Օքսիդ

Օքսիդներ, երկտարր միացություններ են, որոնք բաղկացած են որևէ տարրի և թթվածնի ատոմներից։ Օքսիդներում թթվածինը դրսևորում է -2 օքսիդացման աստիճան։ Թթվածինը իր էլեկտրաբացսականությամբ երկրորդն է՝ ֆտորից հետո։ Այդ պատճառով գրեթե բոլոր տարրերը առաջացնում են օքսիդներ։

Օքսիդները բավականին տարածված են երկրի ընդերքում և առհասարակ տիեզերքում։ Օրինակ այդպիսի միացություններից է երկաթի օքսիդը, ջուրը, շաքարավազը, ածխաթթու գազը։

Միացությունները, որոնք պարունակում են թթվածնի երկու ատոմ կոչվում են պերօքսիդներ, սուպերօքսիդներ։ Կոպիտ ասած նրանք չեն մտնում օքսիդների դասի մեջ։

Oքսիդների դասակարգում

Կա օքսիդների 4 հիմնական դաս՝ հիմնային, թթվային, երկդիմի և աղ չառաջացնող։

Կախված նրանից թե ինչ քիմիական կազմ ունեն նրանք, տարբերում են.

• Աղ առաջացնող օքսիդներ.
  • Հիմնային օքսիդներ (օրինակ, նատրիումի օքսիդ Na₂O, պղնձի օքսիդ(II) CuO), մետաղների օքսիդները,
  • Թթվային օքսիդներ (օրինակ, ծծմբի օքսիդ (VI) SO₃, ազոտի օքսիդ(IV) NO₂), այն մետաղների օքսիդները, որոնց օքսիդացման աստիճանը V—VII է և ոչ մետաղները,
  • Ամֆոտեր օքսիդներ (օրինակ, ցինկի օքսիդ ZnO, ալյումինի օքսիդ Al₂О₃), մետաղների օքսիդները, որոնք ունեն III—IV օքսիդացման աստիճան և կան բացառություններ (ZnO, BeO, SnO, PbO)
• Աղ չառաջացնող օքսիդներ. ածխածնի օքսիդ (II) СО, ազոտի օքսիդ(I) N₂O, ազոտի օքսիդ(II) NO։

Օքսիդների քիմիական հատկությունները

• Փոխազդեցության արդյունքում թթվային օքսիդները առաջացնում են աղեր։
• Օքսիդները փոխազդելով ջրի հետ, առաջացնում են թթուներ։
• Հիմնային օքսիդները փոխազդում են թթուների հետ, իսկ թթուները հիմնային օքսիդների։

Նախևառաջ՝ թթվային և հիմնային (խոսքը ալկալիներին համապատասխանող օքսիդների մասին է) օքսիդները փոխազդում են ջրի հետ՝ համապատասխանաբար թթուներ և հիմքեր առաջացնելով՝

$𝖢𝖺𝖮\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\mathsf{\to }𝖢𝖺𝖮𝖧$

$𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\mathsf{\to }{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}$

Հիմնային օքսիդները փոխազդում են թթուների հետ և առաջացնում աղ և ջուր, օրինակ՝

$𝖢𝖺𝖮\mathsf{+}𝖧𝖢𝗅\mathsf{\to }𝖢𝖺𝖢{𝗅}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮$

իսկ թթվային օքսիդները՝հիմքերի հետ՝դարձյալ աղ և ջուր առաջացնելով՝

$𝖪𝖮𝖧\mathsf{+}𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{\to }{𝖪}_{\mathrm{𝟤}}𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮$

Թթվային և հիմնային օքսիդները իրենց հերթին կարող են փոխազդել իրար հետ՝նույն արգասիքները առաջացնելով, օրինակ՝

$𝖢𝖺𝖮\mathsf{+}𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{\to }𝖢𝖺𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}$

Ինչ վերաբերվում է երկդիմի օքսիդներին՝նրանք փոխազդում են թե թթուների, թե հիմքերի հետ՝

$𝖹𝗇𝖮\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{\to }𝖹𝗇𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮$

Աղ չառաջացնող օքսիդները չեզոք են, սակայն դրանք կարելի է այրել և ստանալ նոր օքսիդ.

