Լուտեցիում
Կաղապար:Պարբերական համակարգի տարր
Լուտեցիում (Կաղապար:Lang-lat), քիմիական տարր է, որի նշանն է Lu և ատոմային թիվը՝ 71: Պատկանում է լանթանիդների[1] շարքին։ Ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է՝ 4f145d16s2[2]: Կաղապար:Clear
Պատմություն
Տարրը օքսիդի տեսքով հայտնաբերել են իրարից անկախ՝ ֆրանսիացի քիմիկոս Ջորջ Ուրբենը, ավստրիացի հանքաբան Կարլ Աուեր ֆոն Վելսբախը և ամերիկացի քիմիկոս Չարլզ Ջեյմսը[3][4], 1907 թվականին։ Բոլորն էլ լուտեցիումը հայտնաբերել են իտերբիումի օքսիդի հետ՝ խառնուրդի տեսքով, որն էլ իր հերթին բացահայտվել է 1878 թվականին, որպես էրբիումի օքսիդ։ Տարրի բացահայտման առաջնայնությունը պատկանում է Ջորջ Ուրբենին։
Անվան ծագում
Տարրի անվանումը տվել է հայտնաբերող՝ Ջորջ Ուրբենը, որը կոչվում է Փարիզի լատիներեն անունով՝ Lutetia Parisorum: Ֆոն Վելսբախը լուտեցիումի անվան համար առաջարկել է cassiopium անունը։ 1914 թվականին ատոմային զանգվածի Միջազգային հանձնաժողովը ընդունեց Lutecium անունը, որը 1949 թվականին փոխվեց և վերանվանվեց Lutetium: Սակայն 1960-ական թվականներին գերմանացի գիտնակաների աշխատանքներում օգտագործվել է cassiopium անունը։
Ստացում
Լուտեցիումը ստանում են կալցիումը լուտեցիումի ֆտորիդի վերկանգնումով՝ LuF3։
Գներ
Մաքուր՝ >99, 9 %, մետաղական լուտեցիումի 1 կգ[5] գինը կազմել է 260-420 դոլլար։ Լուտեցիում բոլոր հազվագյուտ հողային տարրերից[6] հանդիսանում է առավել թանկ մետաղը։
Հատկություններ
Ֆիզիկական հատկությսւններ
Լուտեցիումը սպիտակ-արծաթափայլ մետաղ է, հեշտությամբ ենթարկվում է մեխանիկական մշակման։ Լանթանիդներից հանդիսանում է ամենածանր տարրը, ըստ ատոմային կշռի, ինչպես նաև խտությամբ (9, 8404 գ/սմ³)։ Լուտեցիումի հալման ջերմաստիճանը՝ 1663 °C է։
Քիմիական հատկությսւններ
Սենյակային ջերմաստիճանում լուտեցիումը պատվում է օքսիդային ամուր շերտով, 400 °C-ումի օքսիդանում է։ Տաքացնելիս լուտեցիումը միանում է հալոգենների, ծծմբի և այլ ոչ մետաղների հետ։
Լուտեցիումը ռեակցիայի մեջ է մտնում անօրգանական թթուների հետ առաջացնելով աղեր։
Կիրառություն
Հանդիսանում է ինֆորմացիայի կրողներ, կիրառում են լազերային, մագնիսային նյութերում։ Օգտագործում են միջուկային ֆիզիկայում և էներգետիկայում, մետալուրգիայում։
Իզոտոպներ
Բնական լուտեցիումը կազմված է 2 իզոտոպներից, կայուն՝ 175Lu (իզոտոպային տարածվածությունը՝ 97, 41 %) և երկարակյաց բետա-ռադիոակտիվ՝ 176Lu (իզոտոպային տարածվածությունը՝ 2, 59 %, կյանքի տևողությունը՝ 3, 78·1010 տարի)
Հայտնի է նաև լուտեցիումի 32 արհեստական իզոտոպներ (150Lu մինչև 184Lu), նրանցից մի քանիսի մոտ հայտնաբերվել են մետակայուն հատկություններ (ընդհանուր թիվը՝ 18)։
| Նուկլիդի բանաձևը |
Z(p) | N(n) | Իզոտոպի զանգավծը[7] (զ. ա. մ.) |
Կյանքի տևողություն[8] (T1/2) |
Միջուկի սպին և Զույգություն[8] |
|---|---|---|---|---|---|
| Գրգռման էներգիա | |||||
| 150Lu | 71 | 79 | 149, 97323 | 43 մվ | 2+ |
| 151Lu | 71 | 80 | 150, 96758 | 80, 6 մվ | 11/2- |
| 152Lu | 71 | 81 | 151, 96412 | 650 մվ | 5- |
| 153Lu | 71 | 82 | 152, 95877 | 900 մվ | 11/2- |
| 154Lu | 71 | 83 | 153, 95752 | 1 վրկ | 2- |
| 155Lu | 71 | 84 | 154, 954316 | 68, 6 մվ | 11/2- |
| 156Lu | 71 | 85 | 155, 95303 | 494 մվ | 2- |
| 157Lu | 71 | 86 | 156, 950098 | 6, 8 վրկ | 1/2+ |
| 158Lu | 71 | 87 | 157, 949313 | 10, 6 վրկ | 2- |
| 159Lu | 71 | 88 | 158, 94663 | 12, 1 վրկ | 1/2+ |
