Ֆոսֆին

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Նյութ Ֆոսֆին, անգույն, խիստ թունավոր, նեխած ձկան հոտով գազ։

Ֆիզիկական հատկություններ

Անգույն գազ է, ջրում վատ է լուծվում, ջրի հետ չի փոխազդում։ Ցածր ջերմաստիճաններում ֆոսֆինն առաջացնում է հիդրատ 8РН₃·46Н₂О։ Լուծվում է բենզոլում, դիէթիլեթերում, ծծմբածխածնում։ −133,8 °C-ում առաջացնում է բյուրեղներ, որոնք առաջացնում են սահմանակենտրոնային խորանարդաձև ցանց։ Ֆոսֆինի մոլեկուլը իրենից ներկայացնում է քառանիստ բուրգ։ Դիպոլ մոմենտը կազմում է 0,58 Դ, զգալիորեն քիչ, քան ամոնիակում։ Ֆոսֆինի մոլեկուլների միջև ջրածնական կապերը չեն երևում, այդ պատճառով էլ այն ունի ցածր հալման և եռման ջերմաստիճաններ։

Ստացում

Ֆոսֆին ստանում են. Սպիտակ ֆոսֆորի և տաք ալկալու փոխազդեցությունից։

• $\mathrm{𝟪}𝖯\mathsf{+}\mathrm{𝟥}𝖢𝖺\mathsf{(}𝖮𝖧{\mathsf{)}}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{+}\mathrm{𝟨}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\stackrel{}{\to }\mathrm{𝟤}𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{\uparrow }\mathsf{+}\mathrm{𝟥}𝖢𝖺\mathsf{(}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖯{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}{\mathsf{)}}_{\mathrm{𝟤}}$

Ջրի կամ թթվի և ֆոսֆիդի փոխազդեցությունից։

• $𝖢{𝖺}_{\mathrm{𝟥}}{𝖯}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{+}\mathrm{𝟨}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\stackrel{}{\to }\mathrm{𝟤}𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{\uparrow }\mathsf{+}\mathrm{𝟥}𝖢𝖺\mathsf{(}𝖮𝖧{\mathsf{)}}_{\mathrm{𝟤}}$
• $𝖬{𝗀}_{\mathrm{𝟥}}{𝖯}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{+}\mathrm{𝟨}𝖧𝖢𝗅\stackrel{}{\to }\mathrm{𝟤}𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{\uparrow }\mathsf{+}\mathrm{𝟥}𝖬𝗀𝖢{𝗅}_{\mathrm{𝟤}}$

Քլորաջրածնի և սպիտակ ֆոսֆորի փոխազդեցությունից։

• $\mathrm{𝟦}𝖯\mathsf{+}\mathrm{𝟨}𝖧𝖢𝗅\stackrel{300^{\circ }C}{\to }\mathrm{𝟤}𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖯𝖢{𝗅}_{\mathrm{𝟥}}$

Ֆոսֆոնիումի յոդիդի քայքայումից։

• $𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟦}}𝖨\stackrel{>80^{\circ }C}{\to }𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}𝖧𝖨$
• $𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟦}}𝖨\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\mathsf{\rightleftarrows }𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{\uparrow }\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}{𝖮}^{\mathsf{+}}\mathsf{+}{𝖨}^{\mathsf{-}}$
• $𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟦}}𝖨\mathsf{+}𝖭𝖺𝖮𝖧\mathsf{\rightleftarrows }𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{\uparrow }\mathsf{+}𝖭𝖺𝖨\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮$

Ֆոսֆորային թթվի քայքայումից։

• $\mathrm{𝟦}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{(}𝖯𝖧{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{)}\stackrel{170-200^{\circ }C}{\to }𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{\uparrow }\mathsf{+}\mathrm{𝟥}{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}𝖯{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}$

Ֆոսֆորային թթվի վերականգնումից։

• ${𝖧}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{(}𝖯𝖧{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{)}\mathsf{+}\mathrm{𝟥}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}\stackrel{Zn,H_{2}S{O}_4}{\to }𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{\uparrow }\mathsf{+}\mathrm{𝟥}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮$

Քիմիական հատկություններ

Ֆոսֆինը խիստ տարբերվում է իր անալոգ ամոնիակից։ Նրա քիմիական ակտիվությունը ավելի մեծ է, քան ամոնիակինը։ Վատ է լուծվում ջրում։ Թթվածնի բացակայության դեպքում, տաքացնելիս ֆոսֆինը վեր է ածվում պարզ նյութերի։

• $\mathrm{𝟤}𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}\stackrel{𝑡}{\to }\mathrm{𝟤}𝖯\mathsf{+}\mathrm{𝟥}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}$

Օդում ինքնաբոցավառվում է (դիֆոսֆինի գոլորշիների կամ 100 °C-ից բարձր ջերմաստիճանում)

• $𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\stackrel{}{\to }{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}𝖯{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}$

Ցուցաբերում է ուժեղ վերականգնիչ հատկություններ։

• $𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}\mathrm{𝟥}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\stackrel{}{\to }{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{(}𝖯𝖧{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{)}\mathsf{+}\mathrm{𝟥}𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\uparrow }\mathsf{+}\mathrm{𝟥}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮$
• $𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}\mathrm{𝟪}𝖧𝖭{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\stackrel{}{\to }{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}𝖯{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{+}\mathrm{𝟪}𝖭{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\uparrow }\mathsf{+}\mathrm{𝟦}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮$
• $𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}{𝖨}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\stackrel{}{\to }𝖧\mathsf{(}𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{)}\mathsf{+}\mathrm{𝟦}𝖧𝖨$

Ֆոսֆինը փոխազդելով ուժեղ պրոտոնի դոնորի հետ, կարող է առաջանալ ֆոսֆոնիումի աղեր, որոնք պարունակում են PH₄⁺ իոն։ Ֆոսֆոնիումի աղերը, անգույն, բյուրեղային, չափազանց փխրուն, հեշտ հիդրոլիզվող նյութեր են։

• $𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}𝖧𝖢𝗅\stackrel{30^{\circ }C}{\to }𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟦}}𝖢𝗅$
• $𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}𝖧𝖨\stackrel{}{\to }𝖯{𝖧}_{\mathrm{𝟦}}𝖨$

Ֆոսֆոնիումի աղերը, ինչպես նաև ֆոսֆինը, ուժեղ վերականգնիչ հատկություններ ունեն։

Թունավորության մակարդակ

Ֆոսֆինը շատ թունավոր նյութ է, ազդում է նյարդային համակարգի վրա, խախտում է նյութափոխանակությունը օրգանիզմում։ Ֆոսֆինի հոտը զգացվում է 2-4 մգ/մ³ կոնցենտրիկ խառնուրդում, երկարատև ներշնչումը 10 մգ/մ³ կոնցենտրիկ խառնուրդի դեպքում կարող է առաջ բերել մահ։ Մարդու արյան մեջ ֆոսֆինի պարունակությունը ոչ ավելին է, քան 0,001 մգ/մ³

Ինքնաբռնկում

Ֆոսֆինը շփվելով օդի թթվածնի հետ կարող է ինքնաբռնկվել։ Կարող է առաջացնել «թափառող կրակ»։ «թափառող կրակներ»։

Գրականություն

• Лидин Р.А. և ուրիշներ, Химические свойства неорганических веществ։ Учеб. пособие для вузов