Օսմիումի (VIII) օքսիդ

Օսմիումի (VIII) օքսիդ (օսմիումի քառօքսիդ), օսմիումի բարձրագույն օքսիդ։ Քիմիական բանաձևը՝ OsO₄ է։

Ֆիզիկական հատկություններ

Սովորական պայմաններում օսմիումի (VIII) օքսիդը դեղնաշագանակագույն, բնորոշ հոտով, մոնոկլինային կառուցվածքով բյուրեղային նյութ է։ Անկայուն է՝ սենյակային ջերմաստիճանում ենթարկվում է սուբլիմացիայի։ Գոլորշիները խիստ թունավոր են։ Օսմիումի (VIII) օքսիդը օրգանական լուծիչներում և ջրում լավ է լուծվում։ Փոխազդում է ջրի հետ առաջացնելով՝ [Os(H₂O)₂O₄], ռեակցիան դարձելի է։ Մաքուր օսմիումի (VIII) օքսիդը անգույն է, իսկ օսմիումի (IV) օքսիդ առկայությամբ ստանում է դեղնավուն երանգ։ Օսմիումի (VIII) օքսիդի մոլեկուլները ոչ բևեռային են և ունեն քառանիստային կառուցվածք։

Պատկերասրահ

• 
  Օսմիումի (VIII) օքսիդը սրվակում:
• 
  Օսմիումի (VIII) օքսիդը սրվակում:
• 
  OsO₄ խորանարդային բյուրեղացանց

Քիմիական հատկություններ

• Օսմիումի (VIII) օքսիդը փոխազդում է խիտ աղաթթվի հետ։

$𝖮𝗌{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{+}\mathrm{𝟣}\mathrm{𝟢}𝖧𝖢𝗅\mathsf{\to }{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{[}𝖮𝗌𝖢{𝗅}_{\mathrm{𝟨}}\mathsf{]}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖢{𝗅}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\uparrow }\mathsf{+}\mathrm{𝟦}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮$

• Օսմիումի (VIII) օքսիդը փոխազդում է հիմքերի հետ առաջացնելով օսմատներ (H₄OsO₆ թթվի աղեր)

$𝖮𝗌{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖪𝖮𝖧\mathsf{\to }{𝖪}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{[}𝖮𝗌{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{(}𝖮𝖧{\mathsf{)}}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{]}$

• Օսմիումի (VIII) օքսիդը 25⁰ C-ում ջրածննով վերականգնվում է մինչև օսմիումի (IV) օքսիդի։

$𝖮𝗌{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\to }𝖮𝗌{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮$

• Ազոտի (II) օքսիդով 600⁰ C-ում վերականգնվում է առաջացնելով Օսմիումի (IV) օքսիդ

$𝖮𝗌{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖭𝖮\mathsf{\to }𝖮𝗌{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖭{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}$

• Ոչ բևեռային օրգանական լուծիչներում օսմիումի (VIII) օքսիդը առաջացնում է օսմիումական թթվի (H₂OsO₄) ցիկլիկ եթեր, որը հիդրոլիզվում է մինչև ցիս-դիոլներ (սին-հիդրօքսիլացում)։

Ստացում

• Բարձր ջերմաստիճանում մետաղական օսմիումի և թթվածնի փոխազդեցությունից։

$𝖮𝗌\mathsf{+}\mathrm{𝟤}{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{⟶}𝖮𝗌{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}$

• Օսմիումի տետրօքսիդ կարելի է ստանալ օսմատները (որոնցում օսմիումի օքսիդացման աստիճանը +6 է) ազոտական թթվով օքսիդացնելիս։

$𝖢𝖺𝖮𝗌{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}\mathrm{𝟨}𝖧𝖭{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{\to }𝖮𝗌{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{\uparrow }\mathsf{+}\mathrm{𝟦}𝖭{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\uparrow }\mathsf{+}𝖢𝖺\mathsf{(}𝖭{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}{\mathsf{)}}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{+}\mathrm{𝟥}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮$

Կիրառություն

• Կիրառվում է որպես ներկանյութ Մանրադիտման համար
• Օգտագործվում է էլեկտրոնային մանրադիտակի մեջ` որպես ամրացնող և հակադրվող նյութ։

Թունավորություն և անվտանգության տեխնիկա

Օսմիումի (VIII) օքսիդը ցնդող, խիստ թունավոր նյութ է, պահվում է փակ սրվակներում։

Ռուս հայտնի քիմիկոս Կարլ Կարլովիչ Կլաուսը (1796—1864), ով հետազոտում էր պլատինային շարքի մետաղները, առաջինը ստացավ օսմիումի քառօքսիդ։ Նա գրում է, որ «այս միացության համը կծու է», 1845-ի ապրիլին, Կլաուսը թունավորվել է այս նյութի գոլորշիներով և ստիպված է եղել դադարեցնել աշխատանքը երկու շաբաթով։

Գրականություն

• Рабинович В. А., Хавин З. Я. «Краткий химический справочник». — Л.: Химия, 1977. — С. 89.
• «Неорганическая химия» под ред. Ю.Д.Третьякова. Том 3 : Химия переходных элементов. Кн.2: учебник для студ. высш. учеб. заведений/[А.А.Дроздов, В.П.Зломанов,Г.Н.Мазо,Ф.М.Спиридонов]. - М.: Издательский центр «Академия», 2007. - С. 49