| 160Lu | 71 | 89 | 159, 94603 | 36, 1 վրկ | 2- |
| 161Lu | 71 | 90 | 160, 94357 | 77 վրկ | 1/2+ |
| 162Lu | 71 | 91 | 161, 94328 | 1, 37 ր | 1- |
| 163Lu | 71 | 92 | 162, 94118 | 3, 97 ր | 1/2+ |
| 164Lu | 71 | 93 | 163, 94134 | 3, 14 ր | 1- |
| 165Lu | 71 | 94 | 164, 939407 | 10, 74 ր | 1/2+ |
| 166Lu | 71 | 95 | 165, 93986 | 2, 65 ր | 6- |
| 167Lu | 71 | 96 | 166, 93827 | 51, 5 ր | 7/2+ |
| 168Lu | 71 | 97 | 167, 93874 | 5, 5 ր | 6- |
| 169Lu | 71 | 98 | 168, 937651 | 34, 06 ժ | 7/2+ |
| 170Lu | 71 | 99 | 169, 938475 | 2, 012 դար | 0+ |
| 171Lu | 71 | 100 | 170, 9379131 | 8, 24 դար | 7/2+ |
| 172Lu | 71 | 101 | 171, 939086 | 6, 70 դար | 4- |
| 173Lu | 71 | 102 | 172, 9389306 | 1, 37տարի | 7/2+ |
| 174Lu | 71 | 103 | 173, 9403375 | 3, 31տարի | 1- |
| 175Lu | 71 | 104 | 174, 9407718 | կայուն | 7/2+ |
| 176Lu | 71 | 105 | 175, 9426863 | 3, 85Կաղապար:E տարի | 7- |
| 177Lu | 71 | 106 | 176, 9437581 | 6, 6475 d | 7/2+ |
| 178Lu | 71 | 107 | 177, 945955 | 28, 4 ր | 1+ |
| 179Lu | 71 | 108 | 178, 947327 | 4, 59 ժ | 7/2+ |
| 180Lu | 71 | 109 | 179, 94988 | 5, 7 ր | 5+ |
| 181Lu | 71 | 110 | 180, 95197 | 3, 5 ր | 7/2+ |
| 182Lu | 71 | 111 | 181, 95504 | 2, 0 ր | 1 |
| 183Lu | 71 | 112 | 182, 95757 | 58 վրկ | 7/2+ |
| 184Lu | 71 | 113 | 183, 96091 | 20 վրկ | 3+ |
Բնության մեջ
Պարուանկությունը երկրակեղևում 0, 00008 զանգավծ %, ծովի ջրում՝ 0, 0000012 մգ/լ։ Հիմնական միներալներն են՝ քսենոտիմ, էվկսենիտ, բաստենզիտ։
Կենսաբանական դեր
Աղային լուծույթները փոքր-ինչ թունավոր են։
Տես նաև
Ծանոթագրություններ
Արտաքին հղումներ
- Լուտեցիումը Webelements-ում
- Լուտեցիում քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում
- Լուտեցիում Կաղապար:Webarchive
Կաղապար:Փոքր պարբերական աղյուսակ
- ↑ Parker, Sybil P. (1984). Dictionary of Scientific and Technical Terms (3rd ed.). New York: McGraw-Hill.
- ↑ Greenwood, Norman N.; Earnshaw, Alan (1997). Chemistry of the Elements (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. p. 1223. ISBN 0080379419.
- ↑ Կաղապար:Cite journal In a footnote on page 498, James mentions that Carl Auer von Welsbach had announced " … the presence of a new element Er, γ, which is undoubtedly the same as here noted, … ." The article to which James refers is: C. Auer von Welsbach (1907) "Über die Elemente der Yttergruppe, (I. Teil)" (On the elements of the ytterbium group (1st part)), Monatshefte für Chemie und verwandte Teile anderer Wissenschaften (Monthly Journal for Chemistry and Related Fields of Other Sciences), 27 : 935-946.
- ↑ Կաղապար:Cite web
- ↑ Цены на лютеций
- ↑ Цены на соединения редкоземельных металлов
- ↑ Данные приведены по G. Audi, A.H. Wapstra, and C. Thibault (2003). «The AME2003 atomic mass evaluation (II). Tables, graphs, and references.». Nuclear Physics A 729: 337—676. DOI:10.1016/j.nuclphysa.2003.11.003. Bibcode: 2003NuPhA.729..337A.
- ↑ 8,0 8,1 Данные приведены по G. Audi, O. Bersillon, J. Blachot and A. H. Wapstra (2003). «The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties». Nuclear Physics A 729: 3–128. DOI:10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001. Bibcode: 2003NuPhA.729....3A.