Իրիդիում

Կաղապար:Քիմիական տարր Կաղապար:Պարբերական համակարգի տարր Իրիդիում (Կաղապար:Lang-lat), քիմիական տարր, որի նշանն է՝ Ir-ը, պարբերական համակարգի 6-րդ պարբերության 8-րդ խմբի քիմիական տարր։ Կարգահամարը 77 է, ատոմական զանգվածը՝ 192,22, պատկանում է պլատինային մետաղների շարքին։ Ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածքը 5d⁷ 6s² է։

Պլատինի խմբի շատ ամուր, դժվարահալ, արծաթափայլ մետաղ է։ Ունի մեծ խտություն և այդ ցուցանիշով համեմատելի է միայն օսմիումի հետ։

Պատմություն

Իրիդիումը հայտնագործել է Սմիթսոն Թենանթը 1803 թվականին բնական պլատինի չլուծվող խառնուրդներում և նրան տվել է հունական դիցաբանության՝ Կաղապար:Lang-grc - ծիածանն, անձնավորող Իրիս աստվածուհու անունը, իրիդիումի ծիածանափայլ աղերի համար։

Բնության մեջ

Բնության մեջ հանդիպում է ագատ վիճակում պլատինի, ռութենիումի, օսմիումի և ռադիումի հետ։ Իրիդիում կազմում է երկրի կեղևի 1-10⁻⁷ %-ը (ըստ զանգվածի)։

Հանքավայրեր

Իրիդիումի հանքավայրերը տարածված են Կանադայում, Ռուսաստանում, ԱՄՆ-ում, Նոր Գվինեայում, Հարավային Աֆրիկա։

Երկրի վրա իրիդիումի տարեկան արտադրությունը կազմում է մոտ 3 տոննա։

Ֆիզիկական հատկություններ

Սպիտակ-արծաթափայլ, շատ կարծր և դժվարահալ, քիմիապես կայուն մետաղ է։ Այդ հատկությունների շնորհիվ իրիդիումը դասվում է ազնիվ մետաղների շարքը։ Հալման ջերմաստիճանը՝ 2410 °C է, եռմանը՝ 5300 °C (հավանաբար), խտությունը՝ 22400 կգ/մ³ (10 °C-ում), առաձգականությունը՝ 538 ԳՊա։

Իրիդիումի որոշ աղերի գունավորումները

Միացություն	Գույն
IrF5
Cs3IrI6
KIrF6
Na2IrBr6
Na3IrBr6·H2O
IrI3
K3IrCl6·H2O

Քիմիական հատկություններ

Միացություններում եռարժեք է և քառարժեք, հազվադեպ՝ միարժեք և վեցարժեք։ 600 °C-ից բարձր միանում է թթվածնին՝ առաջացնելով IrO₂ օքսիդը։

$𝖨𝗋\mathsf{+}{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\to }𝖨𝗋{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}$

Փոշի վիճակում և բարձր ջերմաստիճաններում միանում է հալոգեններին ծծմբին, ֆոսֆորին և այլ տարրերին։

$𝖨𝗋\mathsf{+}\mathrm{𝟥}{𝖥}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\to }𝖨𝗋{𝖥}_{\mathrm{𝟨}}$

$\mathrm{𝟤}𝖨𝗋\mathsf{+}\mathrm{𝟧}{𝖥}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\to }\mathrm{𝟤}𝖨𝗋{𝖥}_{\mathrm{𝟧}}$

$\mathrm{𝟤}𝖨𝗋\mathsf{+}\mathrm{𝟥}𝖢{𝗅}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\to }\mathrm{𝟤}𝖨𝗋𝖢{𝗅}_{\mathrm{𝟥}}$

$\mathrm{𝟤}𝖨𝗋\mathsf{+}\mathrm{𝟥}𝖡{𝗋}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\to }𝖨𝗋𝖡{𝗋}_{\mathrm{𝟥}}$

Համաձուլվածքներ է առաջացնում մետաղների (պլատինի, օսմիումի, պղնձի, ցինկի և այլն) հետ։

Իրիդիումի միացություններ

Իրիդիումի երկարժեք միացություններ

• IrCl₂ - մուգ կանաչ, փայլուն բյուրեղներ։ Վատ են լուծվում թթուներում և ալկալիներում։ Մինչև 773 °C տաքացնելիս քայքայվում են։
• IrS - մուգ կապույտ, փայլուն պինդ նյութեր։ Քիչ են լուծվում ջրում և թթուներում։ Լուծվում են կալիումի սուլֆիդում։

Իրիդիումի եռարժեք միացություններ

• Ir₂O₃ - մուգ կապույտ, կարծր նյութ։ Ջրում քիչ լուծելի։ Լուծվում են ծծմբական թթվում։
• IrCl₃ - անկայուն միացություններ, գույնը տատանվում է մուգ կանաչից մինչև բաց դեղին։ Խտությունը՝ 5,292 գ/սմ³: Ջրում, թթուներում, ալկալիներում քիչ են լուծվում։