$\mathrm{𝟤}𝖢𝖮\mathsf{+}{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\to }\mathrm{𝟤}𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}$

Հիմնային օքսիդներ

• Հիմնային օքսիդ + ուժեղ թթու → աղ + ջուր

$𝖢𝗎𝖮\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{\to }𝖢𝗎𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮$

• Թթվահիմնային օքսիդ + ջուր → հիդրօքսիդ

$𝖢𝖺𝖮\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\mathsf{\to }𝖢𝖺\mathsf{(}𝖮𝖧{\mathsf{)}}_{\mathrm{𝟤}}$

• Ուժեղ հիմնային օքսիդ + թթվային օքսիդ → աղ

$𝖢𝖺𝖮\mathsf{+}𝖬{𝗇}_{\mathrm{𝟤}}{𝖮}_{\mathrm{𝟩}}\mathsf{\to }𝖢𝖺\mathsf{(}𝖬𝗇{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}{\mathsf{)}}_{\mathrm{𝟤}}$

• Հիմնային օքսիդ + ջրածին → մետաղ + \rightarrow Cu + H_2O}</math>

Թթվային օքսիդներ

• Թթվային օքսիդ + ջուր → թթու

$𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\mathsf{\to }{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}$

• Թթվային օքսիդ + հիմնային օքսիդ → աղ

$𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{+}𝖢𝖺𝖮\mathsf{\to }𝖢𝖺𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}$

• Թթվային օքսիդ + հիմք → աղ + ջուր

$𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖭𝖺𝖮𝖧\mathsf{\to }𝖭{𝖺}_{\mathrm{𝟤}}𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮$

Եթե թթվային օքսիդը հանդիսանում է անհիդրիդ, ապա.

$𝖢𝖺\mathsf{(}𝖮𝖧{\mathsf{)}}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{+}𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\to }𝖢𝖺𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{\downarrow }\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮$

• Կայուն օքսիդ + աղ1 → աղ2 + անկայուն օքսիդ

$𝖲𝗂{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{+}𝖭{𝖺}_{\mathrm{𝟤}}𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{\to }𝖭{𝖺}_{\mathrm{𝟤}}𝖲𝗂{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}$

• Թթվի անհիդրիդ1 + անջուր թթու2 → թթվի անհիդրիդ2 + անջուր թթու1

$\mathrm{𝟤}{𝖯}_{\mathrm{𝟤}}{𝖮}_{\mathrm{𝟧}}\mathsf{+}\mathrm{𝟦}𝖧𝖢𝗅{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{\to }\mathrm{𝟦}𝖧𝖯{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖢{𝗅}_{\mathrm{𝟤}}{𝖮}_{\mathrm{𝟩}}$

Օքսիդների Ստացում

Ամենապարզ եղանակը պարզ նյութի և թթվածնի փոխազդեցությունն է՝

$𝖲\mathsf{+}{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\to }𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}$

$𝖢𝗎\mathsf{+}{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\to }𝖢𝗎𝖮$

Օքսիդներ են ստացվում նաև՝

• Անլուծելի հիմքը տաքացնելով քայքայելիս՝

$𝖥𝖾\mathsf{(}𝖮𝖧{\mathsf{)}}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\to }𝖥𝖾𝖮\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮$

• Անկայուն կամ թույլ թթուն քայքայելիս՝

${𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{\to }𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮$

• Որոշ աղեր քայքայելիս՝

$𝖢𝖺𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{\to }𝖢𝖺𝖮\mathsf{+}𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}$

$𝖬𝗀𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{\to }𝖬𝗀𝖮\mathsf{+}𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}$

• Նաև որոշ օքսիդներ այրելիս՝

$\mathrm{𝟤}𝖢𝖮\mathsf{+}{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\to }\mathrm{𝟤}𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}$