''
- սահմանային (հագեցած) սպիրտներ ([[բութանոլ]]), <br>
- ոչ սահմանային (չհագեցած) սպիրտներ ([[ալլիլ սպիրտ]], [[պրոպարգիլ սպիրտ]]), <br>
- արոմատիկ սպիրտներ ([[բենզիլ սպիրտ]])։

* ''Ըստ ածխաջրածնային տեղակալիչում ցիկլի առկայության կամ բացակայության՝ ''
- ացիկլիկ (ալիֆատիկ) սպիրտներ ([[էթանոլ]]), <br>
- ալիցիկլիկ սպիրտներ ([[ցիկլոհեքսանոլ]])։

* ''Ըստ հիդրօքսիլ (OH-) խմբին միացած ածխածնի ատոմի բնույթի (միատոմ սպիրտների համար)՝ ''
- առաջնային սպիրտներ ([[էթանոլ]]), <br>
- երկրորդային սպիրտներ ([[պրոպանոլ-2]]), <br>
- երրորդային սպիրտներ ([[երրորդային-բութանոլ|2-մեթիլպրոպանոլ-2]])։

== Անվանակարգ ==
=== Կանոնական անվանակարգ ===
{{հիմնական հոդված|Սպիրտների և ֆենոլների կանոնական անվանակարգ}}
Ըստ կանոնական անվանակարգի՝ [[ԿՏՔՄՄ]], պարզ սպիրտների անվանումն ածանցվում է համապատասխան [[ալկաններ]]ի անվանն ավելացնելով «-ոլ» [[վերջածանց]]ը, որի դիրքը նշվում է արաբական թվանշանով։

== Տես նաև ==
* [[Ժոզեֆ Լուի Գեյ-Լյուսակ]]

== Ծանոթագրություններ ==
{{Ծանցանկ}}
{{Արտաքին հղումներ}}
{{ՀՍՀ|հատոր=1|էջ=180}}
{{Սպիրտներ}}
{{Օրգանական միացություններ}}

[[Կատեգորիա:Սպիրտներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆունկցիոնալ խմբեր]]