Իրիդիումի միացությունների օքսիդացման աստիճանները
−3	Կաղապար:Chem
−1	Կաղապար:Chem
0	Կաղապար:Chem
+1	Կաղապար:Chem
+2	Կաղապար:Chem
+3	Կաղապար:Chem
+4	Կաղապար:Chem
+5	Կաղապար:Chem
+6	Կաղապար:Chem
+7	Կաղապար:Chem
+8	Կաղապար:Chem
+9	Կաղապար:Chem

• IrBr₃ - դեղնականաչ-կանաչ գույնի բյուրեղներ։ Լուծվում են ջրում, սպիրտներում քի են լուծվում։
• Ir₂S₃ - պինդ շագանակագույն նյութ։ 1050 °C ջերմաստիճանում քայքայվում են։ Քիչ են լուծվում ջրում։ Լուծվում են ազոտական թթվում և կալիումի սուլֆիդի լուծույթում։

Իրիդիումի քառարժեք միացություններ

• IrO₂ - սև գույնի բյուրեղներ։ Խտությունը՝ 3,15 գ/սմ³: Ջրում, էթանոլում, թթուներում քիչ լուծելի։
• IrF₄ - դեղին գույնի յուղոտ հեղուկ, հալման ջերմաստիճանը՝ 106 °C:
• IrCl₄ - հիդրոսկոպիկ շականակագույն կարծր նյութ։ Լուծվում են սառը ջրում։ 600-700 °C ջերմաստիճանում ստացվում են մետաղական իրիդիումի և քլորի փոխազդեցությունից։
• IrBr₄ - կապույտ գույնի նյութ։ Լուծվում են էթանոլում։ Ստացվում են IrO₂ և բրոմաջրածնական թթվի փոխազդեցությունից։
• IrS₂ - կարծր շականակագույն նյութ։ Ջրում քիչ լուծելի։
• Ir(OH)₄ (IrO₂·2H₂O) - մուգ կապույտ նստվածք։ Գործնականում ջրում չլուծվող։

Իրիդիումի վեցարժեք միացություններ

• IrF₆ - դեղին գույնի բյուրեղներ։ t_հալ. 44 °C, t_եռ. 53 °C, խտությունը՝ 6,0 գ/սմ³: Ստացվում են իրիդիումի և մթնոլորտային ֆոսֆորի փոխազդեցությունից։ Ուժեղ օքսիդիչ են, փոխազդում է ջրի և ազոտի մոնօքսիդի հետ.

$\mathrm{𝟤}𝖨𝗋{𝖥}_{\mathrm{𝟨}}\mathsf{+}\mathrm{𝟣}\mathrm{𝟢}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\mathsf{\to }\mathrm{𝟤}𝖨𝗋\mathsf{(}𝖮𝖧{\mathsf{)}}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{+}\mathrm{𝟣}\mathrm{𝟤}𝖧𝖥\mathsf{+}{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\uparrow }$

$𝖨𝗋{𝖥}_{\mathrm{𝟨}}\mathsf{+}𝖭𝖮\mathsf{\to }𝖭𝖮\mathsf{[}𝖨𝗋{𝖥}_{\mathrm{𝟨}}\mathsf{]}$

• IrS₃ - մոխրագույն, ջրում քիչ լուծելի փոշի։

Իզոտոպներ

Ունի երկու կայուն իզոտոպ՝ ¹⁹¹Ir (38,5 %) և ¹⁹³Ir (61,3 %)։ Արհեստական ռադիոակտիվ իզոտոպներից արժեքավոր են ¹⁹²Ir (T_1/2 = 74,37 օր) և ¹⁹⁴Ir (T1_/a = 19 ժ)։

Կիրառություն

Իրիդիումի պաշարները

Մաքուր իրիդիումը հազվադեպ է կիրառվում։ Նրա համաձուլվածքներից պատրաստում են էլեկտրոդներ, թերմազույգի հաղորդալարեր են։ Իրիդիումը 4,5-5 անգամ թանկ է ոսկուց։

Արժեք

2014 թվականի մարտին 1 գրամ իրիդիումի արժեքը համաշխարհային շուկայում կազմել է մոտ 17,68 ԱՄՆ դոլլար։

Տես նաև

• Պարբերական աղյուսակ
• Պլատինային մետաղներ
• Օսմիում

Գրականություն

• Կաղապար:Cite book
• Կաղապար:Cite book
• Կաղապար:Cite book
• Կաղապար:Cite book
• Կաղապար:Cite book
• Կաղապար:Cite book
• Կաղապար:Cite book
• Կաղապար:Cite book
• Կաղապար:Cite book
• Կաղապար:Cite book
• Կաղապար:Cite book
• Կաղապար:Cite bookԿաղապար:Չաշխատող արտաքին հղում (μετάφραση: Σακαρέλλος, Κωνσταντίνος; Πηλίδης, Γεώργιος Α.; Γεροθανάσης, Ιωάννης Π.; κ.ά.).
• Կաղապար:Cite book
• Կաղապար:Cite book
• Կաղապար:Cite book
• Կաղապար:Cite book
• Կաղապար:Cite book Ψηφιοποιήθηκε στις 23 Noεμβρίου 2005 από το προτότυπο στo Πανεπιστήμιο του Μίτσιγκαν. Κυκλοφορεί επανέκδοση από την General Books, 19 Μαΐου 2012, ISBN 978-123-625612-6.