Դիտել Ֆոսֆին էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ Նյութ
 | պատկեր 3D = Phosphine-3D-balls.png
 | քիմիական անվանում = Ֆոսֆին
 | խտություն = 1,379 գ/լ, գազ (25 °C)
 | լուծելիություն = 31,2 մգ/100 մլ (17 °C)
}}
'''Ֆոսֆին''', անգույն, խիստ թունավոր, նեխած [[ձուկ|ձկան]] հոտով գազ։

== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Անգույն գազ է, [[Ջուր|ջրում]] վատ է լուծվում, ջրի հետ չի փոխազդում։ Ցածր ջերմաստիճաններում ֆոսֆինն առաջացնում է հիդրատ 8РН<sub>3</sub>·46Н<sub>2</sub>О։ Լուծվում է [[բենզոլ]]ում, [[դիէթիլեթեր]]ում, [[ծծմբածխածին|ծծմբածխածնում]]։ −133,8&nbsp;°C-ում առաջացնում է [[բյուրեղներ]], որոնք առաջացնում են սահմանակենտրոնային [[խորանարդ]]աձև ցանց։ Ֆոսֆինի մոլեկուլը իրենից ներկայացնում է [[քառանիստ բուրգ]]։ [[Դիպոլ մոմենտ]]ը կազմում է 0,58 Դ, զգալիորեն քիչ, քան [[ամոնիակ]]ում։ Ֆոսֆինի մոլեկուլների միջև [[ջրածնական կապ]]երը չեն երևում, այդ պատճառով էլ այն ունի ցածր հալման և եռման ջերմաստիճաններ։

== Ստացում ==
Ֆոսֆին ստանում են.
[[Սպիտակ ֆոսֆոր]]ի և տաք ալկալու փոխազդեցությունից։
* <math>~\mathsf{8P + 3Ca(OH)_2 + 6H_2O \ \xrightarrow{\ \ } \ 2PH_3\uparrow + 3Ca(H_2PO_2)_2}</math>
Ջրի կամ թթվի և ֆոսֆիդի փոխազդեցությունից։
* <math>~\mathsf{Ca_3P_2 + 6H_2O \ \xrightarrow{\ \ } \ 2PH_3\uparrow + 3Ca(OH)_2}</math>
* <math>~\mathsf{Mg_3P_2 + 6HCl \ \xrightarrow{\ \ } \ 2PH_3\uparrow + 3MgCl_2}</math>
[[Քլորաջրածին|Քլորաջրածն]]ի և սպիտակ ֆոսֆորի փոխազդեցությունից։
* <math>~\mathsf{4P + 6HCl \ \xrightarrow{300 ^\circ C} \ 2PH_3 + 2PCl_3}</math>
[[Ֆոսֆոնիումի յոդիդ]]ի քայքայումից։
* <math>~\mathsf{PH_4I \ \xrightarrow{>80 ^\circ C} \ PH_3 + HI}</math>
* <math>~\mathsf{PH_4I + H_2O\ \rightleftarrows \ PH_3\uparrow + H_3O^+ + I^-}</math>
* <math>~\mathsf{PH_4I + NaOH\ \rightleftarrows \ PH_3\uparrow + NaI + H_2O}</math>
[[Ֆոսֆորային թթու|Ֆոսֆորային թթ]]վի քայքայումից։
* <math>~\mathsf{4H_2(PHO_3) \ \xrightarrow{170-200 ^\circ C} \ PH_3\uparrow + 3H_3PO_4}</math>
Ֆոսֆորային թթվի վերականգնումից։
* <math>~\mathsf{H_2(PHO_3) + 3H_2\ \xrightarrow{Zn,\ H_2SO_4} \ PH_3\uparrow + 3H_2O}</math>
== Քիմիական հատկություններ ==
Ֆոսֆինը խիստ տարբերվում է իր անալոգ ամոնիակից։ Նրա [[քիմիական ակտիվություն]]ը ավելի մեծ է, քան ամոնիակինը։ Վատ է լուծվում ջրում։
[[Թթվածին|Թթվածն]]ի բացակայության դեպքում, տաքացնելիս ֆոսֆինը վեր է ածվում պարզ նյութերի։
* <math>~\mathsf{2PH_3 \ \xrightarrow{\mathit{t} } \ 2P + 3H_2}</math>
[[Օդ]]ում ինքնաբոցավառվում է ([[դիֆոսֆին]]ի գոլորշիների կամ 100&nbsp;°C-ից բարձր ջերմաստիճանում)
* <math>~\mathsf{PH_3 + 2O_2\ \xrightarrow{\ \ } \ H_3PO_4}</math>
Ցուցաբերում է ուժեղ վերականգնիչ հատկություններ։
* <math>~\mathsf{PH_3 + 3H_2SO_4\ \xrightarrow{\ \ } \ H_2(PHO_2) + 3SO_2\uparrow +\ 3H_2O}</math>
* <math>~\mathsf{PH_3 + 8HNO_3\ \xrightarrow{\ \ } \ H_3PO_4 + 8NO_2\uparrow +\ 4H_2O}</math>
* <math>~\mathsf{PH_3 + 2I_2 + 2H_2O\ \xrightarrow{\ \ } \ H(PH_2O_2) + 4HI}</math>
Ֆոսֆինը փոխազդելով ուժեղ [[պրոտոն]]ի դոնորի հետ, կարող է առաջանալ ֆոսֆոնիումի աղեր, որոնք պարունակում են PH<sub>4</sub><sup>+</sup> իոն։ Ֆոսֆոնիումի աղերը, անգույն, բյուրեղային, չափազանց փխրուն, հեշտ [[հիդրոլիզ]]վող նյութեր են։
* <math>~\mathsf{PH_3 + HCl\ \xrightarrow{30 ^\circ C} \ PH_4Cl}</math>
* <math>~\mathsf{PH_3 + HI\ \xrightarrow{\ \ } \ PH_4I}</math>
Ֆոսֆոնիումի աղերը, ինչպես նաև ֆոսֆինը, ուժեղ վերականգնիչ հատկություններ ունեն։

== Թունավորության մակարդակ ==
Ֆոսֆինը շատ թունավոր նյութ է, ազդում է [[նյարդային համակարգ]]ի վրա, խախտում է [[նյութափոխանակություն]]ը օրգանիզմում։ Ֆոսֆինի հոտը զգացվում է 2-4 մգ/մ³ կոնցենտրիկ խառնուրդում, երկարատև ներշնչումը 10 մգ/մ³ կոնցենտրիկ խառնուրդի դեպքում կարող է առաջ բերել մահ։ Մարդու [[արյուն|արյան]] մեջ ֆոսֆինի պարունակությունը ոչ ավելին է, քան 0,001 մգ/մ³

== Ինքնաբռնկում ==
Ֆոսֆինը շփվելով օդի թթվածնի հետ կարող է ինքնաբռնկվել։ Կարող է առաջացնել «թափառող կրակ»։ «թափառող կրակներ»<ref>[http://www.bibliotekar.ru/ogon/14.htm Թափառող կրակ — Թերահավատի հայացք]</ref><ref>[http://www.elementy.ru/lib/430615/ Զգուշացեք — Ֆոսֆին!]</ref>։

== Գրականություն ==
* Лидин Р.А. և ուրիշներ, Химические свойства неорганических веществ։ Учеб. пособие для вузов

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

{{Հիդրիդներ}}
{{Արտաքին հղումներ}}

[[Կատեգորիա:Ֆոսֆորի միացություններ]]